Ερωτηματολόγιο- Ρεπορτάζ

1. Πώς θα μπορούσε η εκπαίδευση (όλες οι βαθμίδες) να ευαισθητοποιήσει μαθητές και σπουδαστές σε θέματα προστασίας του περιβάλλοντος από τη ρύπανση;

2. Πώς μέσα από τα Media μπορεί να καλλιεργηθεί η περιβαλλοντική συνείδηση; Θα μπορούσαν να δοθούν κίνητρα για αυτό;

3. Πόσο αποτελεσματικός μπορεί να γίνει ο Tύπος στην αναχαίτιση της ρύπανσης σε μια τοπική κοινωνία και με ποιο τρόπο;

4. Ποια θεωρείτε τα 3 πιο σπουδαία πράγματα που μπορώ να κάνω στην καθημερινότητα μου για να αποτρέψω τη ρύπανση;

5. Είναι τελικά ελπιδοφόρο το μέλλον του πλανήτη; Γιατί;

Ερωτηθέντες:

Τμήμα Δημοσιογραφίας & ΜΜΕ Α.Π.Θ.

• Μαρία Ματσιώλα, Δρ. ΕΔΙΠ (Εργαστηριακό Διδακτικό προσωπικό)
• Νίκος Παναγιώτου, Επίκουρος καθηγητής Tμήματος Δημοσιογραφίας & ΜΜΕ Α.Π.Θ.

ΕΤ3

• Παναγιώτης Κώστας, Υπεύθυνος τμήματος ειδήσεων ΕΤ3
• Χάρης Μουρτίογλου, Υπεύθυνος τεχνικού τμήματος ΕΤ3

Τη Δευτέρα 8 Μαΐου 2017, η ομάδα του ρεπορτάζ  παρουσίασε τα 3 τεύχη του ηλεκτρονικού μας έντυπου Econews -Mednews που εκπονήθηκε στα πλαίσια του προγράμματος  περιβαλλοντικής  εκπαίδευσης  “Αγκαλιάζω το περιβάλλον” με υπεύθυνη καθηγήτρια την κα Όλγα Δρακωνάκη ΠΕ04.04 και συμμετέχοντες καθηγητές τον κ. Γιώργο Νικολακάκη ΠΕ20 και την κ. Αναστασία Μανά ΠΕ05. Η παρουσίαση έγινε στο πλαίσιο του 5ου Μαθητικού Φεστιβάλ Πολιτιστικών και Περιβαλλοντικών προγραμμάτων που διοργάνωσε η Διεύθυνση Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης  Ανατολικής Θεσσαλονίκης μέσω ηλεκτρονικού αρχείου παρουσίασης στο Πολιτιστικό Κέντρο Τούμπας του Δήμου Θεσσαλονίκης.

Παρουσίαση : https://drive.google.com/file/d/0B0cCryNJJVdQLWY2SUt0UDVRT0U/view?usp=sharing

Όσον αφορά στο ρόλο της εκπαίδευση σε θέματα προστασίας του περιβάλλοντος από τη ρύπανση οι ερωτηθέντες μας πιστεύουν ότι

• Για να νιώσουμε την αναγκαιότητα της προστασίας του περιβάλλοντος πρέπει προηγουμένως, να συνειδητοποιήσουμε την υπευθυνότητα γι’ αυτό, εφ’ όσον εμείς συντελούμε στη δημιουργία του
• Οι βιωματικές δράσεις και οι βιωματικές  παρεμβάσεις μέσα από την εκπαίδευση , προσαρμοσμένες σε κάθε βαθμίδα της συντελούν στην καλλιέργεια αυτής της υπευθυνότητας
• Είναι σημαντική η δημιουργία κινήτρων στην εκπαίδευση για περιβαλλοντικές δράσεις (εκδρομές , διαγωνισμοί κ.α.)
• Η προβολή των δράσεων  αυτών, ούτως ώστε να μπορούν να ευαισθητοποιήσουν περισσότερο κυρίως τους νέους και να λειτουργήσουν πολλαπλασιαστικά είναι εξίσου σημαντική.
• Η χρήση των 3D τεχνολογιών στην εκπαίδευση είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική μιας και σ΄ένα εικονικό περιβάλλον οι μαθητές ή οι σπουδαστές συναισθάνονται πιο έντονα , ότι ο τόπος τους π.χ. είναι μολυσμένος, άρα κινητοποιούνται πιο γρήγορα για την προστασία του.

Σχετικά με το ρόλο των Media στην καλλιέργεια της περιβαλλοντικής συνείδησης είχαν τις εξής απόψεις:

• Παρά το γεγονός ότι υπάρχουν εκπομπές που χρηματοδοτεί η Ε.Ε. σχετικά με την προστασία του περιβάλλοντος, όπως π.χ. η Econews στον SKAI , δεν είναι τόσο θέμα χρηματοδότησης αλλά πρωτοβουλίας στο να υπάρχουν και άλλες τέτοιες εκπομπές που ευαισθητοποιούν ως ένα βαθμό το κοινό.
• Καλό είναι να χρησιμοποιούνται παραδοσιακά Μ.Μ.Ε. π.χ. τηλεόραση, ραδιόφωνα, εφημερίδες και αλλά καθώς και νέα όπως τα Socialmedia μέσω της σχετικής καμπάνιας
• Να γίνεται προβολή των δράσεων πολιτών, φορέων, σχολείων κ.α. που έχουν αυτή τη στόχευση
• Μέσα από τα Media να γίνεται εξειδικευμένη προσέγγιση για κάθε τομέα προστασίας, δηλαδή όχι γενικά προστασία περιβάλλοντος, αλλά τι προστασία, σε ποιόν τομέα και πώς. Στις πόλεις π.χ. έχουμε να αντιμετωπίσουμε άλλα ζητήματα  (σκουπίδια, ηχορύπανση, έλλειψη πράσινου) που αφορούν τον αστικό ιστό, ενώ στην ύπαιθρο έχουμε να κάνουμε με την προστασία της γης, τα φυτοφάρμακα, τις δράσεις των κυνηγών, την προστασία των ζώων.

Σχετικά με την αποτελεσματικότητα του Τύπου στην αναχαίτιση της ρύπανσης, οι ερωτηθέντες μας είπαν:

• Ο Τύπος είναι ελάχιστα αποτελεσματικός αν η ίδια η κοινωνία δεν αντιμετωπίζει τη ρύπανση ως πρόβλημα. Αν π.χ. μια τοπική κοινωνία θεωρεί ως προτεραιότητα το να γεμίζει κάθε ρεματιά με σκουπίδια, όσα και να γράψει ο Τύπος δεν μπορεί να επηρεάσει. Σύμφωνα με σύγχρονες μελέτες ο Τύπος και τα Μ.Μ.Ε δεν έχουν αυτή την επίδραση που νομίζουμε ότι έχουν, ότι δηλαδή ό,τι μας πουν το εφαρμόζουμε. Αυτό ήταν ένα παλιό μοντέλο που έχει καταρρεύσει. Άρα λοιπόν ο Τύπος στη συγκεκριμένη περίπτωση μπορεί να ευαισθητοποιήσει το κοινό, αρκεί το κοινό να είναι ανοιχτό σε ανάλογα ερεθίσματα. Εδώ είναι που φαίνεται η σημαντικότητα του ρόλου της εκπαίδευσης.
• Ο Τύπος μπορεί να γίνει αποτελεσματικός, αρκεί να είναι αποφασισμένος να αναδείξει τα πραγματικά προβλήματα της ρύπανσης σε μια τοπική κοινωνία, ακόμα και αν χρειάζεται να συγκρουστεί με τους τοπικούς άρχοντες σε περίπτωση που αυτοί λόγω συμφερόντων ή διασυνδέσεων θελήσουν να τα συγκαλύψουν.
• Ο Τύπος μπορεί αν θέλει να γίνει αποτελεσματικός, αν εκτός από την ανάδειξη των προβλημάτων ρύπανσης προτείνει και προβάλλει λύσεις, όπως η ανακύκλωση, η χρήση εναλλακτικών μέσων μεταφοράς και όχι του Ι.Χ., η αποφυγή σπατάλης ηλεκτρικής ενέργειας και νερού, η παραγωγή λιγότερων απορριμμάτων εφόσον αυτά είναι τα σπουδαιότερα πράγματα που αν τα υιοθετήσουμε καθημερινά θα μπορούσαμε να την αποτρέψουμε.

Τέλος, σχετικά με το πόσο ελπιδοφόρο είναι τελικά το μέλλον του πλανήτη πιστεύουν ότι:

• Έχουμε δημιουργήσει τα εργαλεία που μας επιτρέπουν και να το προστατέψουμε και να το καταστρέψουμε Από εμάς εξαρτάται σε ποια κατεύθυνση θα κινηθούμε
• Σε επίπεδο ευαισθητοποίησης των πολιτών είναι σίγουρα ελπιδοφόρο. Χρειάζεται όμως και οι αποφάσεις των ισχυρών του πλανήτη να συμβαδίσουν. Για αυτό οι πολίτες πρέπει να επαγρυπνούν και να δραστηριοποιούνται ώστε οι αποφάσεις που λαμβάνονται να είναι προς την καλύτερη κατεύθυνση για το περιβάλλον, άρα και για τους ίδιους.

Σκεφτήκαμε να ασχοληθούμε με τα θέματα αυτά αν και είναι σε μακρόχρονη βάση πολυσυζητημένα, γιατί θεωρήσαμε ότι όχι μόνο παραμένουν διαρκώς επίκαιρα, αλλά και γιατί παρόλα τα ληφθέντα μέτρα, τις διασκέψεις και τις διακηρύξεις που γίνονται ανά τον κόσμο, εξακολουθούν να παραμένουν επίκαιρα και σε ένα μεγάλο ποσοστό άλυτα, με απρόβλεπτες συνέπειες για το ανθρώπινο γένος.

Έχοντας την πεποίθηση ότι το φυσικό περιβάλλον μας είναι το νήμα της ζωής , ότι είναι αδιαπραγμάτευτο και ότι ο άνθρωπος είναι μόνο μια κλωστή από αυτό , σας παραθέτουμε την πιο ουσιαστική διακήρυξη που έγινε ποτέ σχετικά :

Όταν ένας «Άγριος» … δεν καταλαβαίνει

ΤΟ 1854, O ΜΕΓΑΛΟΣ ΛΕΥΚΟΣ ΑΡΧΗΓΟΣ ΣΤΗΝ ΟΥΑΣΙΓΚΤΟΝ (Ο ΦΡΑΝΚΛΙΝ ΠΙΡΣ, ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΩΝ ΗΝΩΜΕΝΩΝ ΠΟΛΙΤΕΙΩΝ) ΠΡΟΤΕΙΝΕ ΝΑ ΑΓΟΡΑΣΕΙ ΜΙΑ ΖΩΝΗ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΚΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΙΝΔΙΑΝΩΝ. Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΤΟΥ ΑΡΧΗΓΟΥ ΤΩΝ ΙΝΔΙΑΝΩΝ ΣΙΑΤΛ,  ΤΜΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΠΟΙΑΣ ΔΗΜΟΣΙΕΥΟΥΜΕ ΕΔΩ, ΘΕΩΡΗΘΗΚΕ ΩΣ Η ΠΙΟ ΩΡΑΙΑ ΚΑΙ ΠΙΟ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΗ ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΠΟΥ ΕΓΙΝΕ ΠΟΤΕ ΓΙΑ ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ…

Πώς μπορείτε ν’΄αγοράσετε ή να πουλήσετε τον ουρανό ή την ζεστασιά της γης; Η ιδέα μας φαίνεται περίεργη. Επειδή ακριβώς δεν μας ανήκουν η δροσιά του αέρα και η διαύγεια του νερού, πως είναι δυνατόν να το αγοράσετε; Κάθε κομμάτι αυτής της γης είναι ιερό για τον λαό μου.

Οι χυμοί που τρέχουν μέσα στα δέντρα μεταφέρουν τις μνήμες του ερυθρόδερμου ανθρώπου. Οι νεκροί των λευκών ανθρώπων ξεχνούν τον τόπο που γεννήθηκαν, όταν πάνε περίπατο μέσα στα άστρα.

Οι δικοί μας νεκροί δεν ξεχνούν ποτέ αυτήν την υπέροχη γη,γιατί είναι η μητέρα του ερυθρόδερμου ανθρώπου. Είμαστε ένα μέρος της γης, και αυτή πάλι ένα κομμάτι από μας.

Τα ευωδιαστά λουλούδια είναι οι αδερφές μας, το ελάφι,το άλογο,ο μεγάλος αετός είναι οι αδερφοί μας. Τα βράχια στους λόφους,το πράσινο χρώμα των λιβαδιών,η ζεστασιά του πόνι και ο άνθρωπος, όλα ανήκουν στην ίδια οικογένεια.

Tα ποτάμια είναι τα αδέλφια μας· σβήνουν την δίψα μας.

Ξέρουμε ότι ο λευκός άνθρωπος δεν καταλαβαίνει τα ήθη μας. Ένα κομμάτι γης μοιάζει σ” αυτόν με ένα οποιοδήποτε άλλο κομμάτι.

Η γη δεν είναι ο αδελφός του, αλλά ο εχθρός του, και μόλις την κυριεύσει, πηγαίνει μακρύτερα. Εγκαταλείπει τους τάφους των προγόνων του, και αυτό δεν τον ενοχλεί. Ο τάφος των προγόνων του και η κληρονομιά για τα παιδιά του πέφτουν στη λήθη.

Συμπεριφέρεται στη μητέρα του, τη γη, και στο αδελφό του, τον ουρανό, σαν να ήταν πράγματα που αγοράζονται, που λεηλατούνται, που πουλιούνται όπως τα πρόβατα ή τα λαμπερά μαργαριτάρια.  Η απληστία του θα καταβροχθίσει τη γη, και δεν θα αφήσει πίσω της παρά μια έρημο.

Δεν υπάρχει ένα ειρηνικό μέρος στις πόλεις των λευκών ανθρώπων. Δεν υπάρχει τόπος όπου μπορείς να ακούσεις τα φύλλα που αναπτύσσονται την άνοιξη ή το θρόισμα των φτερών κάποιου εντόμου.

Αλλά μπορείς να γίνεται έτσι γιατί είμαι άγριος και δεν καταλαβαίνω.

Ο θόρυβος των πόλεων φαίνεται μόνο να προσβάλλει τα αφτιά. Και τι ενδιαφέρον υπάρχει πια στο να ζεις, αν δεν μπορείς να ακούσεις τη μοναχική κραυγή του κοκκινολαίμη ή τις συζητήσεις των βατράχων στα έλη τη νύχτα;

Είμαι ένας ερυθρόδερμος και δεν καταλαβαίνω. Εξετάζουμε λοιπόν την προσφορά σας για να αγοράσετε την γη μας. Αλλά αν αποφασίσουμε να τη δεχτούμε, θα βάλω έναν όρο: ο λευκός άνθρωπος θα πρέπει να συμπεριφέρεται στα ζώα αυτής της γης όπως και στα αδέρφια του.

Είμαι ένας άγριος και δεν γνωρίζω άλλον τρόπο ζωής. Είδα κάπου χίλια αγριοβούβαλα να σαπίζουν στο λιβάδι, εγκαταλειμμένα από τον άνθρωπο που τα είχε χτυπήσει μ’ ένα τρένο που περνούσε από εκεί.

