Η συμμετοχή ανθρώπων στην επιστημονική έρευνα διέπεται από ένα εκτεταμένο νομοθετικό και δεοντολογικό πλαίσιο, στόχος του οποίου είναι η όσο το δυνατόν πληρέστερη προστασία των εν γένει δικαιωμάτων των ατόμων που συμμετέχουν στην έρευνα, και ειδικότερα της ζωής, της σωματικής ακεραιότητας και της αξιοπρέπειάς τους, αλλά και η προστασία της ίδιας της ερευνητικής δραστηριότητας ως απαραίτητου εργαλείου ανάπτυξης, κοινωνικής ευημερίας και καινοτομίας στις σύγχρονες κοινωνίες και ως δημόσιου αγαθού που υλοποιείται σε συνθήκες διαφάνειας από τον επιστήμονα-ερευνητή.

Στην έρευνα συμμετέχουν κυρίως μεμονωμένοι ασθενείς, ομάδες ασθενών και υγιείς εθελοντές. Στην περίπτωση των μεμονωμένων ασθενών ο θεράπων γιατρός έχει ως πρώτιστο μέλημα την υγεία του ασθενούς. Στις άλλες περιπτώσεις, όμως, η σχέση αυτή δεν είναι σαφής ή δεν υφίσταται καθόλου, με αποτέλεσμα η προστασία των δικαιωμάτων του ασθενούς να είναι ελλιπής, ιδιαίτερα στη σύγχρονη εποχή των διεθνών συνεργασιών και της παγκοσμιοποιημένης έρευνας.

Τα κύρια ζητήματα

Σε γενικές γραμμές, τα σημαντικότερα θέματα που πρέπει να απασχολούν το σύγχρονο ερευνητή και να αναλύονται στα ερευνητικά πρωτόκολλα που υποβάλλονται προς έγκριση σε μία Επιτροπή Ερευνητικής Δεοντολογίας, είναι τα ακόλουθα:

• Η παροχή συνειδητής και ενημερωμένης συγκατάθεσης από τα υποκείμενα της έρευνας, θεωρητικό έρεισμα της οποίας αποτελεί η αρχή του σεβασμού στην προστασία του ατόμου. Τόσο το διεθνές όσο και το ελληνικό νομοθετικό πλαίσιο περιέχουν πληθώρα διατάξεων αναφορικά με τους όρους και τις προϋποθέσεις παροχής έγκυρης συγκατάθεσης (καθώς και τις πιθανές εξαιρέσεις).

Γενικά η συγκατάθεση πρέπει να χορηγείται ελεύθερα και αβίαστα, να είναι αποτέλεσμα τεκμηριωμένης πληροφόρησης, να αποτελεί εκδήλωση ατομικής ανεξαρτησίας, να προηγείται χρονικά του πειραματισμού, να ισχύει καθόλη τη διάρκεια της δοκιμασίας, να είναι έγγραφη και να προέρχεται από άτομο ικανό να συναινέσει. Η προστασία των προσωπικών δεδομένων και της ιδιωτικότητας του ατόμου:

Πρόκειται για μία εξελισσόμενη σχέση ανάμεσα στην τεχνολογία και το δικαίωμα του ατόμου να προστατεύεται η ιδιωτικότητά του κατά τη συλλογή, αλλά και την επεξεργασία βιολογικών δειγμάτων και συσχετιζόμενων πληροφοριών (associated data).

Οι υποχρεώσεις των ερευνητών συνίστανται κυρίως στην περιγραφή της φύσης και του βαθμού δυνατότητας ταυτοποίησης των δεδομένων και των αντίστοιχων προστατευτικών μέτρων τα οποία έχουν προβλέψει, στον καθορισμό του χρονικού διαστήματος φύλαξης των ταυτοποιήσιμων δεδομένων και στην ενημέρωση των συμμετεχόντων αναφορικά με το εύρος της δυνατότητας ταυτοποίησης με τα πρόσωπα ή το πρόσωπο που θα έχει πρόσβαση στα στοιχεία ταυτοποίησης.

