Αυτοπροσωπογραφία της Frida Kahlo με νάρθηκα, μετά το αυτοκινητιστικό δυστύχημα που υπέστη το 1925. Η σπασμένη σπονδυλική της στήλη αποδίδεται συμβολικά με την διαμελισμένη ιονική κολόνα, ενώ άλλα μοτίβα, όπως το λευκό ύφασμα που περιτυλίγει το σώμα της και τα καρφιά που το διαπερνούν, παραπέμπουν στην αναπαράσταση της Σταύρωσης του Χριστού. Προσβεβλημένη από πολιομυελίτιδα από τα έξι της χρόνια και ακινητοποιημένη για μεγάλα διαστήματα, η Frida Kahlo ξεκινάει από νωρίς να ζωγραφίζει αυτοπροσωπογραφίες που εξωτερικεύουν τα τραυματικά βιώματα και συναισθήματά της. Το συγκεκριμένο έργο συμβολίζει τις σωματικές και ψυχικές δοκιμασίες της καλλιτέχνιδας, που δεν την εμποδίζουν ωστόσο να αντιμετωπίζει με δημιουργικότητα και αξιοπρέπεια τη θλίψη, την μοναξιά και την εγκατάλειψη.

Η τέχνη ως τρόπος έκφρασης

Η τέχνη αποτελεί διαχρονικά ένα από τα πιο αυθεντικά μέσα έκφρασης του ανθρώπου. Έχει την ικανότητα να ενισχύει τις δεξιότητες που η φύση έχει δώσει στους ανθρώπους και να αντισταθμίζει τα έμφυτα ελαττώματά τους. Υπό αυτό το πρίσμα, η τέχνη αποτελεί ένα ισχυρό θεραπευτικό μέσο. Χρησιμοποιώντας διάφορα υλικά και αισθητικές εμπειρίες, οι άνθρωποι διασώζουν αναμνήσεις, διατηρούν βιώματα, εκφράζουν εσωτερικές καταστάσεις και συγκεντρώνουν την απαραίτητη ελπίδα, προσδίδοντας έκφραση εκεί όπου οι λέξεις είναι αδύναμες.

Η θεραπευτική αξία της τέχνης είχε ήδη τονιστεί στην αρχαία ελληνική φιλοσοφική σκέψη. Ο Αριστοτέλης θεωρούσε ότι το δραματικό είδος είχε λυτρωτική και καθαρτική επίδραση στους θεατές και στα συναισθήματά τους, ο Πλάτων, από την πλευρά του, ήθελε να θέσει την τέχνη στο επίκεντρο μιας εκπαιδευτικής και θεραπευτικής πρακτικής που στόχευε στην επίτευξη της ψυχικής και συναισθηματικής ευεξίας, την οποία ονόμασε «ψυχαγωγία». Ωστόσο, αυτές οι ιδέες παρέμειναν δευτερεύουσες και δεν μπόρεσαν να αντισταθούν σε άλλα φιλοσοφικά ρεύματα, στην ανάπτυξη της δυτικής ιατρικής παράδοσης και στο πέρασμα του χρόνου.

Στον σύγχρονο και ιδιαίτερα σύνθετο τρόπο ζωής, οι ιδέες αυτές έχουν ιδιαίτερη απήχηση, καθώς η ενασχόληση με την τέχνη παρέχει στο άτομο τη δυνατότητα να προσεγγίσει και να αναπτύξει στοιχεία που ενδεχομένως δε διαθέτει, συμβάλλοντας στην αποκατάσταση της εσωτερικής του ισορροπίας, ενώ ταυτόχρονα διευκολύνει τη διατύπωση και την ανταλλαγή προσωπικών εμπειριών με ελευθερία, χωρίς την παρουσία λογοκρισίας ή αξιολογικής κρίσης (de Botton & Armstrong, 2014).

Θεραπείες μέσω τέχνης

Δεδομένου ότι η τέχνη αποτελεί μορφή μη λεκτικής επικοινωνίας που ενισχύει την έκφραση και την κατανόηση των σκέψεων και των συναισθημάτων, η θεραπεία μέσω της τέχνης (art therapy) βασίζεται στην ιδέα ότι η ίδια η δημιουργική διαδικασία που εμπεριέχει η τέχνη λειτουργεί αυτοτελώς ως θεραπευτικός μηχανισμός, χωρίς απαραίτητα να ενδιαφέρει το τελικό αποτέλεσμα (Malchiodi, 2012). Ως εκ τούτου, χρησιμοποιείται για να υποστηρίξει την προσωπική ανάπτυξη, να ενισχύσει την αυτογνωσία και να αποκαταστήσει τη συναισθηματική ισορροπία, όπως συμβαίνει και με άλλες τεχνικές ψυχοθεραπείας.