Είμαι ένας άγριος που δεν καταλαβαίνω πως το σιδερένιο άλογο που καπνίζει μπορεί να είναι πιο σημαντικό από τον αγριοβούβαλο, που δεν τον σκοτώνουμε παρά μόνο για να τραφούμε.

Τι είναι ο άνθρωπος χωρίς τα ζώα; Αν εξαφανίζονταν όλα τα ζώα, ο άνθρωπος θα πέθαινε από μία μεγάλη πνευματική ερημία. Γιατί αυτό που συμβαίνει στα ζώα, σε λίγο συμβαίνει και στον άνθρωπο.

Όλα τα πράγματα είναι αλληλένδετα.

Πρέπει να διδάξετε στα παιδιά σας ότι το χώμα που πατούν έχει γίνει από τις στάχτες των προγόνων μας. Για να σέβονται την γη, πείτε στα παιδιά σας ότι είναι εμπλουτισμένη από τις ζωές της φυλής μας.

Διδάξτε στα παιδιά σας αυτό που διδάξαμε κι εμείς στα δικά μας:ότι η γη είναι η μητέρα μας. Ο,τι και να συμβαίνει στη γη, συμβαίνει και στους γιους της γης.

Όταν οι άνθρωποι περιφρονούν το χώμα, περιφρονούν τον ίδιο τους τον εαυτό.

Ξέρουμε τουλάχιστον αυτό: η γη δεν ανήκει στον άνθρωπο, ο άνθρωπος ανήκει στην γη. Αυτό το ξέρουμε. Όλα τα πράγματα είναι αλληλένδετα όπως το αίμα ενώνει μια οικογένεια. Όλα τα πράγματα είναι αλληλένδετα. ‘Ο,τι συμβαίνει στην γή, συμβαίνει και στους γιους της γης. Δεν είναι ο άνθρωπος που ύφανε το νήμα της ζωής: εκείνος είναι μόνο μια κλωστή. Ό,τι κάνει στο νήμα, το κάνει στον ίδιο του τον εαυτό.

Χωρίσαμε το φυσικό περιβάλλον σε 3 ενότητες. Ατμόσφαιρα , υδρόσφαιρα , έδαφος. Διερευνήσαμε τις πηγές ρύπανσης καθώς και τα είδη ρύπων που προέρχονται από αυτές για κάθε ενότητα.

Έπειτα εστιάσαμε στις επιπτώσεις τους στην ανθρώπινη υγεία. Στόχος του ηλεκτρονικού μας εντύπου είναι μέσα από την ενημέρωση, η ευαισθητοποίηση του αναγνώστη για ενεργή συμμετοχή του σε δράσεις προστασίας περιβάλλοντος (ατομική ή συλλογική)

Τέλος παραθέσαμε ένα μικρό παράρτημα που αφορά στα γενετικά τροποποιημένα προϊόντα, ένα άκρως επίκαιρο ζήτημα , με σκοπό τον προβληματισμό του αναγνώστη σχετικά με τη χρήση τους.

Οι τροποποιήσεις αυτές επιτυγχάνονται με τη μεταφορά γονιδίων και μπορούν να γίνουν σε φυτικούς και ζωικούς οργανισμούς, σε ψάρια και σε βακτήρια.

Οι γενετικοί ανασυνδυασμοί από διαφορετικούς οργανισμούς, επιτρέπουν τη δημιουργία νέων γενικά τροποποιημένων (ΓΤ) οργανισμών. Οι ανασυνδυασμοί αυτοί έχουν οδηγήσει στην παραγωγή μιας σειράς από ΓΤ προϊόντα όπως εμβόλια, φάρμακα, τρόφιμα, συστατικά τροφίμων και τροφές ζώων.

Αρχικά γίνεται η επιλογή των γονιδίων που προσδίδουν ιδιαίτερα και επιθυμητά χαρακτηριστικά σε ένα οργανισμό. Η μεταφορά των γονιδίων που προσδίδουν ιδιαίτερα και επιθυμητά χαρακτηριστικά σε ένα οργανισμό. Η μεταφορά των γονιδίων αυτών μπορεί να γίνει μεταξύ οργανισμών που ανήκουν σε διαφορετικά βιολογικά είδη.

Για παράδειγμα μπορούν να αναγνωρισθούν γονίδια που δίνουν σε ένα συγκεκριμένο είδος ιδιαίτερη ανθεκτικότητα σε βλαβερά έντομα και στη συνέχεια να μεταφερθούν σε ένα άλλο είδος φυτού. Ή ακόμη είναι δυνατόν να μεταφερθούν γονίδια  που επιτρέπουν σε ένα φυτό να παράγει καρπούς με επιλεγμένα θρεπτικά συστατικά.

Η αναγνώριση ιδιαιτέρων χρήσιμων χαρακτηριστικών σε διάφορους οργανισμούς, είναι ο πιο σημαντικός και καθοριστικός παράγοντας στη διαδικασία της γενετικής τροποποίησης των οργανισμών. Σήμερα η διαδικασία αυτή έχει επιταχυνθεί χάρις στις νέες μεθόδους μελέτης της αλληλουχίας του DNA και γίνεται σε εκατοντάδες διαφορετικούς οργανισμούς.

Τα γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα (ΓΤΤ) προκύπτουν από καλλιέργειες και φυτείες που γίνονται  σήμερα σε περισσότερες από 40 χώρες. Πολλά εκατομμύρια στρεμμάτων καλλιεργούνται με ΓΤ φυτά. Τα κυριότερα είναι φυτά σόγιας, καλαμποκιού, βαμβακιού, πατάτες, ελαιοκράμβη, κολοκυθιές, ραδίκια, ντομάτες. Υπάρχουν ακόμη μια σειρά από φυτείες που βρίσκονται σε πειραματικό στάδιο. Πρόκειται για μπανάνες που θα μπορούν να παράγουν εμβόλια για χρήση στον άνθρωπο εναντίον μολυσματικών ασθενειών όπως η ηπατίτιδα Β. Επίσης υπάρχουν φυτείες ρυζιού που παράγουν ρύζι με αυξημένη περιεκτικότητα σε σίδηρο και βιταμίνες που θα μπορούσαν να συμβάλουν στην μείωση του προβλήματος της πείνας και της κακής διατροφής σε πολλές φτωχές χώρες. Οι φυτείες γλυκοπατάτας που αντιστέκεται σε ένα ιό που καταστρέφει τις φυτείες θα μπορούσε να λύσει το μεγάλο πρόβλημα της καταστροφής των σοδειών στην Αφρική.

Τα πλεονεκτήματα της παραγωγής των Γ.Τ. είναι τα ακόλουθα:

Α. Προϊόντα  φυτικής προέλευσης:

-Καλύτερη γεύση και ποιότητα

-Μείωση χρόνου ωρίμανσης των φυτών ή δέντρων που τα παράγουν

-Τα φυτά προσφέρουν καλύτερες και μεγαλύτερες σοδειές, αυξημένη αντίσταση εναντίον βλαβερών οργανισμών και ασθενειών, χρειάζονται λιγότερα εντομοκτόνα και ζιζανιοκτόνα

-Αυξημένη περιεκτικότητα σε θρεπτικά συστατικά

-Πιθανότητες για νέα προϊόντα και μεθόδους καλλιέργειας

Β. Προϊόντα ζωικής προέλευσης:

-Περισσότερες θρεπτικές ιδιότητες, αυξημένη αντίσταση των ζώων σε ασθένειες, αύξηση της παραγωγικότητας

-Καλύτερη και περισσότερη παραγωγή κρέατος, αυγών και γάλακτος

-Βελτίωση της υγείας των ζώων και καλύτερες διαγνωστικές μέθοδοι

Γ. Ωφέλειες για το περιβάλλον

-Λιγότερη χρήση εντομοκτόνων, ζιζανιοκτόνων και λιπασμάτων

-Καλύτερη διατήρηση του εδάφους και των υδάτων όπως επίσης εξοικονόμηση ενέργειας

-Βιολογική επεξεργασία των δασικών προϊόντων

-Καλύτερος χειρισμός και επεξεργασία των απόβλητων

Τα μειονεκτήματα της χρήσης των Γ.Τ. προϊόντων.

Τα δεδομένα που έχουμε σήμερα και δείχνει ότι δεν υπάρχουν σοβαρές αρνητικές επιπτώσεις για την υγεία μας και το περιβάλλον, προκύπτουν από βραχυπρόθεσμες έρευνες. Δεν έχουμε σήμερα μακροπρόθεσμες έρευνες που να αποδεικνύουν ότι η πολύχρονη κατανάλωση τέτοιων προϊόντων είναι εντελώς χωρίς περισσότερους κινδύνους από τα συνηθισμένα τρόφιμα.

Οι διαπιστώσεις αυτές προκύπτουν από μία βαρυσήμαντη έκθεση της Βρετανικής Εταιρίας Ιατρικής (British Medical Association). Η έκθεση του επίσημου Βρετανικού ιατρικού σώματος ενισχύει μια άλλη έρευνα που έγινε από το Royal Society της Μεγάλης Βρετανίας. Η έρευνα αυτή είχε δείξει ότι ο κίνδυνος μεταφοράς μεταλλαγμένου DNA από τα τροποποιημένα τρόφιμα στο άνθρωπο είναι αμελητέος.

Πρέπει να επαναλάβουμε ότι και τα δύο επίσημα επιστημονικά ιατρικά σώματα που εξέδωσαν τα πορίσματα των ερευνών τους για το ζήτημα, τονίζουν ότι η επαγρύπνηση και οι έρευνες για την ασφάλεια των μεταλλαγμένων τροφίμων πρέπει να είναι συνεχείς.

Εκείνο που εμείς παρατηρούμε είναι ότι οι εξελίξεις στο θέμα στην Ευρώπη ακολουθούν αυτό που παρατηρήθηκε πρώτα στις ΗΠΑ. Στη χώρα αυτή, τα μεταλλαγμένα τρόφιμα εξαπλώθηκαν πολύ πιο γρήγορα ενώ στην Ευρώπη υπήρχαν σοβαρές επιφυλάξεις. Σταδιακά βλέπουμε ότι και στην Ευρώπη ακολουθείται μια λιγότερο περιοριστική προσέγγιση. Οι εκτάσεις που καλλιεργούνται με μεταλλαγμένα προιόντα έχουν πολλαπλασιαστεί κατά τα τελευταία χρόνια.

Είναι γεγονός ότι τα μεταλλαγμένα τρόφιμα μπορούν να δώσουν λύση σε πολλά προβλήματα που αφορούν την ανθρωπότητα. Ιδιαίτερα έχουν τη δυνατότητα να επιτρέψουν την αντιμετώπιση της απειλής της πείνας και του υποσιτισμού. Χρειάζονται όμως δικλείδες ασφαλείας για την αποφυγή ανεπιθύμητων επιπτώσεων σε πολιτικό, οικονομικό, περιβαλλοντικό και ιατρικό επίπεδο. Η Βρετανική Εταιρία Ιατρικής επισημαίνει ότι υπάρχουν τομείς σχετικοί με την ασφάλεια των μεταλλαγμένων τροφίμων τους οποίους χρειάζονται οπωσδήποτε περαιτέρω έρευνες. Μερικοί από τους τομείς αυτούς είναι:

-Αλλεργία: Χρειαζόμαστε περισσότερες γνώσεις και στοιχεία για το κατά πόσο τα νέα αυτά τρόφιμα μπορούν να προκαλέσουν νέες καταστάσεις αλλεργίας. Δεν έχουμε σήμερα δεδομένα που να υποστηρίζουν ότι τα τρόφιμα αυτά είναι αίτια αυξημένης αλλεργίας. Αυτό δεν σημαίνει ότι ένας τέτοιος κίνδυνος δεν υπάρχει ή ότι δεν πρόκειται να παρουσιαστεί Ο κίνδυνος αυτός πιθανόν να παρουσιαστεί μελλοντικά με νέα τρόφιμα που θα παραχθούν με τη χρήση της γενετικής μηχανικής. Δημιουργία ανθεκτικών μικροοργανισμών στα αντιβιοτικά λόγω μετάδοσης των γονιδίων που προσδίδουν την ανθεκτικότητα αυτή, πιθανότητα για άγνωστες επιδράσεις που μπορούν να έχουν σχέση με καρκίνο, ή άλλες βλαβερές επιδράσεις.

- Διατροφική αξία: Η διατροφική αξία των μεταλλαγμένων προιόντων μπορεί να είναι διαφορετική από αυτή των κλασσικών τροφίμων. Με την αύξηση της χρήσης τους, το ποσοστό τους στη συνολική διατροφή θα αυξάνεται. Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε κάτω από αυτές τις συνθήκες, τη διατροφική τους αξία ιδιαίτερα σε ευάλωτες ομάδες όπως τα βρέφη τα παιδιά και τους ηλικιωμένους

-Μεταφορά DNA: Εκ πρώτης όψεως δεν υπάρχει κίνδυνος από τη μεταφορά μεταλλαγμένου DNA στον άνθρωπο. Εξ άλλου καθημερινά προσλαμβάνουμε δια μέσου της διατροφής μας μη ανθρώπινο DNA από πολλές πηγές. Μέχρι σήμερα δεν έχουν αναγνωρισθεί προβλήματα σε σχέση με το γεγονός αυτό. Αυτό δεν σημαίνει ότι στο μέλλον δεν μπορεί να συμβεί κάτι τέτοιο και έτσι επιβάλλεται συνεχής έρευνα.

- Περιβαλλοντικός κίνδυνος: Ο κίνδυνος αυτός αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες ανησυχίες σχετικά με τα γενετικά μεταλλαγμένα φυτά. Η ανθεκτκότητα ορισμένων μεταλλαγμένων φυτειών στα ζιζανιοκτόνα και εντομοκτόνα, μπορεί να είναι αιτία αλλοίωσης του φυτικού πλούτου και της διαφοροποίησης. Η μεταφορά μεταξύ των διαφόρων φυτών γενετικά μεταλλαγμένου υλικού, θα μπορούσε να οδηγήσει στην ανάπτυξη νέων ποικιλιών που να είναι βλαβερές για το περιβάλλον και ανθεκτικές σε φάρμακα ή άλλες καταστάσεις. Τέτοια φαινόμενα θα μπορούσαν να έχουν πολύ αρνητικές επιδράσεις στο περιβάλλον, καθώς στο φυτικό και ζωικό βασίλειο διαταράσσουν την ισορροπία που υπάρχει σήμερα.

Εμείς θα τονίσουμε συμπερασματικά ότι αναζητώντας τα μέγιστα δυνατά οφέλη από τα μεταλλαγμένα τρόφιμα, θα πρέπει να οπλιστούμε με προσοχή και να αποκομίσουμε γνώσης και εμπειρίες μαθαίνοντας από τι συμβαίνει σήμερα και ερευνώντας για το τι μπορεί να υπάρχει και δεν το γνωρίζουμε.