• Επίσης, η συμμετοχή παιδιών στην έρευνα, η χρήση εμβρύων και εμβρυϊκού ιστού για ερευνητικούς σκοπούς, η αντιμετώπιση ανεπιθύμητων συμβάντων και τυχαίων ευρημάτων, η δημιουργία και οι όροι λειτουργίας συλλογών υλικού και δεδομένων αποτελούν θέματα με σημαντικές ηθικές και κοινωνικές προεκτάσεις.
• Θέματα σχετικά με την εγκυρότητα ή τη μη ύπαρξη συναίνεσης, καθώς και τις δυνατότητες καταχρήσεων ή εκμετάλλευσης εγείρει και η συμμετοχή στην έρευνα ειδικών κατηγοριών ατόμων, τα οποία λόγω ελαττωμένων διανοητικών ικανοτήτων, εκπαίδευσης, πόρων, εξουσίας ή άλλων παραγόντων χρήζουν ιδιαίτερης προσοχής και προστασίας κατά την αξιολόγηση ενός ερευνητικού προγράμματος από την αρμόδια Επιτροπή Ερευνητικής Δεοντολογίας.

Το διεθνές κανονιστικό πλαίσιο

Σήμερα, υπάρχει πληθώρα κανονιστικών κειμένων που αφορούν στη βιοϊατρική έρευνα σε παγκόσμιο, ευρωπαϊκό ή εθνικό επίπεδο. H ανάπτυξη αυτού του κανονιστικού πλαισίου σχετίζεται στενά με την προστασία της σωματικής ακεραιότητας και των θεμελιωδών δικαιωμάτων του ατόμου, αφορά δε στο στάδιο του σχεδιασμού της έρευνας, στο στάδιο απόκτησης της γνώσης και των πληροφοριών και, τέλος, στο στάδιο διαχείρισης των ευρημάτων και αποτελεσμάτων.

Ο Ευρωπαϊκός Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, στηριζόμενος σε ένα έδαφος κοινών ευρωπαϊκών αξιών, αναγνωρίζει ότι οι τέχνες και η επιστημονική έρευνα θα είναι ελεύθερες υπό περιορισμούς, ότι η ακαδημαϊκή ελευθερία θα γίνεται σεβαστή, ότι κάθε άτομο έχει δικαίωμα σεβασμού στη σωματική και διανοητική του ακεραιότητα και ότι στους τομείς της ιατρικής και της βιολογίας, η ελεύθερη και πληροφορημένη συγκατάθεση, πρέπει να τυγχάνουν ιδιαίτερου σεβασμού. Η ελευθερία της έρευνας κατοχυρώνεται στη χώρα μας με το άρθρο 16 παρ.1 του Συντάγματος.

Μερικά από τα βασικότερα κείμενα διεθνώς είναι η Διακήρυξη του Ελσίνκι (Declaration of Helsinki), η οποία συντάχθηκε από την Παγκόσμια Ιατρική Εταιρεία και υιοθετήθηκε για πρώτη φορά το 1964, με αρκετές μεταγενέστερες τροποποιήσεις που έχουν κατά καιρούς πυροδοτήσει έντονες αντιδράσεις της ερευνητικής κοινότητας, (όπως π.χ. η τροποποίηση του 2000 σχετικά με τη χρήση εικονικών σκευασμάτων -placebo- ή η τροποποίηση του 2008 σχετικά με την ενημέρωση των ατόμων που συμμετείχαν στην έρευνα αναφορικά με τα αποτελέσματά της), η Οικουμενική Διακήρυξη για τη Βιοηθική και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (Universal Declaration on Bioethics and Human Rights) της UNESCO, οι Διεθνείς Οδηγίες Ηθικής για τη Βιοϊατρική Έρευνα που περιλαμβάνει ανθρώπους (International Ethical Guidelines for Biomedical Research Involving Human Subjects) του CIOMS (1993 και 2002), οι Οδηγίες Ορθής Πρακτικής (Good Clinical Practice Guidelines 2002) που συντάχθηκαν από την International Conference on Harmonization (ICH) of Technical Requirements for Registration of Pharmaceuticals for Human Use κ.ά.

Στο ευρωπαϊκό πλαίσιο η ηθική αξιολόγηση ενός ερευνητικού πρωτοκόλλου από επιτροπές Ερευνητικής Δεοντολογίας συνιστά βασικό μέρος της συνολικότερης διαδικασίας αξιολόγησης ερευνητικών προτάσεων από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή με στόχο τη διασφάλιση ότι όλες οι ερευνητικές δραστηριότητες που χρηματοδοτούνται από την Ε.Ε. (προγράμματα-πλαίσια) συμμορφώνονται με τις θεμελιώδεις αρχές και τα πρότυπα ερευνητικής δεοντολογίας.