Πρόκειται για μια ευέλικτη θεραπευτική προσέγγιση που μπορεί να εφαρμοστεί σε άτομα όλων των ηλικιών. Ο απώτερος σκοπός της είναι να επιτύχει μια αίσθηση ευεξίας, ανακουφίζοντας από τα οδυνηρά συναισθήματα, διευκολύνοντας την αφομοίωση των τραυματικών εμπειριών και συμβάλλοντας στη βελτίωση της καθημερινής ζωής. Ταυτόχρονα, έχει αποδειχθεί ότι η συστηματική εφαρμογή προγραμμάτων θεραπείας μέσω της τέχνης συμβάλλει ουσιαστικά στην αντιμετώπιση ψυχοκοινωνικών διαταραχών σε νοσοκομειακούς ασθενείς, βελτιώνοντας τη διαχείριση των σωματικών συμπτωμάτων, την κοινωνικοποίηση και τη γενική ευεξία (Shella, 2017).

Οι Μαλλιαρού και Σαράφης (2010) αναφέρουν ότι η ψυχική κατάσταση ενός ατόμου μπορεί να αντικατοπτρίζεται άμεσα στην τέχνη, και το τελικό προϊόν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο ενδοσκόπησης και αυτογνωσίας. Επιπλέον, η ανάπτυξη πολλαπλών μορφών νοημοσύνης, η καλλιέργεια της δημιουργικότητας και η συναισθηματική εμπλοκή είναι όλα σημαντικά πλεονεκτήματα της χρήσης της τέχνης σε ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις.

Η Art Therapy περιλαμβάνει ποικίλες μεθόδους, όπως η εικαστική θεραπεία, η μουσικοθεραπεία, η δραματοθεραπεία και η χοροθεραπεία, οι οποίες βασίζονται σε κοινό θεωρητικό υπόβαθρο. Επιπλέον, άλλες μορφές παρέμβασης περιλαμβάνουν τη θεραπεία μέσω ποίησης και δημιουργικής γραφής, την παιγνιοθεραπεία και τη κινηματογραφοθεραπεία. Κάθε προσέγγιση διαθέτει τα δικά της θεραπευτικά εργαλεία και θεραπευτικά πρωτόκολλα, αλλά μοιράζεται κοινές θεματικές και θεραπευτικούς στόχους.

Συγκεκριμένα, οι κύριοι στόχοι της Art Therapy συνδέονται αρμονικά μεταξύ τους, καθώς η ενίσχυση της αυτοέκφρασης μέσα από τη δημιουργική διαδικασία δημιουργεί ένα ασφαλές θεραπευτικό πλαίσιο, το οποίο επιτρέπει την απόδοση νοήματος στις προσωπικές εμπειρίες του ατόμου και λειτουργεί ως γέφυρα μεταξύ του εσωτερικού ψυχικού κόσμου και του εξωτερικού περιβάλλοντος, ενισχύοντας παράλληλα νέους τρόπους αλληλεπίδρασης και κοινωνικής επικοινωνίας (Κιλίμη, 2004).

Συνολικά, η θεραπεία μέσω της τέχνης είναι μια σύνθετη θεραπευτική προσέγγιση που συνδυάζει μεθόδους ψυχοθεραπείας με καλλιτεχνικές δραστηριότητες με στόχο την προώθηση της ατομικής δημιουργικότητας και της ψυχικής ενδυνάμωσης.

Ο εγκέφαλος ως υπόβαθρο της θεραπευτικής δύναμης της τέχνης

Προκειμένου να γίνει κατανοητή η αποτελεσματικότητα της θεραπείας μέσω της τέχνης, είναι σημαντικό να ληφθούν υπόψη οι νευροψυχολογικοί μηχανισμοί που ενεργοποιούνται κατά τη δημιουργική διαδικασία.

