Με συντομία η ιστορία της εκκλησίας είναι η εξής: Το 1690 έξω από την παραλία του Καλαντού έγινε ένα ναυάγιο και ο Φιλωτίτης Στέφανος Ψαρράς ή Λούμπας έσωσε ένα τουρκόπουλο, το όποιο φρόντισε σαν δικό του παιδί, εωσότου, μετά από 6 χρόνια, οι δικοί του το αναζήτησαν και πήραν πίσω.

Τα χρόνια πέρασαν. Οι κάτοικοι του Φιλωτίου ήθελαν να χτίσουν μια νέα, μεγαλύτερη εκκλησία, γιατί η παλιά ήταν μικρή και δεν μπορούσε να εξυπηρετήσει τις ανάγκες του χωριού. Έτσι, οι Φιλωτίτες, με επικεφαλής τον Ψαρρά, άρχισαν να χτίζουν την εκκλησία στον χώρο όπου βρίσκεται σήμερα. Τότε ήταν λαχανόκηπος και ανήκε στον άρχοντα Μπαρότζι. Ο Τούρκος διοικητής της Νάξου έστειλε τον Ψαρρά στην Κωνσταντινούπολη για να δικαστεί. Ο Λούμπας περίμενε το μοιραίο, ο δικαστής όμως ήταν το παιδί που είχε σώσει. Με απόφασή του όχι μόνο αθωώθηκε ο Ψαρράς αλλά και δόθηκε άδεια να ολοκληρωθεί η ανέγερση του ναού.

               Από την ιστορία της Παναγίας Απεραθίτισσας

Κάποιος τσοπάνος, λέει, είδε ένα φως προς τη θάλασσα και πλησίαζε. Και κατέβηκε προς τη θάλασσα και βγήκε το εικόνισμα και κάθισε στον ώμο του!… Και αυτός φοβήθηκε και τράβηξε τον δρόμο για να πάει στ’ Απεράθου. Και σε ορισμένα μέρη στον δρόμο σταμάτησε το εικόνισμα και σημείωνε, λέει, τον Σταυρό και δήλωνε ότι εκεί πρέπει να κτισθούν εκκλησίες. Ύστερα πήγε και μπήκε μέσ’ το χωριό. Εδώ που ’ναι η εκκλησιά η μεγάλη ήταν μια αραχλάδα (αγριαπιδιά) κι ήταν ένας βάτος εκεί πέρα. Κι έφυγε η εικόνα απ’ τον ώμο του βοσκού και πήγε και τρύπωσε εκεί στα βάτα. Αυτός πήγε και ανέφερε στις εκκλησιαστικές αρχές και στον παπά το τι συνέβη. Και πήγανε και πήρανε το εικόνισμα. Και το βάζανε σε ορισμένες εκκλησίες, αλλά αυτό δεν έμενε, μόν’ έφευγε και πήγαινε εκεί πέρα. Κτίσανε τότε ένα μικρό εκκλησιδάκι εκεί, την λέγανε Πρωτόθρονος. Ύστερα δημιουργήθηκε η μεγάλη εκκλησιά και επήρε μέσα και την Πρωτόθρονο.

Το όνομα του κάστρου προέρχεται από ένα είδος θάμνου, τις απαλιριές, που φυτρώνουν στην περιοχή. Σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες Νορβηγών μελετητών, το κάστρο, παρότι ήταν ψηλά στο βουνό, δεν ήταν μόνο καταφύγιο στις επιθέσεις των πειρατών αλλά για αρκετούς αιώνες στα χρόνια του Βυζαντίου υπήρξε μια ζωντανή πόλη με αρκετούς κατοίκους. Δεν υπάρχουν στοιχεία για τον ακριβή χρόνο ίδρυσης του οικισμού, υπάρχουν όμως ενδείξεις για μια χρονολόγηση κτίσης πριν από τον 7ο αιώνα, ενώ είναι βέβαιο ότι εγκαταλείφθηκε τον 13ο αιώνα, όταν το κατέλαβαν οι Ενετοί του Μάρκου Σανούδου. Το κάστρο στη βυζαντινή εποχή ήταν ουσιαστικά η ακρόπολη της πρωτεύουσας του νησιού, που βρισκόταν στους πρόποδες του λόφου, κάτω από το κάστρο. Η θέση του είναι εξαιρετικά οχυρή, αφού βρίσκεται σε απρόσιτο βράχο με σχετικά μεγάλο υψόμετρο (375 μ. περίπου).