Ευάλωτα τα έμβρυα

Το ρετινοϊκό οξύ ( βιταμίνη Α )  και τα παράγωγα του συμμετέχουν στη ανάπτυξη των θηλαστικών. Επειδή τα μόρια αυτά είναι υδατοδιαλυτά και δραστικά σε πολύ χαμηλές συγκεντρώσεις, ένα τροποποιημένο φυτό για την παραγωγή βιταμίνη Α μπορεί να παράγει τέτοια που θα δρουν ανταγωνιστικά, επηρεάζοντας τη φισιολογική εμβρυϊκή ανάπτυξη. Για αυτό το γοργά αναπτυσσόμενο έμβρυο ή το νεογνό επηρεάζεται από την διατροφή της θηλάζουσας μητέρας. Για αυτό και τα ανάλογα πειράματα γίνονται σε νεαρά ποντίκια, λ.χ. , και έχουν δείξει σημαντικές βλάβες στο ανοσοποιητικό, πεπτικό, και σμίκρυνση κυττάρων κ.ά. Τα παιδιά, κάτω των δύο ετών ειδικότερα, είναι επιδεκτικά στις αλλεργίες τρείς έως τέσσερις φορές περισσότερο.

Γάλα και γαλακτοκομικά από αγελάδες που τους έδιναν της  γενετικώς σχεδιασμένη βοδινή ορμόνη ανάπτυξης (rBGH) περιέχουν αυξημένες ποσότητες μιας άλλης ορμόνης, τον ινσουλινομιμούμενο αυξητικό παράγοντα (IGF-1)που ενοχοποιείται για το καρκίνο του μαστού και του προστάτη. Το 1989 αρρώστησαν 5.000 άτομα και πέθαναν περισσότερα από 37 που πήραν συμπλήρωμα διατροφής με L-τρυπτοφανή που παρήχθη από βακτήρια γενετικώς τροποποιημένα Η ένθεση του γονιδίου Ιντερλευκίνη 4 σ’ έναν αβλαβή ιό ποντικού   και η ένεση του ανασυνδυασμένου αυτού σχήματος σε ποντίκια προκάλεσαν τον θάνατο τους, αντί να λειτουργήσουν ως εμβόλιο-ενίσχυση του ανασοποιητικού, όπως σχεδίαζαν οι ερευνητές.

Άλλα πειράματα έδειξαν ότι η τροποποιημένη σόγια έχει 12%-14% λιγότερες ισοφλαβόνες, δραστικά αντικαρκινικά μόρια· με την παραγόμενη τροποποιημένη πρωτεΐνη να έχει δύο τμήματα όμοια με εκείνα γνωστών αλλεργιογόνων, και με κίνδυνο, αν και μικρό, τη μεταφορά του σχετικού αυτού γονιδίου στο DNA εντερικών βακτηρίων, εγκαθιδρύοντας μόνιμη αλλεργία ή σε ανάλογο τόνο αντοχή σε αντιβιοτικά από τα σχετικά χρησιμοποιούμενα για τροποποίηση γονίδια.

Θραύσματα  τροποποιημένου DNA βρέθηκαν από γερμανούς ερευνητές στον εγκέφαλο νεογέννητων ποντικιών που οι μητέρες τους είχαν τραφεί με «μεταλλαγμένα». Το 2005 η Ερμακόβα της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών έδειξε ότι η προσθήκη τροποποιημένης σόγιας στη διατροφή μητέρων-ποντικιών οδήγησε στο θάνατο το 55% των νεογέννητων και στο ελλιποβαρές κατά 20 γραμμάρια του σώματος τους, ενώ στο πείραμα-μάρτυρα το ποσοστό ήταν 6,8%. Σχετικές έρευνες των εταιριών δεν οδηγούν σχεδόν σε τίποτε! Για αυτό πολλοί άλλοι επιστήμονες έχουν κατηγορηθεί, απειληθεί ή επικριθεί! Όπως ο Πουζτάιν που απολύθηκε.

Με τα λίγα αυτά παραδείγματα- υπάρχουν πολύ περισσότερα- γίνεται εμφανής ο κίνδυνος των “μεταλλαγμένων” για την υγεία μας· ένας κίνδυνος που ίσως εγκαθίσταται αργά αλλά και απρόβλεπτα ίσως ένας εφιάλτης που μπορεί να εκδηλωθεί στο μέλλον. Έχουμε όμως τη δυνατότητα ακόμη να αντισταθούμε με τη στάση μας, αποφεύγοντας τα μεταλλαγμένα όσο μπορούμε, καθώς μερικά από αυτά έχουν σήμανση· και να πιέζουμε προς κάθε κατεύθυνση για την ακύρωση αυτής της τεχνολογίας, που ήδη φαίνεται επιστημονικά νεκρή έως ανεξέλεγκτη.

Μερικά από τα ραδιενεργά υλικά βρίσκονται στη φύση υπό στοιχειακή μορφή ή σχηματίζονται με φυσικούς μηχανισμούς και άλλα παρασκευάζονται από τον άνθρωπο. Το κυρίως περιβαλλοντικό πρόβλημα προέρχεται από τα ραδιενεργά απόβλητα που προκύπτουν από τη χρήση του ουρανίου στους πυρηνικούς σταθμούς παραγωγής ενέργειας. Οι κυριότερες ανθρώπινες δραστηριότητες που προκαλούν ρύπανση με ραδιενεργά υλικά είναι:

α) Η εξόρυξη και ο εμπλουτισμός των ορυκτών του ουρανίου για την παραγωγή ραδιενεργών υλικών Το υλικό που εξάγεται είναι το U₂O₃ (1-2,51Kg/τόνο). Με τις φυσικοχημικές διεργασίες παραλαβής του ουρανίου (εμπλουτισμός) μία ποσότητα αυτού παραμένει στα απόβλητα τα οποία δημιουργούν πρόβλημα στο περιβάλλον όταν συσσωρεύονται τεράστιοι σωροί.

Οι σωροί αυτοί περιέχουν ραδιενεργό ουράνιο που διασπάται σιγά- σιγά (ημιπερίοδος ζωής εκατομμύρια χρόνια) γεμίζοντας τις περιοχές απόθεσης με ραδιενεργό ακτινοβολία. Δύο προϊόντα αυτής της διάσπασης είναι το θάλιο Th=230(Τ_1/2=80 χρόνια) και το ραδόνιο Ra-226(Τ_1/2=1600 χρόνια). Η βροχή μπορεί να παρασύρει μέρος των σωρών προς τους υδάτινους αποδέκτες ρυπαίνοντας αυτούς. Τα στοιχεία Th και Ra παρουσιάζουν  φυσικοχημικές ομοιότητες με Ca και μπορούν να απορροφηθούν από τα οστά του ανθρώπου. Εγκαταστημένα στο εσωτερικό του σώματος ακτινοβολούν καταστρέφοντας ιστούς και σε βαριές περιπτώσεις προκαλούν θάνατο.

β) Η χρήση των ραδιενεργών υλικών για την παραγωγή πυρηνικών όπλων και κυρίως οι δοκιμές αυτών αποτελούν μία σημαντική πηγή ρύπανσης. Τα πυρηνικά όπλα περιέχουν διάφορα ραδιενεργά στοιχεία μικρής και μεγάλης ημιπεριόδου ζωής. Δύο γνωστές και χαρακτηριστικές περιπτώσεις είναι του Sr-90(Τ_1/2=28 χρόνια) και Cs-137 (Τ_1/2=30 χρόνια) τα οποία απορροφούνται από το περιβάλλον (νερό,λαχανικά, ζώα) από τα οποία τα παραλαμβάνει ο άνθρωπος. To Sr-90 απορροφάται από τα οστά και τα δόντια και επηρεάζει στην συνέχεια το μυελό των οστών (βασική πηγή σχηματισμού των κυττάρων του αίματος) και προκαλεί αναιμία. Το Cs-137 μοιάζει με το Κ και εισέρχεται στα κύτταρα και επηρεάζει κυρίως τα μαλακά μέρη του σώματος.

γ) Οι πυρηνικοί σταθμοί παραγωγής ενέργειας δημιουργούν ίσως τα πιο σοβαρά προβλήματα ρύπανσης με ραδιενεργά υλικά. Στους πυρηνικούς σταθμούς η ενέργεια παράγεται από πυρηνικές σχάσεις (αντιδράσεις) και δεν υπάρχει πρόβλημα από αέρια καύσεως.

Τα κυριότερα προβλήματα ρύπανσης προέρχονται κυρίως:

•  Από διαρροές ραδιενέργειας σε περιπτώσεις κακής συγκόλλησης μετάλλων

• Από τα προϊόντα σχάσεως (στάχτες των πυρηνικών καυσίμων) που είναι απόβλητα μεγάλης ακτινοβολίας και πρέπει να αποτίθενται σε ασφαλή μέρη. Τα προϊόντα της σχάσης συνήθως αναμιγνύονται με τσιμέντο και άλλα αδρανοποιητικά υλικά και σφραγίζονται σε δοχεία από ανοξείδωτο χάλυβα και θάβονται σε γνωστά παλαιά ορυχεία.

• Από τους εναλλάκτες θερμότητας (νερά ψύξης του αντιδραστήρα) από όπου γίνονται συνήθως οι διαρροές.

 Πίνακας 2. Οι τύποι της ακτινοβολίας και οι επιπτώσεις τους.

Η αρρώστια της ακτινοβολίας

Το βασικό πλεονέκτημα της χρήσης των αντιδραστήρων για «ειρηνικούς»  σκοπούς είναι όταν το καύσιμο που χρησιμοποιούν (ουράνιο, εμπλουτισμένο ουράνιο, θόριο ή πλουτώνιο) έχει πολύ μικρό όγκο και τεράστια αποδοτικότητα.  Ένα γραμμάριο σχάσιμου υλικού αντιστοιχεί με χιλιάδες τόνους άνθρακα, από την άποψη της ενεργειακής απόδοσης. Η ασύλληπτη αυτή αποδοτικότητα εξασφαλίζει, κατά συνέπεια, μια σχετική ενεργειακή «ανεξαρτησία» στους κατόχους- κράτη ή εταιρίες- των αντιδραστήρων. Και αυτός ο πόθος για ενεργειακή «ανεξαρτησία» είναι ολοφάνερος, από το γεγονός ότι η γενίκευση των ηλεκτροπυρηνικών αντιδραστήρων, σημειώθηκε αμέσως μετά των ισραήλο-αραβικό πόλεμο του 1973, όπου οι αραβικές πετρελαιοπαραγωγικές χώρες, για λόγους συμπαράστασης προς του εμπόλεμους Αιγύπτιους και Σύρους, κήρυξαν «εμπάργκ» και περιόρισαν την προμήθεια πετρελαίου προς την Ευρώπη και την Αμερική. Παράλληλα, οι πετρελαιοπαραγωγικές χώρες, ακολουθώντας το παράδειγμα της Λιβύης του Καντάφι, άρχισαν να ανεβάζουν την τιμή του αργού πετρελαίου. Έτσι, αν δεν κατάφεραν τελικά να υποχρεώσουν τις δυτικές χώρες να πάψουν τα υποστηρίζουν το Ισραήλ, τουλάχιστον πέτυχαν να πληρώνουν ακριβότερα τον ορυκτό πλούτο. Οι δυτικές όμως χώρες, διατηρώντας την παλιά αποικιοκρατική τους νοοτροπία, δεν μπορούσαν να ανεχθούν το πρωτοφανές θράσος των πρώην δούλων τους. Τους στιγμάτισαν σαν “εκβιαστές” και σιγά σιγά έκαναν στροφή προς τους ηλεκτροπυρηνικούς αντιδραστήρες ώστε να μην έχουν πια ανάγκη από το πετρέλαιο των αραβικών χωρών. Υπήρχε άλλωστε το παράδειγμα  των ΗΠΑ και της ΕΣΣΔ, που είχαν εξασφαλίσει την ενεργειακή τους ανεξαρτησία βασισμένες τόσο στην δική τους πετρελαιοπαραγωγή, όσο και στους πυρηνικούς αντιδραστήρες. Παράβλεψαν βέβαια, ότι ΗΠΑ και ΕΣΣΔ, ανάπτυξαν τους αντιδραστήρες κατά κύριο λόγο για την εξυπηρέτηση των πυρηνικών τους όπλων και κατά δεύτερο για την ηλεκτροπαραγωγή. Όπως και να έχει το πράγμα, η στροφή ήταν γενική και από το 1973 κι έπειτα, δεν υπήρξε δυτική- αλλά και ανατολική- κυβέρνηση που να μην εκθειάζει το βασικό πλεονέκτημα των αντιδραστήρων, δηλαδή την τεράστια αποδοτικότητα. Παράλληλα, όλες οι κυβερνήσεις του “ανεπτυγμένου” κόσμου, παραγνώρισαν σκόπιμα το πλήθος των ελαττωμάτων που αντιπροσωπεύει η πυρηνική τεχνολογία. Εδώ αφήνοντας κατά μέρος την οικονομική, κοινωνική, πολιτική και τεχνολογική όψη του προβλήματος, θα εστιάσουμε την προσοχή μας στις συνέπειες της πυρηνικής χρήσης πάνω στη δημόσια υγεία. Οι συνέπειες αυτές είναι η άμεση μόλυνση, η έμμεση μόλυνση και το άλυτο πρόβλημα των καταλοίπων. Η άμεση μόλυνση είναι η δραστική συνέπεια των ακτινοβολιών που παράγονται κατά τη λειτουργία του αντιδραστήρα .Οι ακτινοβολίες αυτές είναι, είτε ηλεκτρομαγνητικές (γάμα) είτε σωματιδιακές (άλφα, βήτα, ελεύθερα νετρόνια), και τέτοιες ακτινοβολίες εκπέμπουν όλα τα υλικά που εξασφαλίζουν τη λειτουργία του αντιδραστήρα ή παράγονται από αυτόν. Κατά συνέπεια, οι πρώτοι που κινδυνεύουν από τον αντιδραστήρα είναι οι άνθρωποι που δουλεύουν στις εγκαταστάσεις του. Οι άνθρωποι αυτοί δεν υποχρεώνονται βέβαια να δουλέψουν εκεί. Προσελκύονται από τους διορισμούς και τους μισθούς. Και πώς αντιδρούν στη γνώση των κινδύνων από τις ακτινοβολίες; Με την απαίτηση …ειδικών επιδομάτων ανθυγιεινής απασχόλησης. Το οποιοδήποτε όμως «επίδομα» δεν εμποδίζει τις ακτινοβολίες να καταστρέψουν τα κύτταρά τους και να προκαλέσουν καρκίνους. Η ιστορία της πυρηνικής τεχνολογίας σε Ανατολή και Δύση , αναφέρει ένα πλήθος από ενθουσιώδεις οπαδούς της, που πέθαναν αργά ή γρήγορα από τις ακτινοβολίες .

Κι όμως, οι πυρηνοκράτες κομπάζουν για τα μέτρα προστασίας υπέρ των εργαζομένων την στιγμή που η βιολογία βροντοφωνάζει ότι δεν υπάρχει κανένα μέσο που να προστατεύει απόλυτα τον οργανισμό από τις επιδράσεις της ακτινοβολίας. Η ακτινοβολία γάμα, για παράδειγμα, μετά βίας “μετριάζεται”, από ένα στρώμα μόλυβδου πάχους …δέκα μέτρων! Ο ανθρώπινος οργανισμός δεν διαθέτει από την φύση του μέσα αυτοάμυνας από τις ακτινοβολίες , και δεν μπορεί να αντιμετωπίσει τις ακτινοβολίες όπως αντιμετωπίζει τα βακτήρια και τους ιούς. Απέναντι στις ακτινοβολίες είναι εντελώς ανυπεράσπιστος. Η έμμεση μόλυνση είναι το σύνολο των ακτινοβολιών που εκπέμπουν όλα τα προϊόντα των πυρηνικών αντιδράσεων, και τα προϊόντα αυτά έρχονται σε επαφή με το περιβάλλον, είτε κατά τη διάρκεια της κανονικής λειτουργίας του αντιδραστήρα, είτε με την ευκαιρία κάποιου “ατυχήματος” .