Επομένως, η εμπειρία της τέχνης είναι το αποτέλεσμα της δυναμικής αλληλεπίδρασης πολλαπλών λειτουργικών δικτύων που εμπλέκονται στη γνωστική, συναισθηματική και αισθητηριακή επεξεργασία και δεν αποτελεί προϊόν της δράσης μεμονωμένων εγκεφαλικών περιοχών (Nadal & Chatterjee, 2018)

Κατά τη διαδικασία της αισθητικής αντίληψης και της δημιουργικής ενασχόλησης, ενεργοποιείται ένα σύνολο εγκεφαλικών περιοχών που σχετίζονται με την επεξεργασία οπτικών πληροφοριών. Ειδικότερα, τμήματα των ινιακών λοβών, η ατρακτοειδής έλικα, καθώς και δομές του έσω κροταφικού λοβού συμμετέχουν στην αναγνώριση μορφών και στη μνημονική επεξεργασία των ερεθισμάτων. Παράλληλα, το μεταιχμιακό σύστημα εμπλέκεται ουσιαστικά στην εμπειρία της τέχνης, με δομές όπως η αμυγδαλή και η έλικα του προσαγωγίου να διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην αποτίμηση και επεξεργασία του συναισθηματικού περιεχομένου των καλλιτεχνικών ερεθισμάτων (Chatterjee & Vartanian, 2014).

Ιδιαίτερη σημασία έχει η συμμετοχή του προμετωπιαίου φλοιού, καθώς συνδέεται με ανώτερες γνωστικές λειτουργίες, όπως η ερμηνεία των ερεθισμάτων, η αυτορρύθμιση και η ενσωμάτωση συναισθηματικών εμπειριών. Μέσω της λειτουργίας του, καθίσταται δυνατή η απόδοση νοήματος στα αισθητηριακά δεδομένα και η διασύνδεση του συναισθήματος με τη γνωστική επεξεργασία, γεγονός που καθιστά την τέχνη ένα ιδιαίτερα αποτελεσματικό μέσο συναισθηματικής ρύθμισης και ψυχικής ενδυνάμωσης.

Ταυτόχρονα, διεγείρονται τα συστήματα ανταμοιβής του εγκεφάλου, συμπεριλαμβανομένου του κοιλιακού ραβδωτού σώματος και του κογχικομετωπιαίου φλοιού, τα οποία συνδέονται με την αίσθηση ευχαρίστησης και κινήτρου. Σε νευροβιολογικό επίπεδο, η ενασχόληση με την τέχνη έχει συσχετιστεί με νευροενδοκρινικούς μηχανισμούς, συμπεριλαμβανομένης της ενεργοποίησης του άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφριδίων (HPA), καθώς και της έκκρισης ορμονών που σχετίζονται με τη συναισθηματική σύνδεση και τη ρύθμιση του στρες, όπως η ωκυτοκίνη (Martindale, 2001).

Ως αποτέλεσμα, η συναισθηματική ανταπόκριση στην τέχνη βασίζεται σε καλά τεκμηριωμένες νευροψυχολογικές και νευροβιολογικές διεργασίες. Αξιοποιώντας αυτή την εγγενή ικανότητα του εγκεφάλου, η θεραπεία μέσω της τέχνης δημιουργεί έναν ασφαλή χώρο, όπου η γνωστική και η συναισθηματική λειτουργία μπορούν να συνυπάρχουν και να υποβάλλονται σε δημιουργική επεξεργασία.

Η τέχνη ως φωνή των μαθητών

Στο σύγχρονο σχολικό περιβάλλον, ιδίως στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, η τέχνη μπορεί να χρησιμεύσει τόσο ως γνωστικό αντικείμενο όσο και ως ουσιαστικό εργαλείο για την ψυχοκοινωνική υποστήριξη των μαθητών. Η λεκτική έκφραση των εσωτερικών εμπειριών είναι συχνά δύσκολη κατά την εφηβεία, μια αναπτυξιακή περίοδο που χαρακτηρίζεται από αυξημένες συναισθηματικές, κοινωνικές και ταυτοτικές προκλήσεις. Στο πλαίσιο αυτό, οι αρχές της Art Therapy μπορούν να αξιοποιηθούν παιδαγωγικά, προσφέροντας έναν ασφαλή και εναλλακτικό τρόπο έκφρασης και επεξεργασίας συναισθημάτων.