Μετά την κατάλυση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας από τους Φράγκους της Δ΄ Σταυροφορίας, ο Ενετός Μάρκος Σανούδος με τον στόλο του επιτέθηκε στη Νάξο (1207) και πολιόρκησε το κάστρο, που εκείνη την εποχή κατείχαν Γενουάτες πειρατές. Για 40 ολόκληρες ημέρες δεν μπορούσαν οι Ενετοί να το κυριεύσουν και οι μισθοφόροι του Σανούδου ήταν έτοιμοι να υποχωρήσουν. Τότε ο Σανούδος, καθώς ήταν αποφασισμένος να καταλάβει το νησί, έκαψε όλα του τα πλοία. Με τον τρόπο αυτό ανάγκασε τους στρατιώτες του να πολεμήσουν μέχρι τέλος. Όταν κατέλαβε το κάστρο και το νησί, αποφάσισε να χτίσει το κάστρο του στη Χώρα, για να είναι κοντά στο λιμάνι. Υπάρχουν αναφορές ότι το κάστρο καταστράφηκε αμέσως μετά από τον Σανούδο που φοβόταν μήπως πέσει στα χέρια πειρατών ή των Βυζαντινών.

Με την πτώση του κάστρου του Απαλίρου άρχισε η μακρά περίοδος της ενετικής κυριαρχίας στη Νάξο, που έληξε με την κατάλυση του Δουκάτου του Αιγαίου από τους Οθωμανούς το 1579.

Σήμερα στο κάστρο σώζεται μεγάλο μέρος των τειχών με πύργους και προμαχώνες, στέρνες, όπως επίσης και λείψανα περίπου 250 κατοικιών, εκκλησιών, φούρνου, ελαιοτριβείου κ.ά.

Πηγή: www.kastra.eu

Το όνομά του το νησί φέρεται να πήρε από τον Νάξο, τον θρυλικό ηγεμόνα των πρώτων αποίκων που ήταν Κάρες, φερόμενο ως γιο του Πολέμωνα ή κατ’ άλλους του Ενδυμίωνα (δεύτερου μυθικού βασιλιά της αρχαίας Ήλιδας) ή τέλος του Απόλλωνα και της νύμφης Ανακαλίδας. Άλλοι ερευνητές και φιλόλογοι θεωρούν ότι το όνομα προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη νάξαι (απαρέμφατο αορίστου του ρήματος νάσσω = γεμίζω εντελώς), συνώνυμη της λέξης θῡσαι (απαρέμφατο αορίστου του ρήματος θύω = θυσιάζω), που εκλήφθηκε έτσι από τις πλούσιες θυσίες που γίνονταν στο νησί προς τιμή των θεών.

Το όνομα Νάξος διατηρήθηκε για αιώνες μέχρι τους μέσους χρόνους, οπότε έγινε Ναξία και ακολούθως Ναξιά και στη συνέχεια Αξιά. Επίσης, από διάφορους συγγραφείς η Νάξος ονομαζόταν και Δία, Διονυσιάς, Στρογγύλη, Μικρά Σικελία, Καλλίπολις κ.ά.

Μύθοι

Ο πλούτος των μύθων που σχετίζονται με τη Νάξο αποδεικνύει τη σπουδαιότητα που είχε το νησί κατά την αρχαιότητα. Κατ’ αρχάς, για τον Δία αναφέρεται ότι εδώ ανατράφηκε και μεγάλωσε, όταν μεταφέρθηκε από την Κρήτη όπου γεννήθηκε, και ότι από εδώ εξόρμησε για να καταλάβει τη βασιλεία των θεών. Γι” αυτό και το ψηλότερο βουνό του νησιού πήρε το όνομά του (Ζευς ή Ζας για τους ντόπιους). Μάλιστα, στο μονοπάτι προς την κορυφή του όρους Ζας υπάρχει σε βράχο η επιγραφή «ΟΡΟΣ ΔΙΟΣ ΜΗΛΩΣΙΟΥ» («Όρος του Δία, προστάτη των προβάτων»).