Πρόκειται για ραδιενεργά αέρια, που διαφεύγουν από τις εγκαταστάσεις, για κόκκους στερεών ραδιενεργών στοιχείων που ανακατεύονται με την αθώα σκόνη, για θανατηφόρα σταγονίδια που δηλητηριάζουν τα νερά των ποταμιών, των λιμνών και των θαλασσών .

Η έμμεση μόλυνση δεν αφορά μόνο τον άνθρωπο αλλά και ολόκληρο το οικοσύστημα . Δηλητηριάζει το έδαφος, τα νερά, την ατμόσφαιρα, τα φυτά, τα ζώα, τα έντομα, τα ψάρια, και γενικά  κάθε μορφής ζωής. Μπαίνει στους κύκλους της διατροφής, εισάγεται και συσσωρεύεται στους οργανισμούς, κι από εκεί τους βομβαρδίζει ασταμάτητα, καταστρέφοντας τους ιστούς, τα κύτταρα, τα χρωμοσώματα, την ίδια βάση της ζωής.

Η χειρότερη ίσως ιδιότητα της ραδιενέργειας είναι ο….ύπουλος χαρακτήρας της, εφόσον, δε βλέπεται, δεν πιάνεται, δεν ακούγεται, δεν έχει γεύση ούτε μυρωδιά. Μ’ άλλα λόγια δεν μπορεί να γίνει αντιληπτή από τις αισθήσεις των ζώων και των ανθρώπων. Ο μόνος τρόπος να ανιχνεύσει τις επικίνδυνες ακτινοβολίες είναι να έχει πάντα μαζί του ένα μετρητή Γκάιγκερ ή κάποιο δοσίμετρο.

Το πρόβλημα των καταλοίπων είναι η τρίτη εφιαλτική διάσταση της πυρηνικής τεχνολογίας από την άποψη των συνεπειών για τη ζωή. Κάθε πυρηνικός αντιδραστήρας παράγει σε ετήσια βάση ολόκληρους τόνους από ραδιενεργά κατάλοιπα, που στην πλειοψηφία τους διατηρούν τη δραστικότητα τους για χιλιάδες χρόνια.

Το χειρότερο προϊόν των αντιδραστήρων είναι το πλουτώνιο, που έχει διάρκεια ζωής 500.000 χρόνια!

Δεν υπάρχει ανθρώπινη τεχνολογία που να επιτρέπει την ασφαλή απομόνωση του πλουτώνιου για ένα τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα. Οι πολυάριθμες διαρροές και τα διάφορα “ατυχήματα”, δεν απόδειξαν άλλο από την αναποτελεσματικότητα των μεθόδων που εφαρμόζονται μέχρι σήμερα.

Το πλουτώνιο, που δανείστηκε απόλυτα δικαιολογημένα το όνομα του από τον Έλληνα θεό του θανάτου, είναι το πιο θανατηφόρο υλικό που κατασκεύασε ποτέ η ανθρώπινη τεχνολογία. Αρκεί ένα εκατομμυριοστό του γραμμαρίου για να προκαλέσει καρκίνο.

Το πλουτώνιο δεν αρκείται να σκοτώσει μόνο τον πρώτο οργανισμό που θα το… φιλοξενήσει. Μετά τον θάνατο του μολυσμένου ζώου εξακολουθεί να ακτινοβολεί με την ίδια ένταση. Αργά ή γρήγορα μέσα από την αλυσίδα της διατροφής θα περάσει και σε άλλους οργανισμούς συνεχίζοντας την θανατηφόρα δράση του, μέχρι να περάσουν τα 500,000 χρόνια της ζωής του!

Αλλά οι κίνδυνοι δεν σταματούν εδώ. Ποτέ η πυρηνική τεχνολογία δεν ισχυρίστηκε ότι μπορεί να προσφέρει ασφάλεια 100%.Καθημερινά, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, κάποιες ποσότητες ραδιενεργών ισοτόπων και πλουτώνιου διοχετεύονται στο περιβάλλον. Έχει υπολογιστεί ότι αν η ασφάλεια, από την άποψη των διαρροών ήταν ιδανική, δηλαδή 99,99%, τότε κάθε 30 χρόνια, εικοσιπέντε άνθρωποι σε κάθε πληθυσμό των 10,000, θα πέθαιναν από καρκίνο του πνεύμονα, μόνον εξαιτίας του πλουτώνιου. Η σημερινή ασφάλεια που προσφέρουν οι αντιδραστήρες απέχει πολύ από την ιδανική, και ο καθένας μπορεί να βγάλει τα συμπεράσματά του.

Η ευαισθησία του οργανισμού στη ραδιενέργεια ποικίλει ανάλογα με το είδος των ιστών. Οι πιο ευαίσθητοι ιστοί είναι αυτοί που υπάρχουν στο στόμα και στα έντερα, καθώς και στα κύτταρα του εγκεφάλου των εμβρύων. Στην επόμενη βαθμίδα ευαισθησίας βρίσκονται τα κύτταρα του μυελού των οστών, που αποτελούν τη βάση για την παραγωγή του αίματος, καθώς και τα κύτταρα των γονάδων, που εξασφαλίζουν την παραγωγή ωαρίων στις γυναίκες και σπερματοζωαρίων στους άντρες.

Αν το ανθρώπινο σώμα εκτεθεί σε μεγάλες δόσεις ακτινοβολίας, καταστρέφονται αμέσως τα κύτταρα των ιστών με την παραπάνω σειρά ευαισθησίας. Αντίθετα, σε μικρές δόσεις (έμμεση μόλυνση) προκαλούνται σταδιακά αλλοιώσεις  στα χρωμοσώματα και στο κυριότερο συστατικό τους , το DNA.

Το DNA είναι μια οργανική χημική ένωση που αποτελείται από μικρότερες υπομονάδες, ενωμένες σε μια γραμμική διάταξη (διπλός έλικας). Οι υπομονάδες αυτές ονομάζονται νουκλεοτίδια. Η διάταξη των νουκλεοτιδίων αποτελεί μια σειρά από κωδικοποιημένες βιολογικές πληροφορίες, που προσδιορίζουν, σε συνδυασμό με την επίδραση του περιβάλλοντος, τόσο τη λειτουργία του κάθε κυττάρου. όσο και ολόκληρου του οργανισμού. Με απλά λόγια, ο τρόπος που συνδέονται μεταξύ τους τα νουκλεοτίδια, προσδιορίζει αν ένα κύτταρο θα συμμετέχει στην ομάδα του εγκεφάλου, ή των νυχιών, κι ακόμη αν ο οργανισμός θα είναι ψάρι, ποντίκι ή άνθρωπος με δύο χέρια και δύο πόδια.

Η ραδιενέργεια, ακόμη και σε απειροελάχιστες δόσεις, προκαλεί αλλοιώσεις σ’ αυτούς τους λεπτεπίλεπτους μηχανισμούς μετάδοσης της γενετικής πληροφορίας. Ανοίγει δηλαδή ρωγμές στη δομή των χρωμοσωμάτων ή μεταβάλλει τη διάταξη των νουκλεοτιδίων, με αποτέλεσμα να παραμορφώνονται οι γενετικές πληροφορίες που μεταβιβάζονται από το ένα κύτταρο στο άλλο και από τον οργανισμό των γονιών στον οργανισμό των παιδιών.

Οι παραμορφώσεις αυτές ονομάζονται μεταλλάξεις.  Η πρώτη συνέπεια κάθε μετάλλαξης από ραδιενέργεια είναι ο καρκίνος. Από την άποψη της καρκινογέννησης, δεν υπάρχει όριο ασφάλειας στην ραδιενέργεια ,γιατί και η πιο μικρή δόση αρκεί να προκαλέσει μια μετάλλαξη, που θα αναπαραχθεί αμέσως στα επόμενα κύτταρα δημιουργώντας κακοήθη όγκο. Η δεύτερη συνέπεια αφορά ειδικά τα γενετικά κύτταρα. Αν υποστούμε μετάλλαξη ,τότε μεταβιβάζουν παραμορφωμένες πληροφορίες στους απογόνους με αποτέλεσμα να γεννιούνται πλέον τέρατα ( παιδιά με δύο κεφάλια ,με τρία πόδια, με κολλημένα χέρια και ότι άλλο φρικτό μπορεί να φανταστεί κανείς). Το πρόβλημα τέτοιου τύπου μετάλλαξης είναι ότι δεν εκδηλώνεται άμεσα σαν καρκίνος ,αλλά εμφανίζεται στα νεογέννητα παιδιά ανθρώπων που εκτέθηκαν περιστασιακά σε ακτινοβολίες, πολλά χρόνια πριν αποφασίσουν να τεκνοποιήσουν.

‘Οταν ο ανθρώπινος οργανισμός εκτεθεί σε μεγάλες δόσεις ακτινοβολίας (άμεση μόλυνση) παρουσιάζει μια σειρά από συμπτώματα, που, μετά την φρικτή εμπειρία των θυμάτων της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι , ονομάστηκε “αρρώστια της ακτινοβολίας”.

Το πρώτο σύμπτωμα είναι ο εμετός που συνοδεύεται από έντονο αίσθημα ναυτίας. Ακολουθεί το δεύτερο σύμπτωμα, μια ακατάσχετη διάρροια, που αν εκδηλωθεί 2-3 μέρες μετά την έκθεση, είναι σίγουρο σημάδι ότι το θύμα θα πεθάνει οπωσδήποτε. Τρίτο σύμπτωμα, για τα ζωντανά θύματα μετά από 10-15 μέρες είναι μια γενική τριχόπτωση που συνοδεύεται από αιματολογικές ανωμαλίες, όπως θρομβοπενία ( πτώση του αριθμού των θρομβοκυττάρων στο αίμα), λευκοπενία (πτώση του αριθμού των λευκοκυττάρων) και εξαφάνιση των ενδοθηλιακών κυττάρων , που σημαίνει αναστολή της παραγωγής των ερυθροκυττάρων .

Παράλληλα στη στοματοφαρρυγγική κοιλότητα εμφανίζονται εξελκώσεις με μια σειρά από εσωτερικές αιμορραγίες στους πνεύμονες και στα έντερα, που κατά  κανόνα οδηγούν σε θάνατο. Γενικά σε εκθέσεις μεγάλης δόσης ακτινοβολίας, όλα τα θύματα πεθαίνουν μέσα σε 20-30 μέρες και η ιατρική επιστήμη δεν μπορεί να τους προσφέρει καμία βοήθεια.

Αν η δόση δεν είναι υπερβολική και δεν προκληθούν σημαντικές βλάβες στα κρίσιμα για την επιβίωση όργανα, τότε μπορεί ενδεχόμενα να γίνει μια μεταμόσχευση μυελού των οστών, αλλά η επέμβαση αυτή παρουσιάζει πάρα πολλά προβλήματα, που κατά το μεγαλύτερο μέρος τους δεν έχουν ακόμα επιλυθεί.

Από τις πρώτες μέρες, τα θύματα παρουσιάζουν πάνω στην επιδερμίδα τους εγκαύματα, έλκη και στίγματα που προέρχονται από μικρές τοπικές αιμορραγίες κάτω από την πρώτη στιβάδα. Σπάνια η επιστήμη μπορεί να προσφέρει αποτελεσματική βοήθεια με μοσχεύματα, εξαιτίας του γεγονότος ότι η αναπλαστική ικανότητα του δέρματος περιορίζεται μετά την έκθεση στην ακτινοβολία.

Κατά κανόνα, η λιγοστή βοήθεια που μπορεί να προσφέρει η ιατρική σε όλες τις περιπτώσεις της έκθεσης στην ακτινοβολία, απαιτεί νοσοκομειακή περίθαλψη ανώτερου επιπέδου. Μια τέτοια περίθαλψη μπορεί να προσφερθεί μόνο σε ένα μικρό αριθμό ατόμων και είναι αδιανόητη σε περίπτωση μόλυνσης μιας μεγάλης μερίδας του πληθυσμού. Η λιγοστή αυτή βοήθεια είναι μάλλον καταπραϋντική παρά ουσιαστικά θεραπευτική. Η ιατρική δεν μπορεί να κάνει τίποτα για να προστατεύσει το θύμα από το ενδεχόμενο της ανάπτυξης του καρκίνου.

Στατιστικά ο κίνδυνος της καρκινογέννησης είναι κατά τέσσερις φορές μεγαλύτερος από εκείνο τον γενετικών μεταλλάξεων, ενώ ακόμη μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος της αλλοίωσης των κυττάρων των εμβρύων.

Τα έμβρυα είναι εξαιρετικά ευπρόσβλητα επειδή οι ακτινοβολίες καταστρέφουν κατά προτίμηση τα κύτταρα που πολλαπλασιάζονται γρήγορα κι ένα έμβρυο αποτελείται αποκλειστικά από τέτοια κύτταρα. Κατά συνέπεια, μία μικρή έκθεση σε ακτινοβολία μπορεί να έχει σαν αποτέλεσμα το θάνατο του εμβρύου στη μήτρα, ενώ μια ελάχιστη έκθεση αρκεί για να το κάνει να γεννηθεί σαν τέρας ή με καρκίνο σε κάποιο από τα μέλη του.

Όπως είναι γνωστό, στις δύο πρώτες βδομάδες  της κύησης, το έμβρυο υφίσταται καθολική βλάβη από την ακτινοβολία, εφόσον αποτελείται ακόμη από μια μικρή ομάδα κυττάρων που θα διαφοροποιηθούν στην συνέχεια για να δημιουργήσουν τα όργανα και τα μέλη του καινούργιου σώματος. Αν λοιπόν, έστω και ένα κύτταρο του μικροσκοπικού εμβρύου πάθει βλάβη από την ακτινοβολία, η ανάπτυξη του οργανισμού του αδρανοποιείται με αποτέλεσμα να ακολουθήσει ο ενδομήτριος θάνατος και η αποβολή.

Από τη δεύτερη μέχρι τη δέκατη τέταρτη εβδομάδα το έμβρυο συνεχίζει την ανάπτυξη του με πολύ περισσότερα κύτταρα και αρχίζει να διαμορφώνει τα όργανα του σώματος του. Αν σ’ αυτή την ηλικία εκτεθεί στην ακτινοβολία, τότε ενδέχεται να καταστραφεί μόνο ένα μέρος των κυττάρων του, πράγμα που σημαίνει ότι θα γεννηθεί με λιγότερα όργανα (τερατογέννηση).

Από την ηλικία αυτή και μέχρι το τέλος της κύησης το έμβρυο εκτίθεται επίσης μόνιμα στον κίνδυνο να πάθει καρκίνο ή υποθυρεοειδισμό, μια πάθηση που θα αχρηστέψει μια για πάντα τις διανοητικές του ικανότητες.

Τα συμπεράσματα λοιπόν που βγαίνουν από αυτή τη σύντομη αναφορά στις καταστροφικές επιδράσεις των ακτινοβολιών πάνω στους ζωντανούς οργανισμούς και προπάντων στον άνθρωπο, είναι ότι:

1)   Οι ακτινοβολίες βλάπτουν τόσο τους ζωντανούς οργανισμούς όσο και το γένος τους.