Επιπλέον, η θεωρία των πολλαπλών νοημοσυνών του Howard Gardner (1989), η οποία υποστηρίζει ότι η νοημοσύνη δεν αποτελεί μια ενιαία ικανότητα, αλλά περιλαμβάνει διάφορες μορφές δυνατοτήτων, όπως η γλωσσική, η μουσική, η χωροοπτική και η διαπροσωπική νοημοσύνη, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την ερμηνεία της εκπαιδευτικής αξίας της τέχνης στα σχολεία. Η καλλιτεχνική έκφραση ενεργοποιεί εναλλακτικά γνωστικά κανάλια μάθησης, αναδεικνύοντας δεξιότητες που συχνά δεν αξιολογούνται επαρκώς στο παραδοσιακό σχολικό πλαίσιο και συμβάλλοντας στη δημιουργία ενός πιο συμπεριληπτικού εκπαιδευτικού περιβάλλοντος.

Επιπροσθέτως, η ενσωμάτωση καλλιτεχνικών δραστηριοτήτων στο σχολείο, όπως ζωγραφική, δημιουργική γραφή, μουσική ή θέατρο, έχει συσχετιστεί με μείωση του σχολικού άγχους, υψηλότερα επίπεδα αυτοεκτίμησης και καλύτερες διαπροσωπικές σχέσεις μεταξύ των μαθητών (Malchiodi, 2012). Ταυτόχρονα, η δημιουργική διαδικασία προάγει την συναισθηματική επίγνωση και τη ρύθμιση του συναισθήματος, που αποτελούν βασικούς πυλώνες της ψυχικής ανθεκτικότητας.

Η τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως «κοινή γλώσσα», γεφυρώνοντας κοινωνικά, γλωσσικά και γνωστικά χάσματα, ιδιαίτερα σε σχολικά πλαίσια με αυξημένη ετερογένεια μαθητών, όπως τα ΕΠΑ.Λ.. Η βιβλιογραφία αναφέρει ότι τα παιδιά που ασχολούνται τακτικά με δημιουργικές δραστηριότητες παρουσιάζουν καλύτερη συγκέντρωση, υψηλότερα επίπεδα σχολικής συμμετοχής και πιο θετική στάση απέναντι στη μαθησιακή διαδικασία (Eisner, 2002). Συνεπώς, σε αυτό το πλαίσιο, οι καλλιτεχνικές δραστηριότητες μπορούν να λειτουργήσουν ως «ασφαλής χώρος» έκφρασης σε ένα εκπαιδευτικό περιβάλλον όπου πολλοί μαθητές έρχονται αντιμέτωποι με το άγχος της επίδοσης, την επαγγελματική αβεβαιότητα ή το κοινωνικό στίγμα, επιτρέποντας σε όσους δυσκολεύονται με τη λεκτική επικοινωνία να ανακαλύψουν τη φωνή τους μέσα από δημιουργικές μεθόδους. Με αυτόν τον τρόπο, το σχολείο μετατρέπεται σε έναν χώρο όχι μόνο μετάδοσης γνώσεων, αλλά και καλλιέργειας της συναισθηματικής ανάπτυξης, της δημιουργικότητας και της ανθρώπινης έκφρασης.

Ίσως, τελικά, η τέχνη να μην αποτελεί απλώς ένα ακόμη μάθημα στο ωρολόγιο πρόγραμμα, αλλά έναν ουσιαστικό τρόπο να ακούμε όσα οι μαθητές δυσκολεύονται να εκφράσουν με λόγια. Και ίσως το πραγματικό ερώτημα για το σχολείο τού σήμερα να μην είναι αν υπάρχει χώρος για την τέχνη, αλλά αν υπάρχει η διάθεση να ακούσουμε πραγματικά όσα οι μαθητές εκφράζουν μέσα από αυτήν.

Έλσα Καρασιώτου

Βιβλιογραφία

Κιλίμη, Γ. (2004). Η εικαστική προσέγγιση στις θεραπείες μέσω τέχνης. Στο Θ. Δρίτσας (Εκδ.), Η τέχνη ως μέσον θεραπευτικής αγωγής (σ.σ. 39-49). Αθήνα: Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών.

Μαλλιαρού, Μ., & Σαράφης, Π. (2010). Τέχνη και ψύχωση. Διεπιστημονική Φροντίδα Υγείας, 2(1), 10–17.

De Botton, A., & Armstrong, J. (2014). Η τέχνη ως θεραπεία. Αθήνα: Εκδόσεις Πατάκη.

