Τι είναι η μάθηση και η μνήμη

Η μάθηση και μνήμη ανήκουν στις πιο σημαντικές και περίπλοκες λειτουργίες του εγκεφάλου. Μνήμη είναι όλες εκείνες οι διεργασίες που οδηγούν στην συγκράτηση, για μικρό ή μεγάλο διάστημα, μιας εμπειρίας. Μάθηση είναι η εκδήλωση της απομνημονευμένης εμπειρίας στην συμπεριφορά.

Υπάρχουν διάφορα είδη μνήμης. Όλα αυτά τα είδη μνήμης μπορούν να ομαδοποιηθούν σε δύο μεγάλες κατηγορίες, αυτές της έκδηλης και άδηλης μνήμης. Οι δύο αυτές κατηγορίες μνήμης διαφοροποιούνται με αρκετά κριτήρια, με πιο χαρακτηριστικό το ότι το περιεχόμενο της έκδηλης μνήμης μπορεί να περιγραφεί αφού αποτελείται ουσιαστικά από τις καθημερινές μας εμπειρίες, για παράδειγμα, που ήμασταν, τι κάναμε, με ποιόν συναντηθήκαμε, τι συζητήσαμε, κ.λ.π.

Αντίθετα, το “περιεχόμενο” της άδηλης μνήμης συνίσταται κυρίως από αυτό που καλούμε αισθητικοκινητικές δεξιότητες. Για παράδειγμα, η εκτέλεση ενός μουσικού κομματιού με ένα μουσικό όργανο που έχουμε μάθει μετά από κοπιαστική εκπαίδευση και το οποίο μπορούμε να εκφράσουμε σχετικά “αυτόματα”. Το ίδιο συμβαίνει και με την εκμάθηση οδήγησης ενός αυτοκινήτου, την εκμάθηση πληκτρολόγησης στον υπολογιστή ή στο κινητό κ.λπ.

Όταν μιλούμε περί μνήμης στις καθημερινές μας συζητήσεις ουσιαστικά αναφερόμαστε στην κατηγορία της έκδηλης μνήμης. Η έκδηλη μνήμη θεωρείται πολύ ζωτικής σημασίας για τον άνθρωπο γιατί στην κατηγορία αυτή περιλαμβάνονται τα γεγονότα της ζωής μας καθώς και οι γνώσεις μας, και αυτή η κατηγορία μνήμης αποτελεί το υπόβαθρο της ξεχωριστής προσωπικότητάς μας.

Τι είναι ο ύπνος

Ο ύπνος είναι μία συμπεριφορική κατάσταση που εναλλάσσεται με την κατάσταση της εγρήγορσης. Η κυκλική αυτή εναλλαγή διαρκεί περίπου 24 ώρες.  Παρόλη την εντύπωση που μπορεί να υπάρχει, ο ύπνος δεν είναι μία παθητική κατάσταση, αλλά μία ενεργή κατάσταση ή μάλλον μια διαδοχή καταστάσεων με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά οι οποίες καθορίζονται και ρυθμίζονται από συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφάλου με περίπλοκο τρόπο. Ένα χαρακτηριστικό του ύπνου είναι η διάκρισή του σε διαφορετικά στάδια τα οποία παρουσιάζουν συγκεκριμένα και διαφορετικά χαρακτηριστικά. Τα στάδια αυτά κατηγοριοποιούνται σε δύο κατηγορίες: τον ύπνο βραδέων κυμάτων ή βαθύ ύπνο και τον ύπνο των ταχέων οφθαλμικών κινήσεων κατά τον οποίο υφίστανται και τα περισσότερα όνειρα.

Ύπνος και οι μνημονικές και μαθησιακές διεργασίες

Σχετικά πρόσφατα, ερευνητικές μελέτες έχουν δείξει ότι μία πολύ σημαντική λειτουργία του ύπνου σχετίζεται με τις μνημονικές και μαθησιακές διεργασίες. Συγκεκριμένα, έχει αποδειχθεί ότι η μάθηση βελτιώνεται μετά την μεσολάβηση διαστήματος ύπνου. Είναι πολύ ενδιαφέρον ότι η προαναφερθείς «διάλογος» μεταξύ ιπποκάμπου και νεοφλοιού (ο οποίος προάγει την μάθηση και μνήμη) πραγματοποιείται κυρίως κατά την διάρκεια του ύπνου, και μάλιστα κατά την διάρκεια του σταδίου εκείνου του ύπνου που καλείται ύπνος βραδέων κυμάτων ή βαθύς ύπνος.