2)   Σ’  ότι αφορά τους ιδίους τους οργανισμούς οι βλάβες είναι:

      α) Όλα τα είδη καρκίνου

      β) Τοπικές βλάβες στα επιμέρους όργανα (επιδερμίδα, μάτια, θυρεοειδής, γεννητικά όργανα)

      γ) Μείωση της διάρκειας ζωής

      δ) Αναστολή και παραμόρφωση των αναπτυσσόμενων νεαρών οργανισμών

      3) Σ’ ότι αφορά το γένος, οι ακτινοβολίες αλλοιώνουν το γενετικό κώδικα με αποτέλεσμα τη διαιώνιση της τερατογέννησης.

      4) Δεν υπάρχει όριο ασφάλειας για τις βιολογικές καταστροφές. Ακόμη και η μικρότερη έκθεση του ζωντανού οργανισμού στις ακτινοβολίες, αρκεί για να επιφέρει μια από τις παραπάνω συνέπειες.

      5) Δεν υπάρχουν φυσικοί τρόποι αυτοάμυνας των ζωντανών οργανισμών από τις ακτινοβολίες.

      6) Όποια δόση, μορφή, ή είδος ακτινοβολίας “εισπράξει” ο οργανισμός από το περιβάλλον τη διατηρεί μέσα του μέχρι το τέλος της ζωής του.

      7) Δεν υπάρχει θεραπεία από τις ακτινοβολίες.

Το 1974 δημοσιεύτηκε η αναφορά Rasmussen, η οποία αφορούσε  την εκτίμηση των συνεπειών ενός πολύ σοβαρού ατυχήματος σε πυρηνικό αντιδραστήρα. Υπολογίστηκε πως 3.300 άτομα θα σκοτώνονταν αμέσως, 45.000 άλλα θα πέθαιναν από καρκίνο αργότερα και μια περιοχή πολλών χιλιάδων τετραγωνικών μιλίων θα μολυνόταν για χρόνια. Εν τω μεταξύ μεγάλης κλίμακας ατυχήματα είχαν ήδη συμβεί:στα Ουράλια της τότε Σοβιετικής Ένωσης το 1957 όπου χωριά και κωμοπόλεις μιας περιοχής χιλιάδων τετραγωνικών χιλιομέτρων εκκενώθηκαν, τα θύματα και οι συνέπειες, όμως, παρέμεναν κρυφές και άγνωστες για την κοινή γνώμη τόσο στον τότε ανατολικό κόσμο όσο και στο δυτικό, του οποίου όμως, κάποιοι τουλάχιστον οργανισμοί (CIA, AEC) το γνώριζαν. Παρόμοια συγκάλυψη στοιχείων συνόδευε και το ατύχημα του 1957 στο Γουίντσικεϊλ της Αγγλίας, όπου οι 2.000 εργαζόμενοι εξετέθησαν σε ακτινοβολία 150 φορές υψηλότερη από τη μέγιστη επιτρεπόμενη, δύο εκατομμύρια λίτρα γάλακτος από αγελάδες που βοσκούσαν σε έκταση 500 Km² γύρω από το εργοστάσιο αδειάστηκαν στη θάλασσα, ενώ η πλήρης έκθεση για το ατύχημα δημοσιεύτηκε μόνο 30 χρόνια μετά, το 1988 (βάσει του νόμου με τον οποίο βρετανικά κυβερνητικά έγγραφα παραμένουν απόρρητα για τριάντα χρόνια). Οι επίσημες εκτιμήσεις για τις επιπτώσεις του ατυχήματος αυτού ανέφεραν και 32 περιπτώσεις θανάτου από καρκίνο (May 1992). Το 1979 στο Three Mile Island της επαρχίας Πενσυλβάνια, η καρδιά του πυρηνικού αντιδραστήρα μετά από απανωτά σφάλματα στη λειτουργία του άρχισε να τήκεται, ενώ μεγάλη ποσότητα ραδιενεργών αερίων εκλύθηκε στην ατμόσφαιρα. Περίπου 3.500 παιδιά και έγκυες γυναίκες που ζούσαν στην περιοχή μεταφέρθηκαν αλλού  με παρέμβαση του κυβερνήτη της Πενσυλβάνια, ενώ άλλα 200.000 άτομα δε πίστεψαν τις επίσημες διαβεβαιώσεις πως η λειτουργία του αντιδραστήρα ήταν υπό έλεγχο και εγκατέλειψαν την περιοχή με δική τους πρωτοβουλία. Διαπιστώθηκαν θάνατοι πολλών ζωών, συμπτώματα των ασθενειών που σχετίζονται με τη ραδιενέργεια (μεταλλική γεύση, καούρες στο δέρμα, πόνοι στα μάτια, ναυτία, εμετοί, διάρροια) σε πολλούς κατοίκους της περιοχής και ανωμαλίες στα φυτά εκεί γύρω, ενώ έχουν υπάρξει και ισχυρισμοί για απόκρυψη στοιχείων υψηλής βρεφικής θνησιμότητας στην περιοχή κατά το 1979-1980 (May 1992).

Το μεγαλύτερο, όμως, ατύχημα στην ιστορία της πυρηνικής ενέργειας έγινε τον Απρίλιο του 1986 στο Τσερνομπίλ της Ουκρανίας. Μετά από λανθασμένες ενέργειες του προσωπικού του πυρηνικού αντιδραστήρα, νερό από το σύστημα ψύξης αντέδρασε με την πυρακτωμένη ραδιενεργό καρδιά τινάζοντας στον αέρα ολόκληρη τη μονάδα παραγωγής ηλεκτρισμού και στέλνοντας μια τεράστια ποσότητα ραδιενεργού ύλης ίσης με πενήντα εκατομμύρια κιουρί στον αέρα. Τις μέρες αμέσως μετά το ατύχημα πέθαναν 31 άτομα πού ήταν πυροσβέστες και εργαζόμενοι στο σταθμό λόγω των μεγάλων δόσεων ραδιενέργειας στην οποία εξετέθησαν και η οποία ξεπερνούσε τα 100 Rem! Περίπου 1000 Km² γύρω από τον αντιδραστήρα θεωρήθηκαν μολυσμένα, και η περιοχή αυτή εκκενώθηκε από 135.000 ανθρώπους και 86.000 ζώα. Το ραδιενεργό νέφος στην αρχή κατευθύνθηκε προς τα δυτικά, έφτασε πάνω από τις χώρες της Βαλτικής (Λιθουανία, Λετονία, Εσθονία) ανέβηκε στη Σκανδιναβία και κατέβηκε σαρώνοντας την κεντρική Ευρώπη και φτάνοντας τόσο στην Μ. Βρετανία όσο και στα Βαλκάνια. Μικρές ποσότητες  έφτασαν στην ΗΠΑ και Ιαπωνία . Υπολογίζεται πως το οικονομικό κόστος για την τότε Σοβιετική Ένωση ήταν 8.000.000.000 ρούβλια, ενώ αναμένονται θάνατοι από καρκίνο μερικών χιλιάδων, ίσως και δεκάδων χιλιάδων ατόμων.

Στα ατυχήματα των πυρηνικών αντιδραστήρων πρέπει οπωσδήποτε να συνυπολογιστούν πολλές εκατοντάδες αλλά μικρότερης σημασίας , καθώς και ατυχήματα που αφορούσαν μεταφορά πυρηνικών όπλων και ατυχήματα σε αντιδραστήρες πυρηνοκίνητων πλοίων ή υποβρυχίων , διασπείροντας πυρηνικά υλικά σε διάφορα μέρη του πλανήτη Γή.

Η άποψη πως κάποια χρονική στιγμή θα γίνει εφικτή η κατασκευή ένα πυρηνικού αντιδραστήρα ο όποιος θα είναι απολύτως ασφαλής, στον οποίο, δηλαδή, θα έχει αποκλειστεί εντελώς η πιθανότητα ατυχήματος, δεν φαίνεται να ευσταθεί. Τόσο οι ειδικές συνθήκες όσο και η περίπλοκη λειτουργία των πυρηνικών αντιδραστήρων κάνουν την δυνατότητα αυτή πολύ απίθανη. Αλλά και αιτίες ατυχημάτων όπως τα ανθρώπινα σφάλματα, οι σεισμοί και οι πόλεμοι, είναι από μόνα τους εξαιρετικά γεγονότα, έτσι ώστε κανένα σύστημα ασφαλείας δεν μπορεί να διασφαλίσει πως δεν θα συμβούν. Ένας άλλος λόγος για τον οποίο δεν μπορεί να κατασκευαστεί ένας αντιδραστήρας πλήρης ασφάλειας είναι το οικονομικό κόστος. Οι τεχνικές δυνατότητες για την επίτευξη αυξημένης ασφάλειας είναι άπειρες, αλλά κοστίζουν ακριβά. Για να αξίζει τον κόπο, όμως, να κατασκευαστεί και να λειτουργήσει ένας πυρηνικός σταθμός θα πρέπει να εξισορροπηθούν από την μια οι επενδύσεις για ασφάλεια και από την άλλη η οικονομική παραγωγή ηλεκτρισμού. Με άλλα λόγια αν αυξηθούν πολύ οι επενδύσεις για την ασφάλεια του σταθμού, δεν θα είναι πλέον κερδοφόρος η παραγωγή ενέργειας  απ” αυτόν.

Η διάθεση των στερεών αποβλήτων είναι ένα οξύ πρόβλημα στις χώρες μεγάλης ανάπτυξης και οι κυριότεροι παράγοντες που συμβάλλουν σε αυτό είναι:

α) Η ανάπτυξη μεγάλων αστικών κέντρων που συμβάλλει στην αυξημένη συγκέντρωση στερεών απορριμμάτων

β) Η αυξημένη χρήση τοξικών ουσιών και των παραγώγων τους.

Πίνακας 1: Κατηγορίες στερεών αποβλήτων

Τα αστικά απορρίμματα είναι τα μεγαλύτερα σε όγκο παραγόμενα στερεά απόβλητα και αποτελούνται από οικιακά στερεά (υπολείμματα φαγητών, υλικά συσκευασίας και υλικά νοικοκυριού), άχρηστα δομικά υλικά από υλικά υπαίθριων αγορών και εμπορίου κ.α.

Τα βιομηχανικά στερεά απόβλητα προέρχονται από τα διάφορα στάδια της παραγωγικής διαδικασίας των βιομηχανιών και η ποσότητα καθώς και η σύσταση τους παρουσιάζουν πολύ μεγάλη ποικιλία. Με βάση την σύσταση τους διακρίνονται σε:

• Αδρανή μη τοξικά

• Τοξικά

• Εύφλεκτα υλικά

• Διαβρωτικά υλικά και χημικώς ενεργά

• Επικίνδυνα και εκρηκτικά υλικά

• Ραδιενεργά υλικά

Τα στερεά απόβλητα από την γεωργία και τα ορυχεία είναι συνήθως αδρανή μη τοξικά (χρώματα, ορυκτά μπάζα, φυτική βιομάζα κ.α.).

Προβλήματα στο περιβάλλον από τα στερεά απόβλητα

Η διάθεση των στερεών αποβλήτων στο περιβάλλον είτε είναι ανεξέλεγκτη είτε είναι ελεγχόμενη αρκετές φορές δημιουργεί σοβαρά προβλήματα τα κυριότερα από τα οποία είναι:

1. Κίνδυνοι πυρκαγιών και εκρήξεων: Η διάθεση εύφλεκτων υλικών ή υλικών που με διάφορες φυσικές διεργασίες δημιουργούν εκρηκτικά μείγματα περικλείει σοβαρούς κινδύνους.
2. Μεταφορά τοξικών στερεών αποβλήτων στο περιβάλλον: Η διάθεση τοξικών στερεών αποβλήτων στο περιβάλλον τα οποία μπορούν να παρασυρθούν υπό μορφή σκόνης από τον αέρα περικλείει σοβαρούς κινδύνους ρύπανσης των επιφανειακών νερών, των γειτονικών καλλιεργειών και των κατοικημένων περιοχών.
3. Εκπομπή τοξικών αερίων που σχηματίζονται από βιοχημικούς παράγοντες. Τα στερεά απόβλητα που περιέχουν οργανικές ενώσεις (αστικά απορρίμματα, κτηνοτροφικά απορρίμματα) αποτελούν την κυριότερη πηγή εκπομπής αερίων μεθανίου, και διοξειδίου του άνθρακα τα οποία είναι προϊόντα αποσύνθεσης.

Τα στερεά απόβλητα περιέχουν παθογόνους μικροοργανισμούς, βακτήρια, μύκητες και παράσιτα. Φορείς των παθογόνων μικροοργανισμών μπορούν να γίνουν τα έντομα, τα πουλιά και τα τρωκτικά που μπορεί να έρθουν σε επαφή με τα απόβλητα. Ένα ιδιαίτερο είδος αποβλήτων είναι τα τοξικά χημικά απόβλητα η διαχείριση των οποίων συναντά πολλές δυσκολίες στον ανεπτυγμένο Βορρά. Σημαντικότατα προβλήματα αποτελούν τόσο η ανεξέλεγκτη απόρριψη τους στις χώρες του Βορρά όσο και η επί πληρωμή μεταφορά τους σε χώρες του Νότου.

Στερεά απόβλητα από εξόρυξη ορυκτών

Όλα τα μέταλλα  φτάνουν στην αγορά μέσα από μια σειρά διαδικασιών κάθε μια των όποιων παράγει ρύπανση και απορρίμματα. Τα περισσότερα μεταλλωρυχεία σήμερα είναι επιφανειακές εκσκαφές, πάρα υπόγειες με αποτέλεσμα τη μαζικότερη πάρα ποτέ παράγωγη στερεών απορριμμάτων που  απομένουν μετά το διαχωρισμό του μέταλλου .Το  1988 στις ΗΠΑ οι επιφανειακές εξορύξεις παρήγαγαν 11 φορές περισσότερα στέρεα  απορρίμματα από τα υπόγεια μεταλλωρυχείο Συνήθως το 90% του μεταλλεύματος παραμένει σαν εκβολάδα κοντά στο ορυχείο. Διάφορα υλικά που ήταν προσκολλημένα σ” αυτή, όντας τώρα σε πολύ λεπτό διαμερισμό γίνονται προσβάσιμα στο νερό και μπορούν να μεταφερθούν από αυτό σε επιφανειακούς ή υπόγειους υδατικούς αποδέκτες ρυπαίνοντας τους. Το θείο, επίσης, αποτελεί συστατικό πολλών μεταλλευμάτων και μετατρεπόμενο σε θεϊκό οξύ συχνά είναι σημαντικό πρόβλημα.

Το μεγαλύτερο ορυχείο του κόσμου είναι στη Γιούτα των ΗΠΑ και από αυτό εξορύσσεται χαλκός. Περίπου 3.3 δισεκατομμύρια τόνοι εκβολάδων επτά φορές το βάρος των υλικών που ανεσκάφησαν για την κατασκευή της διώρυγας του Παναμά- έχουν μεταφερθεί από το ορυχείο αυτό και έχουν αποτεθεί αλλού. Στο κατάλογο των 18.000 ρυπαινουσών βιομηχανιών των ΗΠΑ το ορυχείο αυτό φιγουράρει πρώτο στη ρύπανση από βαρέα μέταλλα (προφανώς χαλκός) και τέταρτο όσον αφορά συνολική ρύπανση από τοξικές ουσίες. Η εξόρυση χρυσού  είναι μια από τις πιο ρυπογόνες διαδικασίες, όσο αφορά την παραγωγή εκβολάδων: 6.5 εκατομμύρια τόνοι μεταλλεύματος εξορύσσονται για την παραγωγή ενός τόνου χρυσού.