Chatterjee, A., & Vartanian, O. (2014). Neuroaesthetics. Trends in Cognitive Sciences, 18(7), 370–375. https://doi.org/10.1016/j.tics.2014.03.003

Eisner, E. W. (2003). The arts and the creation of mind. Language Arts, 80(5), 340–344. https://doi.org/10.58680/la2003322

Gardner, H. (1989). Zero-based arts education: An introduction to ARTS PROPEL. Studies in Art Education, 30(2).

Malchiodi, C. A. (2012). Art therapy and health care. Guilford Press.

Martindale, C. (2001). How does the brain compute aesthetic experience? The Journal of General Psychology, 128(1).

Nadal, M., & Chatterjee, A. (2018). Neuroaesthetics and art’s diversity and universality. Wiley Interdisciplinary Reviews Cognitive Science, 10(3), e1487. https://doi.org/10.1002/wcs.1487

Shella, T. A. (2017). Art therapy improves mood, and reduces pain and anxiety when offered at bedside during acute hospital treatment. The Arts in Psychotherapy, 57, 59–64. https://doi.org/10.1016/j.aip.2017.10.003

- Γιάννη, τι σε έκανε να επιλέξεις τη φωτογραφία ως μέσο έκφρασης και ποια είναι τα θέματα των φωτογραφιών σου;

- Ο λόγος πολλές φορές μοιάζει να μην επαρκεί για να εκφράσουμε τον εσωτερικό μας κόσμο ∙ έτσι και εγώ, βρήκα στη φωτογραφία μια μορφή έκφρασης του άρρητου. Η φωτογραφία είναι επίσης για μένα μια μορφή αντίστασης στον χρόνο. Είναι ένα ταξίδι που κάνω με μία ρετρό carte postale-φωτογραφία, όταν απελευθερώνω το κλείστρο και εγκλωβίζω σε μια αγκαλιά χρόνο και φως. Ένα στιγμιότυπο, μια απόδειξη ότι κάτι υπήρξε. Μια εικόνα που αιχμαλωτίζει ένα συναίσθημα και θυμίζει ότι υπήρξα-εκεί-μια-φορά, άρα για πάντα. Ένα είδωλο, λαθρεπιβάτης του χρόνου, σαν ένας άλλος Ντόριαν Γκρέι που δεν φθείρεται ποτέ. Οι φωτογραφίες μου είναι σαν την αμβροσία της ψυχής μου, η αιωνιότητα που μου χαρίζεται. Ο χρόνος είναι λοιπόν ένα βασικό θέμα – είναι ένα ζήτημα που με απασχολεί γενικότερα.

- Εσένα Κώστα, τι σε έκανε να επιλέξεις την αγιογραφία ως μέσο έκφρασης και ποια είναι τα θέματα που σε εμπνέουν;

- Η επιλογή μου βασίστηκε στην αγάπη μου για τον Θεό. Θυμάμαι από παιδί την «καθήλωση» που ένιωθα μπροστά σε μία εικόνα. Κάθε εικόνα που έβλεπα και παρατηρούσα την μετέφραζα σα φως, σαν ένα καθαρό φως! Θεώρησα ότι αυτή η τέχνη είναι για μένα μία εσωτερική αναζήτηση προς το Θεό και την απόλυτη αγάπη που εκφράζουν τα πρόσωπα των αγίων. Αυτό ήθελα πάντα να μοιράσω στον κόσμο, την αγάπη του Θεού μέσω μιας τέχνης. Όσο για τα θέματα που επιλέγω, είναι αυτά που αγγίζουν την ψυχή μου ∙ η επιλογή καθορίζεται επίσης από αυτό που θέλω να περάσω στον έξω κόσμο, την αγάπη του Θεού προς τον άνθρωπο, μέσα από τα πρόσωπα των αγίων. Ομολογώ όμως ότι η εικόνα που με εκφράζει περισσότερο είναι η Παναγία η Βρεφοκρατούσα (Γλυκοφιλούσα). Είναι αγαπημένη, λόγω της στοργής με την οποία αγκαλιάζει το βρέφος, για το γλυκό της βλέμμα προς τον Ιησού, σαν την ανιδιοτελή αγάπη της μάνας προς το παιδί. Θα ήθελα βέβαια να κλείσω τον κύκλο μου ως αγιογράφος με την αναπαράσταση της «Συντέλειας του κόσμου». Πέρα όμως από τα θέματα, υπάρχει ένας χώρος που θα ήθελα πολύ να αγιογραφήσω, είναι η εκκλησία του χωριού μου, για συναισθηματικούς προφανώς λόγους.