Το ελληνικό δίκαιο
Στη χώρα μας ο Ν. 2619/98 ενσωματώνει στο ελληνικό δίκαιο το σημαντικότερο ευρωπαϊκό κείμενο, δηλαδή τη Σύμβαση για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και τη Βιοϊατρική του Συμβουλίου της Ευρώπης (Σύμβαση του Oviedo).

Σε πρακτικό επίπεδο, αξίζει να αναφερθεί ο Οδηγός για τα μέλη των Επιτροπών Ερευνητικής Δεοντολογίας που εξέδωσε τo Συμβούλιο της Ευρώπης το 2010. Σύμφωνα με αυτόν, για να αξιολογηθεί από μια επιτροπή ένα ερευνητικό πρωτόκολλο πρέπει να περιέχει τουλάχιστον τις παρακάτω πληροφορίες:

• Δικαιολόγηση συμμετοχής ανθρώπων στο ερευνητικό πρόγραμμα.
• Κριτήρια συμμετοχής/αποκλεισμού συμμετεχόντων.
• Μέθοδος τυχαιοποίησης (εάν ισχύει).
• Τύπος έρευνας: μη τυφλή, απλή τυφλή ή διπλή τυφλή μελέτη.
• Διαδικασίες επιλογής και προσέλκυσης συμμετεχόντων.
• Λόγοι χρησιμοποίησης ή απουσίας ομάδων ελέγχου, συμπεριλαμβανομένης της τεκμηρίωσης χρήσης αδρανούς ουσίας (placebo).
• Θεραπεία ομάδας ελέγχου.
• Περιγραφή της φύσης και βαθμός προβλεπόμενων κινδύνων που μπορεί να προκύψουν από τη συμμετοχή στην έρευνα.
• Φύση, βαθμός και διάρκεια των προτεινόμενων παρεμβάσεων και λεπτομέρειες σχετικά με την επιβάρυνση που προκύπτει από την έρευνα.
• Λήψη μέτρων για την παρακολούθηση, την αξιολόγηση και την αντιμετώπιση εκτάκτων συμβάντων, τα οποία έχουν ενδεχομένως συνέπειες για την παρούσα ή τη μελλοντική κατάσταση υγείας των συμμετεχόντων ή και για άλλα άτομα που επηρεάζονται από την έρευνα και τα αποτελέσματά της.
• Χρόνος και λεπτομέρειες ενημέρωσης για τους πιθανούς συμμετέχοντες, συμπεριλαμβανομένων μεθόδων παροχής αυτής της ενημέρωσης.
• Τεκμηρίωση οπτικού ή άλλου υλικού που χρησιμοποιείται για την παροχή συγκατάθεσης ή, στην περίπτωση ατόμων μη ικανών να συναινέσουν, εξουσιοδότηση για συμμετοχή στην έρευνα.
• Λήψη μέτρων για τη διασφάλιση του σεβασμού της ιδιωτικής ζωής των συμμετεχόντων και της εμπιστευτικότητας των προσωπικών δεδομένων.
• Λήψη μέτρων για τη διαχείριση των πληροφοριών που μπορεί να προκύψουν κατά τη διάρκεια της έρευνας και σχετίζονται με την παρούσα ή τη μελλοντική κατάσταση υγείας των συμμετεχόντων και των μελών της οικογένειάς τους.
• Προτάσεις για φροντίδα υγείας μετά το πέρας της έρευνας.
• Περιγραφή των χώρων διεξαγωγής της έρευνας.
• Λεπτομερή στοιχεία των προτεινόμενων πληρωμών και αμοιβών για τη συμμετοχή στην έρευνα.
• Λεπτομερή στοιχεία των συνθηκών που ενδέχεται να οδηγήσουν σε σύγκρουση συμφερόντων και μπορεί να επηρεάσουν την ανεξάρτητη κρίση των ερευνητών, συμπεριλαμβανομένων των συνθηκών που σχετίζονται με την ιατρική παρακολούθηση των συμμετεχόντων στην έρευνα.
• Λεπτομερή στοιχεία κάθε πιθανής προβλεπόμενης μελλοντικής χρήσης, συμπεριλαμβανομένης της εμπορικής χρήσης των αποτελεσμάτων της έρευνας, άλλων δεδομένων που συλλέγονται κατά τη διαδικασία της έρευνας ή βιολογικού υλικού.
• Λεπτομερή στοιχεία για άλλα ζητήματα ηθικής σύμφωνα με την κρίση του ερευνητή.
• Λεπτομερή στοιχεία ασφάλισης ή αποζημίωσης για την κάλυψη ζημιάς που προκύπτει στο πλαίσιο διεξαγωγής της έρευνας.