Εκβολάδα (ή στείρο) λέγεται το εξορυγμένο υπόλειμμα που παραμένει μετά αφαίρεση της καλύτερης ποιότητας μεταλλεύματος που εξορύσσεται.

Τα τοξικά απόβλητα

Μια ιδιαίτερα επικίνδυνη κατηγορία απορριμμάτων είναι τα τοξικά απόβλητα, των όποιων η διακίνηση έχει δημιουργήσει απανωτά σκάνδαλα παγκοσμίως, λόγο των εξαγωγών τους από τις βιομηχανικές χώρες και την εναπόθεση, ταφή ή καύση τους σε χώρες του Τρίτου Κόσμου, συνήθως με το δέλεαρ της πληρωμής σε συνάλλαγμα . Συγκεκριμένα έχει αναφερθεί το παράδειγμα της Γουινέας Μπισάου, η οποία κάποια στιγμή συμφώνησε να δεχτεί στα εδάφη της παραπάνω από 15 εκατομμύρια τόνους τοξικών αποβλήτων λαμβάνοντας σαν αμοιβή 600 εκατομμύρια δολάρια, ποσό που αντιστοιχούσε τότε στο τετραπλάσιο του ΑΕΠ της χώρας αυτής.

Το πρόβλημα αυτό δημιουργήθηκε, όταν η όλο και αυστηρότερη νομοθεσία που αφορά την παραγωγή και διαχείριση βιομηχανικών αποβλήτων, αύξησε το κόστος διάθεσης τους και έκανε  βαρύτερες τις ευθύνες των παραγωγών τους με αποτέλεσμα να αρχίσει η εξαγωγή τους σε χώρες των οποίων ο πληθυσμός δεν το γνωρίζει καν, όπως οι προαναφερθείσες αλλά και η Νιγηρία, η Τουρκία, ο Λίβανος, το Μαρόκο, η Ρουμανία κλπ.

Στη Συνδιάσκεψη του ΟΗΕ για το Περιβάλλον και την Ανάπτυξη που έγινε στο Ρίο της Βραζιλίας το 1992 προτάθηκε η πλήρης και οριστική απαγόρευση της εξαγωγής τοξικών αποβλήτων ( συμπεριλαμβανομένων και των πυρηνικών ) σε χώρες που δεν έχουν την τεχνολογική δυνατότητα να τα επεξεργαστούν, η επεξεργασία και ανακύκλωση τους στις χώρες παραγωγής τους, η αποτελεσματική αστυνόμευση της παράνομης διακίνησής τους (Agenda 21, 1992) , ενώ η Greenpeace ζητεί την εντός εύλογου χρονικού διαστήματος δραστική μείωση και τελικά την κατάργηση της παραγωγής των τοξικών αποβλήτων που φαίνεται να αποτελεί τη μονή πραγματική και οριστική λύση.

Σαν φυτοφάρμακα ορίζονται όλες εκείνες οι χημικές ουσίες που έχουν σχέση με τη γεωργική παραγωγή. Μια ειδικότερη κατηγορία φυτοφαρμάκων είναι τα παρασιτοκτόνα.

Τα παράσιτα που σχετίζονται με τις γεωργικές καλλιέργειες είναι:

(1) έντομα που τρέφονται κυρίως από μέρη φυτών,

(2) βακτήρια και ιοί που μεταφέρουν αρρώστιες,

(3) ζιζάνια που αναπτύσσονται στον ίδιο χώρο με τα “ωφέλιμα” φυτά και τα ανταγωνίζονται όσον αναφορά τα θρεπτικά συστατικά του εδάφους, το νερό και το φως,

(4) νηματώδεις σκώληκες που ζουν κυρίως στο έδαφος και τρέφονται από τις ρίζες,

(5) σπονδυλωτά ζώα, κυρίως τρωκτικά και πουλιά που τρέφονται με τους σπόρους ή τους καρπούς που παράγονται,

(6)μύκητες. Με βάση την κατάταξη αυτή, μπορούμε να διακρίνουμε εντομοκτόνα, ζιζανιοκτόνα, τρωκτικοκτόνα, μυκητοκτόνα κ.τλ. σαν διαφορετικές κατηγορίες παρασιτοκτόνων.

Το πλήθος των παρασιτοκτόνων μπορεί να καταταχθεί σε διάφορες χημικές ομάδες, ανάλογα με την δραστική ουσία που περιέχουν και κυριότερες απ’ αυτές είναι:

1. Χλωριωμένοι υδρογονάνθρακες

2.Οργανοφωσφορικοί εστέρες

3.Καρβαμιδικά και αλειφατικά οξέα και οι εστέρες τους

4.Ενώσεις των χλωρο- και αμινο- τριαζινών

5.Ενώσεις της ομάδας των ουριών

6.Πυρεθρινοειδή και φυσικές πυρεθρίνες

7.Φερομόνες

8.Ανόργανα άλατα των μετάλλων As, Zn, Cu κ.α.

Οι γενικές κατηγορίες των διαφόρων κατατάξεων παρέχουν μια ευκολία στην συνολική ταξινόμηση όλων των φυτοφαρμάκων Η δραστική ουσία ή οι ουσίες των παρασιτοκτόνων βρίσκονται σε μορφή σκόνης ή πυκνού διαλύματος που πρέπει πριν χρησιμοποιηθεί να αραιωθεί σε κάποιο διαλύτη ή αδρανές υλικό. Στην περίπτωση των διαλυμάτων ή μιγμάτων το μέγεθος της τοξικότητας ελαττώνεται και εξαρτάται από το βαθμό αραίωσης.

Τα φυτοφάρμακα σύμφωνα με έρευνες της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας (WHO 1990) προκαλούν δηλητηρίαση σε 1 με 1.5 εκατομμύριο ανθρώπους παγκοσμίως κάθε χρόνο, οι οποίοι είτε είναι αγρότες που τα χρησιμοποιούν είτε εργάτες που τα παρασκευάζουν είτε καταναλωτές αγροτικών προϊόντων , πρόσφατα ραντισμένων με φυτοφάρμακα. Από τις περιπτώσεις αυτές δηλητηρίασης, οι 20.000 κάθε χρόνο καταλήγουν σε θάνατο. Για τη Βόρειο Ελλάδα έχει αναφερθεί (Τσούκαλη-Παπαδοπούλου κ.ά 1988) πως για το διάστημα 1982-1985 από την εξέταση δειγμάτων που εστάλησαν από τις αστυνομικές και δικαστικές αρχές για τοξικολογική ανάλυση, στο Εργαστήριο Ιατροδικαστικής και Τοξικολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου, βγήκε το συμπέρασμα πως τα φυτοφάρμακα είναι το είδος των τοξικών ουσιών που ενοχοποιούνται για το μεγαλύτερο ποσοστό (60%) των περιπτώσεων θανατηφόρων δηλητηριάσεων

Από έρευνα που έγινε στο Τυμπάκι της Κρήτης, ανάμεσα στους αγρότες και αγρότισσες που έχουν καλλιέργειες θερμοκηπίων διαπιστώθηκαν μεταξύ άλλων τα εξής (Καφάτος και Μάνεσης 1988):

• διόγκωση του ήπατος των παιδιών,
• υψηλή συστολική και διαστολική αρτηριακή πίεση στους άντρες,
• προβλήματα στο κεντρικό νευρικό σύστημα για γυναίκες και παιδιά,
• σημαντικά χαμηλοί δείκτες νοητικής λειτουργίας των παιδιών.

        Οι κυριότερες επιδράσεις τους στην υγεία  έχουν ως εξής:

(1) Βλάβη του κεντρικού νευρικού συστήματος.

(2) Δερματίδες, εγκαύματα και άλλες δερματικές ασθένειες.

(3) Στομαχικές διαταραχές και ελαφρές δηλητηριάσεις

(4) Αδυναμία, ζαλάδες, παράλυση των άκρων.

(5) Βλάβες στο αναπνευστικό σύστημα, ερεθισμός βρόγχων και πνευμόνων.

(6) Αλλαγή λειτουργίας του συκωτιού και των νεφρών.

(7) Συσσώρευση στο αίμα πολλών τοξικών μεταβολιτών.

(8)Μεταλλαξιγόνος και καρκινογόνος δράση.

(9) Καρκίνοι (προστάτη, στομάχου, οισοφάγου, πνευμόνων, στόματος, δέρματος, αναπνευστικού συστήματος και λέμφων).

(10) Αναστολή πολλών βιολογικών λειτουργιών του ανθρωπίνου σώματος.

(11) Συνεργική δράση πολλών εξ αυτών με το κάπνισμα και τα οινοπνευματώδη

Πρέπει να σημειωθεί ότι τα φυτοφάρμακα με την έκπλυση των γεωργικών εδαφών και την μεταφορά τους από τους ποταμούς μέχρι τις θάλασσες έχουν διασπαρεί σε όλη  την υδρόγειο σφαίρα μέχρι και τους πόλους, αλλά υπάρχουν και στους ιστούς όλων των ανθρώπων. Χαρακτηρίζονται από τη πολύ δύσκολη βιοαποικοδομησιμότητά  τους (κυρίως οι χλωριωμένες ενώσεις) η οποία τους εξασφαλίζει μακρότατη παραμονή στα φυσικά οικοσυστήματα, αλλά και από την ικανότητα και βιομεγέθυνσης χάρις στην οποία ανεβαίνοντας την τροφική πυραμίδα, οι τελικές συγκεντρώσεις φυτοφαρμάκων στο σώμα των πουλιών ή θηλαστικών που βρίσκονται στη κορυφή της, μπορεί να είναι έως και μερικά εκατομμύρια φορές υψηλότερες από τις αρχικές συγκεντρώσεις τους στη βάση της (νερό, φυτοπλαγκτόν, φυτά).

Υψηλές συγκεντρώσεις έχουν μετρηθεί στα είδη διατροφής του Τρίτου Κόσμου όπου οι χλωριωμένοι υδρογονάνθρακες όπως το DDT κ.λ.π δεν έχουν απαγορευτεί ακόμα.

Οι πιγκουίνοι της Ανταρκτικής και οι Εσκιμώοι τις Αλάσκας περιέχουν στους ιστούς τους φυτοφάρμακα.

Η έκθεση των θηλαστικών στα φυτοφάρμακα γίνεται κυρίως δια της τροφής τους. Ζώα με μεγάλο ποσοστό λίπους μπορούν να ανεχτούν μεγαλύτερες ποσότητες φυτοφαρμάκων, σε σύγκριση με αδύναμα ζώα. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η παρουσία των φυτοφαρμάκων στο νερό, στο έδαφος, στον αέρα και κυρίως στα τρόφιμα μπορεί να επηρεάσει σοβαρά την υγεία όλων των ανθρώπων. Φυσικά, η πλέον εκτεθειμένη κατηγορία ανθρώπων στα φυτοφάρμακα είναι οι εργαζόμενοι στη γεωργία και στην παραγωγή των φυτοπροστατευτικών προϊόντων.

Εταιρίες όπως η Union Carbide, η Bayer και η ICI κατασκευάζουν βιομηχανικές εγκαταστάσεις παραγωγής στις ίδιες τις τριτοκοσμικές χώρες, λόγω χαμηλών μισθών, χαμηλότερου μεταφορικού κόστους, άγνοιας των αγροτών εκεί όσον αφορά τις επικίνδυνες συνέπειες των φυτοφαρμάκων και ανυπαρξίας ελέγχων ασφάλειας στους χώρους εργασίας ( Μοδινός 1988). Το παράδειγμα της καταστροφής στο Μποπάλ (2.000 νεκροί, 20.000 τυφλοί) όπου η πρώτη από τις προαναφερθείσες εταιρίες είχε εγκαταστήσει εργοστάσιο παραγωγής φυτοφαρμάκων με χαμηλές προδιαγραφές ασφάλειας, είναι ενδεικτικό.

α) Οργανοχλωριομένα εντομοκτόνα

Τα οργανικά χλωριωμένα εντομοκτόνα είναι νευροτοξικά, θανατώνουν δηλαδή τα έντομα επιδρώντας στο νευρικό τους σύστημα. Ο ακριβής τρόπος(μηχανισμός) της τοξικής τους δράσης δεν είναι πλήρως γνωστός για αρκετές απ’ αυτές τις ενώσεις. Μερικές από αυτές ενεργοποιούνται μέσα στο σώμα των εντόμων, των θηλαστικών, των μικροοργανισμών, των φυτών ή στο έδαφος, κυρίως με οξείδωση.

Η τοξικότητά τους για τα έντομα και τα θερμόαιμα ζώα ποικίλει. Είναι από τα σταθερότερα χημικά οργανικά εντομοκτόνα. Τα πιο πολλά εναποτίθενται και συσσωρεύονται στον λιπώδη ιστό των εντόμων και των άλλων ζώων και στο συκώτι των ανώτερων σπονδυλωτών, ‘όπου μένουν σχεδόν αναλλοίωτα για αρκετό χρόνο. Η αθροιστική αυτή ιδιότητα, η σχετικά εύκολη είσοδός τους από το δέρμα και η χημική τους σταθερότητα, δημιουργούν κινδύνους για τον άνθρωπο και το ωφέλιμο περιβάλλον. Η εισαγωγή και διάθεση στην κατανάλωση των πιο επικίνδυνων μελών αυτής της ομάδας έχει απαγορευθεί και στην Ελλάδα, ενώ επιτρέπεται η χρήση ορισμένων με περιορισμούς.

β)Οργανοφωσφορικοί εστέρες

Οι χρησιμοποιούμενες χημικές ενώσεις αυτής της κατηγορίας είναι σαράντα και τα συνθετικά προιόντα τους με εντομοκτόνο δράση φτάνουν τα 1000.

Το περισσότερο χρησιμοποιούμενο μέλος αυτής της κατηγορίας είναι parathion και το ανάλογο του methyl parathion.

Τα μισά περίπου οργανικά εντομοκτόνα ανήκουν στην ομάδα των οργανοφωσφορικών. Είναι ενώσεις μεγάλης τοξικότητας, σχετικά ασταθή σε αλκαλικό περιβάλλον και έχουν μικρό βαθμό βιοσυσσώρευσης. Τα υπολείμματα τους στα  τρόφιμα προκαλούν χρόνιες δηλητηριάσεις

Τα παρασιτοκτόνα της κατηγορίας αυτής απορροφούνται αμέσως από το δέρμα, τους πνεύμονες και το γαστρεντερικό σωλήνα και μεταφέροντα στο αίμα και στους ιστούς του ανθρώπινου σώματος.

Η κύρια δράση τους είναι ότι παρεμποδίζουν (δεσμεύουν) το ένζυμο ακετυλοχολιστεράση. Αποτέλεσμα αυτής της παρεμπόδισης είναι η περίσσεια ακετυλοχολίνης και συνεπώς η μη κανονική λειτουργία του νευρικού συστήματος.