- Γιάννη, θα ήθελα τη γνώμη σου σχετικά με τη σχέση φωτογραφίας και αγιογραφίας, που είναι το μέσο έκφρασης του Κώστα. Θεωρείς ότι πρόκειται για δυο τέχνες εντελώς διαφορετικές – μοντέρνα η μια, παραδοσιακή η άλλη – ή μπορεί οι δυο τους κάπου να συναντιούνται;

- Θεωρώ ότι, φωτογράφους και αγιογράφους, μας ενώνουν παραδόξως περισσότερα από αυτά που μας χωρίζουν. Ως καλλιτέχνες, και τους μεν και τους δε, μας συνδέει το ρίγος της συγκίνησης, η συναισθηματική κινητοποίηση, η ανάγκη της έκφρασης και μια βαθιά εσωτερική επιθυμία για μοίρασμα με τους άλλους. Επίσης, η φωτογραφία είναι για μένα ένα μέσο φυγής από το χώρο και το χρόνο, ένας τρόπος ακύρωσης της πεζής, εφήμερης, γκρίζας πραγματικότητας. Αυτή η υπερβατική δυναμική της φωτογραφίας νομίζω ότι συγκλίνει με τη μεταφυσική διάσταση της αγιογραφίας. Όσο για τις αποκλίσεις, μια σημαντική διαφορά έγκειται σαφώς στην χρήση των υλικών και των μέσων. Από τη μία, έχουμε χρήση τεχνικών μέσων (φακός, ψηφιακή επεξεργασία, φιλμ, φίλτρα …) και από την άλλη, την επαφή με πρωτογενή, φυσικά υλικά (χρώμα, χαρτί, πινέλο, μουσαμά, ξύλο, … ). Παρά τις διαφορές, το διακύβευμα της τέχνης είναι πάντα το ίδιο, δηλαδή η έκφραση, η επικοινωνία, η πρόσβαση σε μια ανώτερη πραγματικότητα.

- Εσένα Κώστα, ποια είναι η άποψή σου σχετικά με τη σχέση φωτογραφίας και αγιογραφίας, υπάρχει σύγκλιση ή απόκλιση;

- Νομίζω ότι ο Γιάννης προσέγγισε πολύ εύστοχα τη «συνάντηση» των δυο μορφών έκφρασης. Έθιξε ας πούμε το ζήτημα του φωτός. Ο ρόλος του φωτός είναι εγγενής στην φωτογραφία, ως τεχνική και ως τέχνη. Είναι επίσης καθοριστικός, όπως εξάλλου ανέφερα, και στη βυζαντινή τέχνη, έτσι όπως δίνεται συμβολικά. Και στις δυο περιπτώσεις το φως επιτρέπει την υπέρβαση, τη μετάβαση σε μια άλλη διάσταση. Υπάρχουν σίγουρα και διαφορές, όπως η τεχνική καθώς και η μακρά παράδοση της αγιογραφίας. Επίσης, ο τεκμηριωτικός χαρακτήρας της φωτογραφίας ή ο επικαιρικός της χαρακτήρας έρχονται σε αντίθεση με τον «αποκαλυπτικό», μεταφυσικό χαρακτήρα και την παγιωμένη θεματογραφία της βυζαντινής τέχνης. Όμως, η προσωπική ματιά του εκάστοτε αγιογράφου δεν αναβιώνει, δεν ανανεώνει την αγιογραφία; Δεν την εγγράφει στο σήμερα με το δικό της βέβαια τρόπο; Και ο τεκμηριωτικός ή επικαιρικός χαρακτήρας της φωτογραφίας δε δίνει έναυσμα για σχόλιο ή κριτική θεμάτων που ανέκαθεν απασχόλησαν τον άνθρωπο (ηθικά, μεταφυσικά, πολιτικά, κοινωνικά…); Με άλλα λόγια, μήπως τελικά πρόκειται για διαφορετικούς τρόπους έκφρασης των υπαρξιακών αγωνιών που χαρακτηρίζουν τον άνθρωπο, όπως η αντίσταση στο χρόνο και τη φθορά, η μεταφυσική διάθεση, η αναζήτηση του απόλυτου και διηνεκούς;