Είναι επίσης πολύ ενδιαφέρον ότι τα παιδιά έχουν μεγαλύτερη διάρκεια βαθύ ύπνου συγκριτικά με τους ενήλικες. Επιπλέον, ο ύπνος έχει πρόσθετους ρόλους στους αναπτυσσόμενους οργανισμούς (παιδιά και έφηβοι) γιατί κατά την διάρκεια του ύπνου προάγεται η ανάπτυξη του σώματος στην οποία περιλαμβάνεται και η ανάπτυξη του εγκεφάλου αλλά υφίσταται και μεγάλη αναδιοργάνωση των συνδέσεων μεταξύ των νευρικών κυττάρων του εγκεφάλου. Επίσης, η απαίτηση για ύπνο είναι πιο έντονη στα παιδιά και τους εφήβους λόγω και των περισσότερων αναγκαίων ωρών ύπνου στις ηλικίες αυτές, σε σχέση με τους ενήλικες, αλλά και των αυξημένων μαθησιακών απαιτήσεων που υφίστανται κατά τις περιόδους της σχολικής εκπαίδευσης.

Ποιές οι συνέπειες της αποστέρησης του ύπνου

Από τα προηγούμενα γίνεται σαφές ότι η έλλειψη ή αποστέρηση του ύπνου θα έχει σημαντικές επιπτώσεις σε πολλές λειτουργίες του οργανισμού, όπως είναι το επίπεδο ευεξίας και αποτελεσματικής λειτουργίας του ατόμου και της γενικής κατάστασης του οργανισμού όπως θα προκύπτει από τις μειωμένες σωματικές και εγκεφαλικές λειτουργίες, στις οποίες βέβαια συμπεριλαμβάνονται και οι μαθησιακές και μνημονικές επιδόσεις, ιδιαίτερα στα αναπτυσσόμενα άτομα.

Συμπεράσματα

• Η μνήμη και μάθηση ανήκουν στις πιο σημαντικές και περίπλοκες λειτουργίες του εγκεφάλου και βασίζονται κυρίως σε αλλαγές των λειτουργικών συνδέσεων μεταξύ των νευρικών κυττάρων του εγκεφάλου.
• Ο ύπνος/εγρήγορση αποτελεί έναν κιρκάδιο (~24ωρο) βιορυθμό με πιθανές πολύ σημαντικές λειτουργίες.
• Υπάρχουν διάφορα είδη μνήμης και μάθησης, ορισμένα εκ’ των οποίων αφορούν τα καθημερινά βιωματικά γεγονότα και τις γνώσεις μας για τον κόσμο. Για την επιτυχή απομνημόνευση αυτών απαιτείται η επικοινωνία («ο διάλογος») μεταξύ συγκεκριμένων περιοχών του εγκεφάλου.
• Ο διάλογος αυτός πραγματοποιείται κυρίως κατά την διάρκεια του βαθύ ύπνου. Αυτή αποτελεί και την μέχρι τώρα σημαντική σύνδεση μεταξύ μάθησης-μνήμης και ύπνου.
• Το μαθησιακό αυτό αποτέλεσμα του ύπνου είναι μεγαλύτερο στα παιδιά και τους εφήβους, στους οποίους ο ύπνος προάγει επίσης την ανάπτυξη του εγκεφάλου και του σώματος τους.

Κώστας Παπαθεοδωρόπουλος, Αναπληρωτής Καθηγητής Φυσιολογίας/Νευροφυσιολογίας, Τμήμα Ιατρικής, Παν/μιο Πατρών

όλο το άρθρο θα το βρείτε: https://www.pemptousia.gr/2013/06/o-ipnos-ke-i-schesi-tou-me-tin-mathisi-ka/

Αναλυτικά:

• 18 Μαρτίου 2024, Δευτέρα, Καθαρά Δευτέρα
•  22 Μαρτίου 2024, Παρασκευή, γιορτή, Επέτειος της Επανάστασης του 1821
• 25 Μαρτίου 2024, Δευτέρα, Επέτειος της Επανάστασης του 1821
• Διακοπές Πάσχα 2024: Από 27 Απριλίου Σάββατο έως και 12 Μαϊου (Κυριακή)
• 1 Μαΐου 2024, Τετάρτη, Πρωτομαγιά
• 24 Ιουνίου 2024, Δευτέρα Αγίου Πνεύματος

Σχολικές αργίες 2023-2024