Άλλα σημαντικά κείμενα είναι ο Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας (Ν. 3418/2005) και η Υπουργική Απόφαση ΔΥΓ3/89292 (ΦΕΚ Β? 1973, 31.12.2003) σχετικά με την Οδηγία 2001/20/ΕΚ για την προσέγγιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών-μελών της Ε.Ε. όσον αφορά στην εφαρμογή ορθής κλινικής πρακτικής κατά τις κλινικές δοκιμές φαρμάκων προοριζομένων για τον άνθρωπο.

Η Οδηγία αυτή αποτελεί ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα κείμενα του ευρωπαϊκού κεκτημένου αναφορικά με τα φάρμακα και βρίσκεται σε διαδικασία αναθεώρησης, ενώ οι κριτικές που έχει δεχθεί εστιάζουν στις ανισότητες και στις διαφοροποιήσεις εφαρμογής της στα κράτη-μέλη, στο αυξανόμενο διοικητικό βάρος που επιφέρει η εφαρμογή της και στην αγνόηση της παγκοσμιοποιημένης κλίμακας στην οποία διεξάγονται σήμερα οι κλινικές μελέτες.

Ακόμη, μολονότι δεν αποτελούν νομικά δεσμευτικά κείμενα, σημαντικές είναι οι Εκθέσεις και οι Γνωμοδοτήσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο του European Group on Ethics και σε ελληνικό επίπεδο της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής.

Bιβλιογραφία
1. Χατζόπουλος Β. Η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων ύστερα από τη θέση σε ισχύ της Συνθήκης της Λισαβόνας. Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Δικαιώματα του Ανθρώπου 2011 (50): 365-396.
2. British Medical Association. Report on Medicine and Human Rights. BMA 2001.
3. Εthical Eye. Biomedical Research. Council of Europe Publishing, 2004.
4. Annas GJ. Globalized Clinical Trials and Informed Consent. N Engl J Med 2009; 360 (20): 2.050-2.205.
5. European Group on Ethics in Science and New Technologies.
6. Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής, www.bioethics.gr, N.2667/17.12.98/ΦEK 281.
7. Steering Committee on Bioethics – Council of Europe. Guide for Research Ethics Committee Members.
8. Council of Europe – Σύσταση 4. Ερευνητικές δραστηριότητες στον τομέα της υγείας, σε ανθρώπινο βιολογικό υλικό που έχει συλλεγεί με σκοπό την αποθήκευση για έρευνα ή για άλλο σκοπό. 2006
9. R.Hoey. The EU Clinical Trials Directive: 3 years on. The Lancet 2007; 369: 1.777-1.778.

Αναδημοσίευση από: https://www.hygeia.gr/ithiki-kai-deontologia-tis-epistimonikis-ereynas-2/

Μετάφραση από: Αναστασία Τραυλού (Anastasia Travlou) – Φοιτήτρια Βιολογίας, ΑΠΘ και Παναγιώτη Κ. Στασινάκη (Panagiotis K. Stasinakis) – Εκπαιδευτικός, Βιολόγος, MEd, PhD, Πανελλήνια Ένωση Βιοεπιστημόνων (PanHellenic Union of Bioscientists).

Η σημερινή ανακοίνωση στην οποία αναφέρεται πως το Ηνωμένο Βασίλειο ενέκρινε τη δημιουργία μωρών από δύο γυναίκες και ένα άνδρα, προσφέρει μια ανεκτίμητη ευκαιρία να συζητήσετε με τους μαθητές σας μερικά απ’ τα σοβαρά θέματα της επιστήμης.