- Γιάννη, πώς βλέπεις την εισβολή της τεχνητής νοημοσύνης στον χώρο της φωτογραφίας ή της τέχνης γενικότερα; Πέρα από έργα τέχνης-δημιουργίες της ΤΝ, είδαμε πρόσφατα και ζωγράφο-ρομπότ, το «Ai-Da», σε δημοπρασία του οίκου Sotheby’s. Σε ποιο βαθμό η τεχνητή νοημοσύνη τείνει να υποκαταστήσει την ανθρώπινη αλλά και τον ίδιο τον άνθρωπο;

- Το ζήτημα, επίκαιρο μεν, έχει ήδη τη δική του ιστορία. Έχουμε παραδείγματα καλλιτεχνών, όπως ο Jean Tinguely, ο οποίος χρησιμοποίησε ήδη, από τα 1954, πρωτότυπες μηχανές που σχεδιάζουν, τις Méta-Matics. Την ίδια εποχή, και στον τομέα της μουσικής γράφονται τα πρώτα μουσικά κομμάτια επεξεργασμένα από αλγόριθμους. Μια δεκαετία αργότερα, δημιουργήθηκε το πρώτο λογισμικό για δημιουργία κειμένων (Eliza). Πιο πρόσφατα (2023), το έργο του Michelangelo Pistoletto, παρουσιάζοντας μια σειρά QR codes, ακυρώνει την παραδοσιακή, αναλογική, αναπαράσταση. Πηγαίνοντας πιο βαθιά στο χρόνο, διαπιστώνουμε την ίδια διηνεκή επιθυμία του ανθρώπου να υπερβεί τα όριά του μέσω της τεχνικής και τεχνολογικής ανάπτυξης. Επιθυμία για τελειοποίηση; κρυφή επιθυμία για αθανασία; Ίσως …

Για μένα προσωπικά, η τεχνητή νοημοσύνη είναι ένα εργαλείο που θα αξιοποιηθεί ανάλογα με την χρήση που θα της κάνουμε. Θα εμπλακεί σε συμφέροντα αλλά και σε δημιουργίες που σκοπό θα έχουν την ανάπτυξη στον πολιτικό, κοινωνικό, πολιτιστικό αλλά και οικονομικό τομέα. Από την άλλη, δεν είμαστε σε θέση να κάνουμε ακριβείς προβλέψεις, ο ρυθμός των αλλαγών μας ξεπερνάει. Εξάλλου δε γνωρίζουμε τα πάντα γύρω από τη λειτουργία των νευρώνων και την εμπλοκή τους στην καλλιτεχνική δημιουργία, ώστε να ισχυριστούμε ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να υποκαταστήσει την ανθρώπινη.

Μπορούμε όμως να υποθέσουμε ότι ίσως για κάποιους αποτελέσει έναν φάρο, αλλά για κάποιους άλλους μια σκοτεινή δύναμη, ένα «κουτί της Πανδώρας» που απελευθερώνει δυνάμεις με συνέπειες ενδεχομένως ανεξέλεγκτες. Ήδη είμαστε αντιμέτωποι με τις συνέπειες της παραπληροφόρησης και της διαστρέβλωσης της πραγματικότητας μέσα από τη δύναμη της εικόνας, όπως διαχέεται από τα ΜΚΔ ∙ συνέπειες που απειλούν ακόμη και με ανατροπή την παγκόσμια πολιτική ισορροπία και τάξη. Γιατί η εικόνα, και δη η φωτογραφία, εγγενώς διφορούμενη, αμφιταλαντευόμενη μεταξύ επιφάνειας/βάθους, στιγμής/αιωνιότητας, δίνοντας τη δυνατότητα ποικίλων αναγνώσεων, προσφέρεται ακριβώς τόσο για αποκάλυψη όσο και για συγκάλυψη. Αν λάβει κανείς υπόψη την ταχύτητα μετάδοσης της πληροφορίας σήμερα, μπορεί να αναλογιστεί τις παραπλανητικές προσδοκίες της χρήσης της τεχνητής νοημοσύνης στο χώρο της εικόνας και της τέχνης γενικότερα.