Συχνότατα, φυτοφάρμακα που αρχικά χαρακτηρίζονται ακίνδυνα, αργότερα αποσύρονται από την κυκλοφορία αποδεικνυομένης της καρκινογόνου, μεταλλαξιογόνου κ.λ.π. δράσης τους. Οι οδηγίες χρήσης που δίνονται από τις εταιρίες δύσκολα τηρούνται από τους αγρότες (ειδικές συνθήκες υγιεινής, ειδικές στολές, ειδικοί όροι αποθήκευσης, πολύ συγκεκριμένο χρονικό διάστημα που πρέπει να μεσολαβήσει μεταξύ ραντισμάτων και συλλογής), ενώ η αγορά τους γίνεται χωρίς καμία ιδιαίτερη γραπτή συνταγή.

Χαρακτηριστικά είναι τα ευρήματα έρευνας που έγινε στο Τυμπάκι της Κρήτης, σε σχέση με τις προφυλάξεις που παίρνουν οι αγρότες θερμοκηπίων της περιοχής για να μειώσουν τις παρενέργειες από την χρήση των φυτοφαρμάκων.Το 75% των ερωτηθέντων έπαιρνε ελάχιστες ή και καθόλου προφυλάξεις  δηλαδή δεν φορούσε μπότες, γάντια ή μάσκα, δεν άλλαζε ρούχα, ούτε έκανε μπάνιο μετά τον ψεκασμό, ενώ μόνο το 6% έπαιρνε ικανοποιητικές προφυλάξεις.

Τα φυτοφάρμακα και τα χημικά όπλα

Η σχέση μεταξύ φυτοφαρμάκων και  χημικών όπλων ήταν πάντα στενή (westing1984) και συνήθως τα πρώτα προέκυπταν σαν παραπροϊόντα της έρευνας που είχε σαν σκοπό την τελειοποίηση των χημικών όπλων. Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου δοκιμάστηκαν πάνω από χίλια φυτοφάρμακα.

Η πιο γνωστή περίπτωση αφορά το Αgent Orange . Αυτό χρησιμοποιήθηκε κατά κόρον στον πόλεμο του Βιετνάμ  σαν αποφυλλωτικό, συνολικά ραντίστηκαν 57.000 τόνοι- και φαίνεται να έχει συνέπειες ακόμη και σήμερα για τους Αμερικανούς βετεράνους του πολέμου αυτού , σύμφωνα με έρευνα που διεξήχθη από τις επιστημονικές υπηρεσίες της αμερικανικής αεροπορίας και θα τελείωνε το 2002. Σημειωτέον πως το Αgent Orange περιείχε και ποσότητες διοξίνης η οποία έγινε γνωστή από την οικολογική καταστροφή του Σεβέζο της Ιταλίας , όταν μεγάλη ποσότητά της διέρρευσε από εργοστάσιο παραγωγής φυτοφαρμάκων. Οι οικολογικές καταστροφές στην χερσόνησο της Ινδοκίνας εκείνη την περίοδο ήταν  ιδιαίτερα βαριές γενικότερα λόγω των χημικών όπλων που χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά σε τόσο μαζική κλίμακα στην ανθρώπινη ιστορία, αλλά και ειδικότερα λόγω των συγκεκριμένων φυτοφαρμάκων που χρησιμοποιήθηκαν Αυτά επηρέασαν βαθύτατα τόσο τα φυσικά οικοσυστήματα του (τότε) Ν. Βιετνάμ όσο και τους ανθρώπους οι οποίοι ακόμα και στα μέσα της δεκαετίας του ‘90 συνέχιζαν να πάσχουν από γαστρεντερικές διαταραχές, βλάβες του συκωτιού (ιδιαίτερα διαδεδομένοι είναι οι καρκίνοι του ήπατος), αποβολές εμβρύων, τερατογενέσεις, και χρωμοσωμικές ανωμαλίες.

Στα τρόφιμα οφείλεται το 1/3 των καρκίνων του πεπτικού συστήματος. Μερικές από τις ουσίες που προστίθενται στα τρόφιμα είτε από το περιβάλλον , είτε κατά την παρασκευή τους και θεωρούνται καρκινογόνες ή μεταλλαξιογόνες περιγράφονται παρακάτω:

Σολωμός, ξιφίας, γαλέος, τόνος

Τα ψάρια αυτά περιέχουν υδράργυρο σε πολλές περιπτώσεις πάνω από τα επιτρεπτά όρια. Στην διάρκεια της θητείας μου στον ΕΦΕΤ τέσσερις φορές αποσύραμε από την αγορά ψάρια της κατηγορίας αυτής λόγω αυξημένης ποσότητας υδραργύρου.

Ο υδράργυρος προέρχεται από τον Ατλαντικό ωκεανό κυρίως που είναι μολυσμένος με υδράργυρο. Ο υδράργυρος συσσωρεύεται στον οργανισμό και προκαλεί βλάβες στον εγκέφαλο ,το κεντρικό νευρικό σύστημα και είναι ύποπτος για καρκινογένεση. Μάλιστα ο Αμερικανικός Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων συνιστά στις έγκυες γυναίκες να μην καταναλώνουν αυτήν την κατηγορία ψαριών κατά την διάρκεια της εγκυμοσύνης και για τον υπόλοιπο πληθυσμό μια φορά τον μήνα .Παρόμοιες συστάσεις έχουν γίνει και από την Ευρωπαϊκή Αρχή Ασφάλειας Τροφίμων και από τους αντίστοιχους οργανισμούς Αυστραλίας και Καναδά.

Επισημαίνεται σε κάθε περίπτωση ότι τα αναφερόμενα αφορούν μόνο αυτήν την κατηγορία ψαριών και όχι τα άλλα είδη τα οποία θεωρούνται απαραίτητα για μια υγιεινή διατροφή και ιδιαίτερα τα ψάρια του Αιγαίου.

Ένα θλιβερό παράδειγμα

“Η καταστροφή μιας από τις μεγαλύτερες λίμνες του κόσμου”

Η λίμνη Αράλη στο Καζακστάν ήταν μέχρι τη δεκαετία του 1960, η τέταρτη σε μέγεθος μεγαλύτερη λίμνη παγκοσμίως. Μεταξύ του 1966 και του 1994 η στάθμη της κατέβηκε κατά 16 μέτρα, ενώ ο όγκος των νερών της μειώθηκε κατά 75%. Η έκτασή της μειώθηκε στο μισό και οι ανατολικές και δυτικές ακτές υποχώρησαν κατά 80 χιλιόμετρα. Η πόλη Αράλσκ, παραλιακή μέχρι πριν 35 χρόνια, σημαντικό λιμάνι και φημισμένη λουτρόπολη της λίμνης Αράλης, σήμερα απέχει 40 περίπου χιλιόμετρα από τις όχθες της. Ενώ στη λίμνη ψάρευαν χιλιάδες ψαράδες, δίνοντας εργασία σε 60.000 ανθρώπους και απέδιδε κάπου 40.000 τόνους ψαριών τη δεκαετία του 1950 (πάνω από 160 τόνους ψαριών καθημερινά), σήμερα επιβιώνουν μόνο δύο  από τα 24 είδη ψαριών της λίμνης, ενώ πολυάριθμα ψαροχώρια έχουν εγκαταλειφθεί. Τα περισσότερα είδη εξαφανίστηκαν μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1980, εξαιτίας της ρύπανσης από τα φυτοφάρμακα και λιπάσματα (κυρίως για την εντατική καλλιέργεια βαμβακιού), αλλά και της αύξησης της περιεκτικότητας των νερών της λίμνης σε αλάτι.

Τα υπολείμματα φυτοφαρμάκων, το αλάτι και η σκόνη από τις αποξηραμένες, άγονες περιοχές μεταφέρονται από τον άνεμο δεκάδες ή και εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά. Οι γύρω περιοχές πλήττονται κάθε χρόνο από δεκάδες ανεμοστρόβιλους που μεταφέρουν βλαβερά για την υγεία υλικά. Ακόμα και σήμερα, οι καλλιέργειες, που γίνονται σε αποξηραμένες πια εκτάσεις περιέχουν υπολείμματα φυτοφαρμάκων που χρησιμοποιήθηκαν πριν από δεκαετίες. Χιλιάδες άνθρωποι αναγκάστηκαν να μεταναστεύσουν σε άλλες περιοχές. Πολλοί άνθρωποι υποφέρουν από ασθένειες, αναπνευστικές λοιμώξεις, καρκίνους (κυρίως του λάρυγγα και του οισοφάγου), τύφο, ηπατίτιδα, διάρροια. Το ρυπασμένο και μολυσμένο νερό συνέβαλε στην επέκταση των ασθενειών. Πολλά παιδιά γεννιούνται με σοβαρές ασθένειες ή βλάβες. Η αλλαγή της λίμνης συνοδεύτηκε από αλλαγή του κλίματος της περιοχής: ο αέρας είναι πιο ξηρός, ο χειμώνας πιο βαρύς και το καλοκαίρι πολύ πιο ζεστό. Οι μέρες χωρίς βροχή έχουν φτάσει τις 120-150, όταν κάποτε ήταν μόνο 30-35.

Περιέχουν κυρίως άζωτο, φώσφορο και κάλιο. Μέτα την εφαρμογή τους στις καλλιέργειες, μια μεγάλη ποσότητα παρασύρεται από τα νερά της βροχής και καταλήγει σε λίμνες και θάλασσες, όπου διαταράσσει τη φυσική βλάστηση  και συμβάλλει στο φαινόμενο του ευτροφισμού μαζί με τα απορρυπαντικά Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η κατείσδυση αζώτου με την μορφή των νιτρικών αλάτων προς τους υπόγειους υδροφορείς, οι οποίοι εφοδιάζουν μέσω γεωτρήσεων με πόσιμο νερό ανθρώπινες κοινότητες. Τα νιτρικά μέσα στο σώμα μετατρέπονται σε νιτρώδη και αυτά με τη σειρά τους σε νιτροζαμίνες. Τα νιτρώδη είναι ιδιαίτερα επικίνδυνα για τα μωρά, διότι προκαλούν οξείδωση της αιμογλοβίνης στο αίμα, προκαλώντας  την αρρώστια που λέγεται μεθαιμογλοβιναιμία ή κυάνωση. Έχει σαν αποτέλεσμα ελλιπή οξυγόνωση του αίματος που κάνει το δέρμα των μωρών μπλε, γι’ αυτό και ονομάζεται σύνδρομο των μπλε μωρών ( blue baby syndrome). Είναι αρκετά σπάνια αρρώστια. Έχουν σημειωθεί 2.000 περιπτώσεις παγκοσμίως από το 1945.Τέλος,οι νιτροζαμίνες θεωρούνται καρκινογόνες. Πρέπει ωστόσο να σημειώσουμε ότι ορισμένα λαχανικά (σέλινο, σπανάκι, παντζάρια, καρότα,) αποτελούν σημαντικότερη πηγή νιτρικών ενώσεων από ότι το νερό και ορισμένα αλλαντικά συντηρητικά κρεάτων και καπνιστών ψαριών αποτελούν πηγή νιτρωδών ενώσεων.

Απορρυπαντικά

Τα απορρυπαντικά και τα καθαριστικά υλικά είναι προϊόντα καθημερινής κατανάλωσης που σε σύντομο χρονικό διάστημα μετά την αγορά τους καταλήγουν διαμέσων των αποχετευτικών συστημάτων στο υδάτινο περιβάλλον (υπόγεια νερά, θάλασσα, λίμνες, ποτάμια κλπ.) ή αφού περάσουν από βιολογικό καθαρισμό ως λίπασμα εδάφους ή εκεί που δεν προβλέπεται κατευθείαν στο έδαφος. Είναι πολύ σπουδαίο, τόσο για τον χειρισμό όσο και για την επιλογή αυτών των προϊόντων, να γνωρίζουμε τα προβλήματα που δημιουργεί αυτή η κατάληξη. Είναι όμως εξίσου σπουδαίο, να γνωρίζουμε εάν και κατά πόσο επιβαρύνουν το περιβάλλον και την υγεία των εργαζομένων στους χώρους παραγωγής των πρώτων υλών ή των ίδιων των προϊόντων, να γνωρίζουμε κατά πόσο επιδρούν άμεσα ή έμμεσα στην υγεία μας τόσο με την επαφή όσο και με την εισπνοή.

Αν και τα απορρυπαντικά και τα καθαριστικά εξετάζονται αναλυτικά για τις ουσίες περιέχουν επισημαίνονται μόνο για τις οδηγίες και τις προφυλάξεις σε περιπτώσεις ατυχημάτων ή κατάχρησης τους. Τι γίνεται όμως με την χρόνια χρήση αυτών των επικίνδυνων ουσιών όπου τα αποτελέσματά τους εμφανίζονται μετά από χρόνια; Πως επιτρέπονται σε είδη καθημερινής ανάγκης χημικές εστίες που έχουν καρκινογόνο μεταλλαξιογόνο τερατογόνο δράση ή καταστρεπτικές συνέπειες για το περιβάλλον, όταν μόνο κατά τους πειραματισμούς θανατώνονται εκατοντάδες ποντίκια, σκυλιά, κουνέλια κ.α.

Τα απαλά και λαμπερά ρούχα, η αστραφτερή κουζίνα, το απολυμασμένο και πεντακάθαρο μπάνιο συνήθως συνοδεύονται και με δερματοπάθειες, αλλεργίες, αναπνευστικά προβλήματα και αντίστοιχα με συνέπειες στο περιβάλλον, όπως βρώμικη θάλασσα, μολυσμένα νερά μαζικοί θάνατοι ψαριών κλπ. Τα απορρυπαντικά περιέχουν ένα μεγάλο ποσοστό πρώτων υλών με μοριακή δομή ξένη προς τη φύση, που σημαίνει ότι δεν βιοαποικοδομούνται ή αυτό γίνεται ιδιαίτερα αργά. Έτσι λοιπόν, για τη διάθεση ενός απορρυπαντικού δεν απαιτείται 100% βιοαποικοδόμηση αλλά 90% και αυτό στη πρωτογενή της φάση. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι αν ένα προϊόν έχει λιγότερο από 10% ουσίες που δεν διασπώνται και δεν αφομοιώνονται ουσιαστικά (σε εύλογο χρονικό διάστημα)μπορεί  να βαπτιστεί οικολογικό, φιλικό στο περιβάλλον. Ή επίσης χρησιμοποιείται συχνά σε διαφημίσεις η εξοικονόμηση ενέργειας και η φιλικότητα στο περιβάλλον(μερικές φορές με την υποστήριξη περιβαλλοντικών φορέων) και δεν γίνεται λόγος για τη μη-βιοδιασπασιμότητα των διαφημιζόμενων προϊόντων Στα εμπορικά απορρυπαντικά το μεν δραστικό στοιχείο περιέχει σε ποσοστό έως και 50% και τα δε πρόσθετα έως και 40%, διότι  έτσι επιτυγχάνονται φθηνότερα τελικά προϊόντα. Αυτές ακριβώς όμως, οι ποσότητες των πρόσθετων ουσιών, δηλαδή των φωσφορικών αλάτων, συντελούν στην ιδιαίτερη μορφή ρύπανσης των νερών που ονομάζεται ευτροφισμός, δηλαδή της υπέρμετρης, αύξηση θρεπτικών ουσιών στους υδάτινους αποδέκτες, με συνέπεια την εξάντληση του διαλυμένου οξυγόνου και το θάνατο των ψαριών.