Αυτή η προχωρημένη μορφή in vitro γονιμοποίησης (IVF) θα προσφέρει ελπίδα σε οικογένειες που φέρουν ανίατες και θανατηφόρες μιτοχονδριακές ασθένειες, επιτρέποντάς τους να συλλαμβάνουν υγιή μωρά. Ορισμένοι ωστόσο, ανησυχούν ότι αυτό θα μπορούσε τελικά να οδηγήσει στη δημιουργία «μωρών σχεδιαστών». Τι σκέφτονται οι μαθητές σας; Τι θα έκαναν αυτοί εάν ήξεραν ότι είχαν μια γενετική ασθένεια και τους δίνονταν η ευκαιρία να την παρακάμψουν;

Τι μπορεί να σημαίνει μια γενετική ασθένεια για το παιδί, τους γονείς και την υπόλοιπη οικογένεια; Μάθετε πώς λειτουργεί ένας γενετικός σύμβουλος, βοηθώντας τα ενδιαφερόμενα ζευγάρια να κατανοήσουν τις συνέπειες και τις επιπτώσεις των γενετικών εξετάσεων.

Θα μπορούσατε να συζητήσετε το θέμα μια δραστηριότητα στην τάξη για να ερευνήσετε τη δεοντολογία των γενετικών εξετάσεων. Ερευνώντας θέματα εμπιστευτικότητας, ιδιοκτησίας πληροφοριών, συγκατάθεσης  πληροφοριών τις οποίες θα μοιραστείτε, ευρύτερων επιπτώσεων των γενετικών δοκιμών.

Τι θα συνέβαινε αν  ήταν δυνατόν όχι απλά να παρακάμπτουμε μια γενετική ασθένεια χρησιμοποιώντας ωάριο δότη, αλλά να επισκευάσουμε πραγματικά την πληγείσα γενετική γραμμή; Χρησιμοποιώντας την τεχνική CRISPR-Cas9, αυτό είναι ήδη δυνατό, τουλάχιστον θεωρητικά. Ποιες είναι οι κατάλληλες χρήσεις αυτής της τεχνολογίας και πού θα έβαζαν οι μαθητές σας τη γραμμή;

Αναδημοσίευση από: https://www.scienceinschool.org/

Αλαχιώτης  Σταμάτης, καθηγητής Γενετικής, πρώην πρόεδρος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου και πρώην πρύτανης του Πανεπιστημίου Πατρών.

Οι νέες τάσεις μεταξύ των επιστημόνων υπογραμμίζουν την αναγκαιότητα διαλόγου στο σχολείο για κοινωνικά θέματα σχετιζόμενα με την επιστήμη και την τεχνολογία και θέλουν τους μαθητές να συμμετέχουν ενεργά σε τέτοιες επίκαιρες συζητήσεις.

Τη Λουίζ Μπράουν, το πρώτο παιδί του σωλήνα που είναι σήμερα 26 ετών, ακολούθησαν χιλιάδες τέκνα της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Ωστόσο ήδη άρχισαν να ακούγονται ηχηρά και κάποιες φωνές που παραλληλίζουν την αναπαραγωγική κλωνοποίηση με την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, χωρίς ίσως να «αντιλαμβάνονται» ότι οι διαδικασίες αυτές διαχωρίζονται από ένα χάος. Από την άλλη μεριά, οι εναντιωμένες φωνές προς τους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς άρχισαν να πνίγονται στο ρεύμα της «πραγματικότητας» στο οποίο παρασύρονται τα νεοφανή προϊόντα που φθάνουν ανεξέλεγκτα σχεδόν στον αδαή καταναλωτή. Ο «θαυμαστός καινούργιος κόσμος» μας που αναδύεται γοργά συμπαρασύρει και τον σκεπτικισμό για τη σωστή εφαρμογή της νέας γνώσης. Το λεγόμενο επίσης «Βιόσωμα», που αφορά τις αντιδράσεις μεταξύ μηχανών, τεχνολογίας δηλαδή, ανθρώπου και κοινωνίας, τείνει να εξασθενήσει με την υποταγή των δύο τελευταίων μερών του στο πρώτο.