Εξάλλου, μην ξεχνάμε ότι και με την εμφάνιση της φωτογραφίας στη μοντέρνα εποχή, εκφράστηκαν, τηρουμένων των αναλογιών, παρόμοιες ανησυχίες. Η φωτογραφία θεωρήθηκε απειλή για τις άλλες παραστατικές τέχνες, όπως η ζωγραφική. Η ιστορία όμως το διέψευσε. Η όλη συζήτηση γύρω από το φάντασμα της απειλής της αναπαράστασης δεν είχε λάβει φυσικά υπόψη ότι η φωτογραφία δεν είναι μια μηχανιστική αναπαραγωγή της πραγματικότητας αλλά μια ακόμη «ποιητική» της πραγματικότητας, δεν είναι απλώς τεχνική αλλά μια ακόμη τέχνη. Φυσικά, είναι η ποιότητα αυτής της «ποιητικής» που την αναδεικνύει σε τέχνη. Τελικά, πιστεύω ότι μόνο η ευαισθητοποίηση, η πολιτική, η πολιτιστική αλλά και ειδικότερα η καλλιτεχνική παιδεία μπορεί να αποτελέσουν αντίβαρο στην αλόγιστη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης – όπως άλλωστε συμβαίνει με κάθε τεχνολογικό θαύμα.

- Εσύ Κώστα, πώς βλέπεις από την πλευρά σου την εισβολή της τεχνητής νοημοσύνης στον χώρο της εικόνας, της αναπαράστασης γενικά;

- Τέχνη και τεχνική ήταν ανέκαθεν συνυφασμένες. Συμφωνώ με το Γιάννη πάνω στο θέμα του τρόπου χρήσης της από τον άνθρωπο. Προσωπικά, πιστεύω ότι η ΤΝ, ακόμη και σε επίπεδο τεχνικής, δε μπορεί να αναπαραγάγει την κίνηση του χεριού, που εμείς τη λέμε «αυθόρμητη» αλλά στο βάθος δεν γνωρίζουμε το πώς ακριβώς, από ποιους παράγοντες καθορίζεται. Δεν θεωρώ επίσης ότι είναι δυνατόν να αποδώσει το προσωπικό βίωμα, το πέρα από το συνειδητό, τη φαντασία, αφού κανείς δε μπορεί να ισχυριστεί ότι έχει ικανοποιητική πρόσβαση στον εσωτερικό κόσμο του καλλιτέχνη και του ανθρώπου γενικότερα. Ο κόσμος αυτός παραμένει στην πραγματικότητα ερμητικός, απροσπέλαστος, μυστήριος, ανεξιχνίαστος. Η ΤΝ μπορεί ενδεχομένως να δημιουργήσει ένα έργο τέχνης, αλλά, σε κάθε περίπτωση, διαφορετικό από αυτό που έχουμε ως σήμερα γνωρίσει ή φανταστεί.

- Γιάννη, όσον αφορά την ίδια τη δουλειά σου, πώς θα μπορούσαμε να τη γνωρίσουμε; Υπάρχει κάποιος χώρος, φυσικός ή ψηφιακός, που θα μπορούσαμε να επισκεφτούμε;

- Σύντομα έρχεται η πρώτη ατομική φωτογραφική έκθεση με θέμα την εννοιολογική-υπαρξιακή φωτογραφία που θα παρουσιαστεί στο βιβλιοπωλείο «Librum», στην Καλλιθέα. Επίσης, φωτογραφία μου που διακρίθηκε στο διαγωνισμό Αστικό περιβάλλον/Φωτογραφία δρόμου, εκτίθεται σε δημόσια έκθεση, ενεργή μέχρι τον Νοέμβρη του 2025, στην πόλη της Πάφου στην Κύπρο. Ήταν μεγάλη τιμή για μένα, μιας και, έπειτα από ανοιχτή πρόσκληση και κατόπιν κρίσεως της επιτροπής αποτελούμενης από τους Μάρω Κουρή (Ελλάδα), Joanna Madlcoh (Η.Π.Α.) και Tarras Bychko (Ουκρανία), η φωτογραφία μου βρέθηκε ανάμεσα στις 30 επικρατέστερες. (https://cpspafos.com/2024/12/01/the-wall-8th-edition-_-results/ )

- Κώστα, όσον αφορά τη δική σου δουλειά, πώς θα μπορούσαμε να τη γνωρίσουμε;

- Μια σειρά φωτογραφιών θα μπορούσε να δώσει μια εικόνα γύρω από τον τρόπο με τον οποίο εργάζομαι, τις φάσεις και το αποτέλεσμα της δουλειάς μου.

Έργα του Γιάννη Τσακλάνου

Οι φάσεις και το αποτέλεσμα της δουλειάς του Κώστα Σκαβάτσου