Επίσης, σύμφωνα με τον μύθο, τρεις εγχώριες νύμφες, η Κλείδη, η Κορωνίς και η Φιλία, επιμελήθηκαν την ανατροφή του Διονύσου, για τον οποίο η Νάξος ήταν πατρίδα του.

Επιπλέον, στη Νάξο εγκατέλειψε ο Θησέας την Αριάδνη, η οποία τον είχε βοηθήσει προηγουμένως στην Κρήτη να σκοτώσει τον Μινώταυρο, με τον όρο να την πάρει μαζί του. Συγκεκριμένα, επιστρέφοντας ο Θησέας από την Κρήτη σταμάτησε για ανεφοδιασμό στη Νάξο, όπου εγκατέλειψε την Αριάδνη. Ο Διόνυσος είδε την κοιμισμένη Αριάδνη, την ερωτεύτηκε και την έκανε σύζυγό του.

Στη Νάξο επίσης λατρευόταν και ο θεός Απόλλωνας ο Τράγιος ή Τραγαίος, ενώ υπήρχε και ναός του Δηλίου Απόλλωνα έξω από την αρχαία πόλη (σήμερα σώζεται η μεγαλοπρεπής πύλη του ναού, η γνωστή Πορτάρα).

Τέλος, Νάξιος ήταν και ο μυθικός Κηδαλίων, που ανέθρεψε τον θεό Ήφαιστο και του δίδαξε την τέχνη της μεταλλουργίας.

Τα Αριά είναι περιοχή κοντά στο Φιλώτι της Νάξου. Πριν από πολλά χρόνια υπήρχε εκεί οικισμός, ο οποίος καταστράφηκε πιθανότατα σε τουρκική επιδρομή. Όσοι κάτοικοι επέζησαν μετακόμισαν στο Φιλώτι και ο οικισμός ερήμωσε. Η περιοχή όμως δεν έχασε το ενδιαφέρον, γιατί, αν και ορεινή, είναι καλλιεργήσιμη και γόνιμη, καθώς δέχεται τα νερά που στραγγίζουν από το βουνό του Ζα. Άλλωστε στην περιοχή υπάρχει πηγή, γνωστή ως βρύση των Αριών. Επίσης, εκεί κοντά, λίγο ψηλότερα βρίσκεται και το σπήλαιο του Ζα.

Ο οικισμός φέρεται να δημιουργήθηκε αρχές του 9ου με το πρώτο μισό του 10ου αιώνα, στην περιοχή που βρίσκεται 50 – 100 μέτρα βορειοδυτικά του εξωκλησιού της Παναγίας των Αριών, σε υψόμετρο περίπου 370 μ. Την εποχή εκείνη το Αιγαίο υπέφερε από επιθέσεις Σαρακηνών πειρατών και πολλοί κάτοικοι αναζητούσαν ασφάλεια στα ορεινά. Εξάλλου, η περιοχή του σπηλαίου ονομάζεται μέχρι και σήμερα Καταφυό, καθώς σύμφωνα με την παράδοση εκεί έβρισκαν καταφύγιο οι κάτοικοι, όταν δέχονταν επιθέσεις.

Μετά την καταστροφή των Αριών όσοι κάτοικοι κατάφεραν να σωθούν εγκαταστάθηκαν στο γειτονικό Φιλώτι και ο οικισμός εγκαταλείφθηκε.

Σώζεται ακόμη από εκείνη την εποχή μισογκρεμισμένο το λιθόκτιστο εκκλησάκι της Παναγίας των Αριών (σώζονται τμήματα τοιχογραφιών του 13ου αιώνα). Ακριβώς δίπλα του έχει κτιστεί νεότερο, πάλι αφιερωμένο στην Παναγία.

Η βρύση των Αριών είναι μια παλιά λιθόχτιστη πηγή (στο μάρμαρο είναι χαραγμένο το έτος 1928) με τρεχούμενο νερό, ακόμα και σε εποχές ανομβρίας. Υπάρχει δρόμος, 2 χιλιόμετρα από το Φιλώτι, που φθάνει μέχρι την πηγή και κάνει εύκολη την πρόσβαση, αλλά και μονοπάτι.

Πηγή: Βικιπαίδεια