Το ερώτημα βέβαια που προκύπτει αβίαστα αφορά το πώς μπορεί να πορευτεί καλύτερα ο άνθρωπος ως ένα ισορροπημένο Βιόσωμα ενταγμένο σε ένα αποτελεσματικό βιοηθικό πλαίσιο, μέσα στο οποίο θα κινείται με περισσότερη ασφάλεια η κοινωνική πρόοδος που «μεταφέρεται» από το

«όχημα» των νέων τεχνολογιών. Διότι ενώ υπάρχουν, π.χ., λεπτομερή πρωτόκολλα ελέγχου των κινδύνων ενός γενετικά τροποποιημένου οργανισμού, δεν τηρούνται με την «ευλογία» των πολυεθνικών συμφερόντων λόγω της απαράδεκτης βιασύνης που γιγαντώνει το τίμημα. Ηδη έσπευσαν διάφοροι να «πουλήσουν» κάποιες περίεργες ατελέσφορες βιοϊατρικές εξετάσεις που βασίζονται στα ανακαλυφθέντα από τη χαρτογράφηση του γονιδιώματος του ανθρώπου ευρήματα, ενώ άλλοι πρόσφατα άρχισαν να «προπαγανδίζουν» την «παντοδυναμία του θηλυκού» με την τεκνοποίηση θηλυκού αλόγου, δότης του οποίου ήταν η μητέρα του.

Και ενώ η ερευνητική σκαπάνη αποκαλύπτει ότι η απόσταση μεταξύ του γενοτύπου και του φαινοτύπου είναι πολύ μεγαλύτερη από αυτή που φαινόταν παλαιότερα, η εκμετάλλευση της γονιδιακής φλέβας ανεβάζει τις τιμές της στο χρηματιστήριο. Ποιος όμως μπορεί να αναχαιτίσει αυτή την ορμητική πορεία που σκεπάζει μερικές φορές με την «ιλύ» (λάσπη) της τη λάμψη των ερευνητικών ευρημάτων; Το ερώτημα αυτό δεν διαφέρει από άλλα σχετικά σημαντικά ερωτήματα, όπως λ.χ. το πώς θα αναχαιτισθεί η κακοποίηση του περιβάλλοντος ή γενικότερα η κάθε μορφή εκμετάλλευσης του ανθρώπου. Οι απαντήσεις βέβαια δεν είναι απλές αλλά παραπέμπονται όλες στο πιο βασικό επίπεδο που ανάγονται τέτοιες μεγάλες συζητήσεις, στο επίπεδο δηλαδή της εκπαίδευσης και της παιδείας.

H πρόσφατη π.χ. κυβερνητική άδεια της Αγγλίας για τη γέννηση γενετικά τροποποιημένου παιδιού το οποίο θα «χρησιμοποιηθεί» για τη σωτηρία του πάσχοντος αδελφού του ουσιαστικοποιεί έναν σοβαρό βιοηθικό προβληματισμό, αν και η περίπτωση αυτή δεν αφορά την «ενισχυτική ιατρική» αλλά μια θεραπευτική προσέγγιση. H βιοηθική λοιπόν είναι μια ελπίδα που μπορεί να σκιαγραφήσει, να επικαιροποιήσει και να μορφοποιήσει ηθικούς κανόνες, όχι τόσο ως φρόνημα (morale) που δεν βρίσκει σήμερα μεγάλη απήχηση, αλλά ως κώδικας (ethics) συμπεριφοράς, ως αξία και στάση. Γι” αυτό η βιοηθική, απαλλαγμένη από τις ευγονικές ρίζες της, πρέπει να γίνει αντικείμενο γενικού προβληματισμού και ενημερωτικής διδασκαλίας σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης καθώς αφορά τις ηθικές προεκτάσεις της εμπλοκής του ανθρώπου με τη ζωή· και θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς ότι είναι «η αγάπη προς τη ζωή», μια πολύ ευρεία έννοια, που στη συγκεκριμένη περίπτωση εμπερικλείει τις προσπάθειες εξισορρόπησης του οφέλους με το ρίσκο και το τίμημα της προόδου.

H στοίχιση λοιπόν του καθενός πίσω από τις επιπτώσεις εφαρμογής ενός γενετικού νεωτερισμού εξαρτάται πρωτίστως από την εκπαίδευση. Και αυτή η δυνατότητα δεν εξαρτάται (μόνο) από τα γονίδιά μας αλλά κυρίως από την παιδεία μας. Σχετικές μελέτες σε χώρες, όπως π.χ. η Νέα Ζηλανδία και η Ιαπωνία, έχουν αναδείξει το ενδιαφέρον των εκπαιδευτικών στη διδασκαλία κοινωνικών, ηθικών και περιβαλλοντικών θεμάτων που αφορούν την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, την προγεννητική διάγνωση, τη βιοτεχνολογία, την πυρηνική δύναμη, τα εντομοκτόνα και τη γενετική μηχανική, που σχεδόν μονοπωλεί τελευταία το περισσότερο ενδιαφέρον. Υποστηρίζεται λοιπόν η αναγκαιότητα διαλόγου στο σχολείο για κοινωνικά θέματα σχετιζόμενα με την επιστήμη και την τεχνολογία, με τους μαθητές να συμμετέχουν ενεργά σε επίκαιρες τέτοιες συζητήσεις.