Σχήμα 1. Ανατροπή ισορροπίας στην ανάπτυξη των υδρόβιων οργανισμών λόγω ευτροφισμού.

Παθογόνοι μικροοργανισμοί

Με τον όρο μόλυνση του νερού, εννοούμε την ύπαρξη παθογόνων μικροοργανισμών ή ιών στο νερό, οι οποίοι μπορούν να προκαλέσουν αρρώστιες στον άνθρωπο ή τα ζώα. Ένας από τους σημαντικότερους φορείς ασθενειών ήταν πάντα το νερό μέσω του οποίου μπορούν να μεταδίδονται: (α) βακτήρια (σαλμονέλα του τύφου, σιγκέλα, δονάκιο της χολέρας), (β) ιοί που προκαλούν ηπατίτιδα, πολυομυελίτιδα, εντεροϊοί κ.λπ., (γ) εντερικά παράσιτα όπως οι αμοιβάδες.

Σημαντικός παράγοντας που επηρεάζει την πρόκληση νοσημάτων από μικρόβια και ιούς είναι η λεγόμενη “μολυσματική δόση”. Για τα πιο πολλά από τα εντεροπαθογόνα μικρόβια (σαλμονέλα, δονάκιο της χολέρας κ.λπ.) η μολυσματική δόση είναι μεγαλύτερη των 100.000 μικροβίων. Για λίγα μόνο (μικροοργανισμοί δυσεντερίας και τυφοειδής) η μολυσματική δόση είναι πολύ μικρή, μόλις 10-100 μικρόβια. Δεδομένου πως ένας κολυμβητής δεν πίνει παραπάνω από 20 cm³  νερού, υπολογίστηκε πως αυτά τα τελευταία δεν μπορούν να περιέχουν τα προαναφερθέντα ποσά μικροοργανισμών που συνιστούν τη μολυσματική δόση, εφόσον τα μη παθογόνα κολοβακτηριοειδή δεν υπερβαίνουν τα 10.000 σε 100 cm³ θαλάσσιου νερού.

Πάντως, μετά από επιδημιολογικές έρευνες στην Ευρώπη , διαπιστώθηκε μεγαλύτερη συχνότητα παθήσεων του δέρματος, των ματιών και των αυτιών σε κολυμβητές παρά σε μη κολυμβητές.

Τα οστρακοειδή είναι θαλάσσιοι οργανισμοί που τρέφονται κατακρατώντας θρεπτικά υλικά μέσω της διήθησης ποσοτήτων νερού με αποτέλεσμα κατακράτηση μικροβίων και ιών , σε βαθμό ίσως ανώτερο  από κάθε άλλο είδος υδρόβιου οργανισμού.

Σαν δείκτης μικροβιακής μόλυνσης χρησιμοποιείται η συγκέντρωση κολοβακτηριδίων. Επιλέχτηκαν σαν δείκτης, διότι ενώ αυτά καθ’ εαυτά δεν προκαλούν νόσο, βρίσκονται πάντα στον εντερικό σωλήνα του ανθρώπου, αποβάλλονται καθημερινώς σε συγκεντρώσεις εκατοντάδων δισεκατομμυρίων κατά άτομο, ή δε πιστοποίηση της παρουσίας τους είναι σχετικά εύκολη και γρήγορη. Η ύπαρξη κολοβακτηριδίων, λοιπόν, υποδηλοί πιθανότητα μόλυνση του νερού και από άλλους μικροοργανισμούς ευρισκομένους στα κόπρανα και στα ούρα.

Πίνακας 2.1. Αριθμός κολοβακτηριδίων που περιέχεται σε διαφορετικού βαθμού μόλυνσης νερού.

]]> https://schoolpress.sch.gr/econews/?feed=rss2&p=94 0 https://schoolpress.sch.gr/econews/?p=93 https://schoolpress.sch.gr/econews/?p=93#comments Wed, 12 Apr 2017 10:06:27 +0000 ΝΙΚΟΛΑΚΑΚΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ http://schoolpress.sch.gr/econews/?p=93 Βαρέα μέταλλα

Αυτά συνήθως εναποτίθενται στον πυθμένα ποταμών, θαλασσών ή λιμνών μαζί με τα υπόλοιπα  φερτά υλικά. Μελέτη που έγινε για την Μεσόγειο κατέληξε στο συμπέρασμα πως παραπάνω από την μισή ποσότητα των βαρέων μετάλλων που περιέχονται σε αυτήν όπως ο υδράργυρος, το χρώμιο, ο μόλυβδος, ο ψευδάργυρος (μαζί με φυτοφάρμακα και ραδιενεργά υλικά) προερχόταν όχι από τις ανθρώπινες δραστηριότητες των ακτών της Μεσογείου, αλλά μεταφέρονταν από τις λεκάνες απορροής ποταμών που έρχονται από πολύ μακρύτερα. Ο βαθμός τοξικότητας μερικών μετάλλων φαίνεται να μειώνεται από αριστερά προς τα δεξιά για τα εξής παρακάτω :

Υδράργυρος ( Hg) > Χαλκός ( Cu) > Ψευδάργυρος (Zn) > Μόλυβδος (Pb) > Κάδμιο ( Cd) > Χρώμιο ( Cr) > Μαγγάνιο ( Mn).

Ο υδράργυρος (Hg)

Είναι ευρύτατα χρησιμοποιούμενος αλλά και τοξικός. Έχει πολλές εφαρμογές στη χρωματουργία, τη γεωργία, (σαν μυκητοκτόνο), σε ηλεκτρικές συσκευές και λυχνίες, στη βιομηχανία χάρτου και κυρίως στην παραγωγή χλωρίου και καυστικού νατρίου.

Οι οργανικές ενώσεις του υδραργύρου -που είναι τοξικότερες από τις ανόργανες- κατορθώνουν να είναι τόσο τοξικές λόγω της δυνατότητας που έχουν να διαπερνούν τη διαχωριστική μεμβράνη μεταξύ αιμοφόρων αγγείων και εγκεφάλου, να διέρχονται μέσα από τον πλακούντα της μήτρας προσβάλλοντας το έμβρυο και να παρεμποδίζουν αντιδράσεις των αμινοξέων του οργανισμού (Βασιλικιώτης 1981). Χαρακτηριστική και σοβαρότερη από τις περιπτώσεις ρύπανσης λόγω υδραργύρου ήταν η περίπτωση ενός μικρού χωριού ψαράδων ονομαζόμενο Μινιμάτα στην Ιαπωνία. Εκεί παρατηρήθηκαν στα μέσα της δεκαετίας του 1950 δηλητηριάσεις γατιών στην αρχή και ανθρώπων στη συνέχεια, που είχαν σαν αποτέλεσμα δεκάδες θανάτους ανθρώπων, παραμορφώσεις και διαταραχές του νευροφυτικού συστήματος, κυρίως των ψαράδων της περιοχής. Αιτία ήταν ο υδράργυρος που κατέληγε απο ένα εργοστάσιο παραγωγής PVC στο ποτάμι. Απο το ποτάμι οι τοξικές ουσίες περνούσαν στα ψάρια και σε οστρακοειδή που κατανάλωναν οι άνθρωποι.

Χαρακτηριστικά αναφέρεται πως στη Μινιμάτα  της Iαπωνίας μεταξύ 1953-1971 γεννήθηκαν δεκάδες παιδιών με βλάβες στον εγκέφαλο και συνέπειες όπως παράλυση μυϊκό τρόμο, σπασμούς, διανοητική καθυστέρηση κ.α. Οι μητέρες όμως δεν παρουσίαζαν κλινικά συμπτώματα δηλητηρίασης εκτός από μερικές που είχαν ήπιας μορφής παραισθήσεις.

Μόλυβδος

Ρύπανση του πόσιμου νερού από μόλυβδο συμβαίνει κατά τη χρησιμοποίηση μολύβδινων σωλήνων ύδρευσης, αλλά και από υαλωμένα πήλινα σκεύη, ιδιαίτερα αν τα τελευταία περιέχουν όξινα υγρά. Από τις ανόργανες και οργανικές ενώσεις του μολύβδου (τοξικότερες οι δεύτερες) μέσω  της αναπνοής και του πεπτικού συστήματος μεταφέρεται ο μόλυβδος στον οργανισμό, όπου και εναποτίθεται κυρίως στα οστά. Η βιολογική ημιπερίοδος του μολύβδου στα οστά του ανθρώπου υπολογίζεται στα 2-3 χρόνια.

Πετρελαιοειδή

Ρύπανση από πετρελαιοειδή είναι συνέπεια ναυαγίων των πετρελαιοφόρων πλοίων, διαρροών από εγκαταστάσεις παράκτιων ή θαλάσσιων πετρελαιοπηγών, καθαρισμού δεξαμενών των πετρελαιοφόρων και λειτουργίας παρακτίων διυλιστηρίων. Κάθε χρόνο χύνονται στις θάλασσες από 2,5 μέχρι 6 εκατομμύρια πετρέλαιο. Επιπλέον πρέπει να σημειωθεί πως, επειδή το πετρέλαιο έχει την τάση να εξαπλώνεται στην επιφάνεια του νερού,  κάθε λίτρο του καταλαμβάνει επιφάνεια 1.000 m περίπου.

Στις θάλασσες που περιβάλλουν την Ελλάδα, εκτιμάται από την Greenpeace πως χύνεται κάθε χρόνο ποσότητα πετρελαιοειδών ίση με 70.000 έως 125.000 τόνους δηλαδή το 10-20% του συνολικού απορριπτόμενου πετρελαίου της Μεσογείου.

Το στρώμα των πετρελαιοειδών που εγκαθίσταται στην επιφάνεια της θάλασσας, εμποδίζει την πρόσληψη διοξειδίου του άνθρακα και την απόδοση οξυγόνου από το φυτοπλαγκτόν, δηλαδή αναστέλλει τη φωτοσυνθετική διαδικασία. Επιδρά άμεσα και τοξικά στην υδρόβια ζωή. Αυγά και προνύμφες ψαριών θανατώνονται, ενώ το πετρέλαιο επικαλύπτει και αποφράσσει τα βράγχια των ψαριών που πεθαίνουν από ασφυξία. Τα πουλιά που έρχονται σε επαφή με πετρελαιοκηλίδες πεθαίνουν είτε από άμεση κατάποση τους είτε από την επάλειψη των φτερών τους με αυτές, οπότε καταστρέφεται η μονωτική τους ικανότητα και ή πνίγονται μην μπορώντας να επιπλεύσουν ή πεθαίνουν από το κρύο. Ιδιαίτερα ευαίσθητα, επίσης, είναι τα οστρακοειδή, τα καρκινοειδή, τα θαλάσσια θηλαστικά και οι χελώνες. Μείωση της διαλυτότητας του οξυγόνου είναι μια επίπτωση της ρύπανσης από πετρελαιοειδή.

Η καταπολέμηση της ρύπανσης αυτού του είδους με απορρυπαντικά, οδηγεί σε άλλους είδους καταστροφές: οι διασπασμένοι υδρογονάνθρακες καταβυθίζονται και καταστρέφουν τους βενθικούς οργανισμούς. Εμποδίζουν τα θαλάσσια ζώα του βυθού στην εξεύρεση τροφής και την αναπαραγωγή τους. Ένα μέρος της αρχικής ποσότητας πετρελαιοειδών καταλήγει πάντα στις πλησιέστερες ακτές, τις καλύπτει και προσβάλλει πανίδα και χλωρίδα. Οι επιπτώσεις στην αλιεία και τον τουρισμό είναι, επίσης, σοβαρές.

Το χλώριο

Έτσι, αποκαλούνται οι ουσίες στη δομή των οποίων άτομα χλωρίου συνδέονται χημικά με άτομα άνθρακα. Είναι σταθερές, τοξικές και βιοσυσσωρεύονται στους ζωντανούς οργανισμούς, τρεις ιδιότητες που τις κάνουν από τις πιο επιβλαβείς ενώσεις στον κόσμο. Σήμερα έχουν κατασκευαστεί πάνω από 11.000 τέτοιες ενώσεις, η πλειοψηφία των οποίων δε απαντά στη φύση και η οποία και για το λόγο αυτό δεν μπορεί να τις αποικοδομήσει. Να σημειωθεί πως το αέριο χλώριο είναι πολύ επικίνδυνο, γι’ αυτό και έχει χρησιμοποιηθεί σαν χημικό όπλο στο Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Το 80% της παραγωγής τους στην Δυτ. Ευρώπη, χρησιμοποιείται σαν πρώτη ύλη για την παραγωγή φυτοφαρμάκων (όπως aldrin, dieldrin, λινδάνιο), χλωροφθονθράκων (CFCs), πλαστικών όπως το πολυβινυλοχλωριδίο (PVC). Το υπόλοιπο 20% χρησιμοποιείται για λεύκανση ξυλοπολτού και χαρτιού και για την απολύμανση του πόσιμο νερού (Shelley 1990). Επίσης, χρησιμοποιείται για την παραγωγή, των πολυχλωριωμένων διφαινυλίων (PCBs), ενώσεις που είναι πολύ ισχυροί ρύποι, 370.000 τόνοι των οποίων εκτιμάται πως βρίσκονται σήμερα στα ιζήματα και τα νέρα των θαλασσών καθώς και στον αέρα πάνω από τις βιομηχανικές χώρες του βορείου ημισφαιρίου.

 Η σταθερότητα των ουσιών αυτών καθώς και το γεγονός πως δεν υπάρχουν στην φύση (άρα οι ζωντανοί οργανισμοί δεν τις γνωρίζουν και δεν έχουν αναπτύξει μηχανισμούς αντίστασης απέναντί τους) συντελούν στην διατήρησή τους στο περιβάλλον επί αρκετές εκατοντάδες χρόνια μετά την απόρριψή τους σε αυτό. Κατά συνέπεια, η ποσότητά τους αυξάνει συνεχώς, δεδομένου του υψηλού ρυθμού παραγωγής τους σήμερα.

Οργανοχλωριωμένες ενώσεις έχουν βρεθεί σε μεγάλες συγκεντρώσεις στα ζώα που βρίσκονται στην κορυφή της τροφικής αλυσίδας (δελφίνια, φώκιες, πολικές αρκούδες, πιγκουίνοι, καθώς και σε ανθρώπους που τρέφονται πολύ από ψάρια) λόγω του φαινομένου της βιοσυσσώρευσης.

Οι βλάβες οι οποίες έχουν διαπιστωθεί ότι προκαλούν στον άνθρωπο:

-Μείωση της ποσότητας σπέρματος σε άντρες

-Καρκίνο του στήθους στις γυναίκες

-Προβλήματα ανάπτυξης (μειωμένο μέγεθος εγκεφάλου) σε παιδιά, αλλά και πρόωρο τοκετό ή αποβολή εμβρύων.

-Εξασθένηση του ανοσοποιητικού συστήματος των Ινδιάνων Ινουίτ των αρκτικών περιοχών του Καναδά.

Υπάρχουν πλέον αρκετά στοιχεία που συνηγορούν με την άποψη πως λύση του προβλήματος των οργανοχλωριωμένων ενώσεων, δεν μπορεί να είναι καμία άλλη, πέρα από την άμεση απαγόρευση της απελευθέρωσης τους στο περιβάλλον.