Στη Γαλλία επίσης σχετική μελέτη έχει δείξει ότι οι πολύ νέοι μαθητές με τον αδιαπραγμάτευτο κομφορμισμό τους είναι περισσότερο άκαμπτοι στις απόψεις τους περί βιοηθικών θεμάτων σε σχέση με τους μαθητές του λυκείου. Σε κάθε περίπτωση είναι αναγκαία η σωστή και τεκμηριωμένη ενημέρωση, η παράθεση ακριβών στοιχείων και η ανεπηρέαστη συζήτηση στο σχολείο, χωρίς εξωσχολικές παρεμβάσεις. Αναγκαία θεωρείται η σχετική συζήτηση και στο πανεπιστημιακό επίπεδο προκειμένου να γίνεται περισσότερο αντιληπτή η νέα κατάσταση με στόχο το χειροκρότημα του ανθρωπιστή και της προόδου και όχι του κερδοσκόπου και της εκμετάλλευσης· «οι μεν γαρ χρημάτων οι δε ανθρωπισμού δέονται» φωνάζει ακόμη ο Διογένης ο Λαέρτιος.

H αναγκαιότητα λοιπόν για τη διαλεύκανση της διαμορφούμενης επίκαιρης κατάστασης είναι επιτακτική καθώς σε αναπτυσσόμενες χώρες, όπως λ.χ. στην Ινδία και στην Ταϋλάνδη, πάνω από το 50% των συμμετεχόντων σε σχετικές μελέτες υποστήριξαν περισσότερο την ενίσχυση φυσικών χαρακτηριστικών, όπως της ευφυΐας λ.χ., παρά τη θεραπεία ασθενειών όπως ο καρκίνος ή ο διαβήτης. Το υπαρκτό αυτό γεγονός, που δεν περιορίζεται μόνο στις προαναφερθείσες χώρες, αντανακλά μια φτωχή αντίληψη των επιπτώσεων των σχετικών εφαρμογών των επιστημονοτεχνολογικών νεωτερισμών.

Σημαντική πάντως θεωρείται η διακήρυξη της UNESCO, σύμφωνα με την οποία τα κράτη πρέπει να προωθούν ειδικές διδασκαλίες και έρευνες σχετικές με την ηθική, κοινωνική και ανθρώπινη βάση των εφαρμογών της βιολογίας και της γενετικής (του ανθρώπου) και να ενθαρρύνουν ποικίλες μορφές έρευνας, διδασκαλίας και πληροφόρησης για να διαμορφωθεί η βιοηθική εκείνη στρατηγική που θα ευαισθητοποιήσει τις κοινωνίες και τα μέλη τους για την επένδυση της νέας γνώσης προς όφελος του συνόλου της ανθρωπότητας. Προς την κατεύθυνση αυτή χρειάζεται εντατικοποίηση της συζήτησης για τη Βιοηθική, σε τοπικό και διεθνές επίπεδο, με τη διασφάλιση της ελεύθερης έκφρασης και των κοινωνικοπολιτιστικών, θρησκευτικών και φιλοσοφικών απόψεων.

H βιοηθική προσέγγιση λοιπόν της συναρπαστικής εποχής μας είναι αναγκαία, με την εκπαίδευση και τη γενικότερη παιδεία να είναι οι βάσεις στήριξης των σχετικών αξιών και στάσεων. Γι” αυτό η πρωτοβουλιακή από τα σχολεία καθιέρωση ημέρας Βιοηθικής θα μπορούσε να κορυφώσει σχετικές συζητήσεις, να εμπλουτίσει τις σκέψεις και να επιφέρει τη ζητούμενη ευαισθητοποίηση της κοινωνίας απέναντι στην οποιαδήποτε πιθανή κακή εφαρμογή της νέας γνώσης.

Αναδημοσίευση από: http://www.tovima.gr/science/article/?aid=154048