Βασικές Ιδέες και Απόψεις

Θεωρία των Ιδεών

Η πιο γνωστή φιλοσοφική θεωρία του Πλάτωνα είναι η Θεωρία των Ιδεών. Σύμφωνα με αυτήν, ο αισθητός κόσμος είναι απλώς μια αντανάκλαση των ιδανικών μορφών ή ιδεών, οι οποίες υπάρχουν σε έναν άυλο κόσμο. Τα αντικείμενα που αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις μας είναι προσωρινά και μεταβατικά, ενώ οι ιδέες είναι αιώνιες και αμετάβλητες.

Πολιτική Φιλοσοφία

Στο έργο του «Πολιτεία», ο Πλάτων παρουσιάζει την ιδέα της δίκαιης πολιτείας, όπου οι κυβερνήτες είναι φιλόσοφοι-βασιλείς, εκπαιδευμένοι να επιδιώκουν το κοινό καλό και όχι το προσωπικό όφελος. Πίστευε ότι μόνο οι φιλόσοφοι έχουν την ικανότητα να κατανοήσουν τις αληθινές ιδέες και, συνεπώς, να κυβερνήσουν δίκαια.

Ψυχολογία και Γνώση

Ο Πλάτων θεωρούσε ότι η ψυχή είναι αθάνατη και αποτελείται από τρία μέρη: το λογιστικό, το θυμοειδές και το επιθυμητικό. Κάθε μέρος έχει διαφορετική λειτουργία και η ισορροπία μεταξύ τους οδηγεί στην αρετή. Η γνώση, σύμφωνα με τον Πλάτωνα, δεν αποκτάται μέσω των αισθήσεων αλλά μέσω της διανοητικής ενόρασης, μιας διαδικασίας ανάμνησης των ιδεών.

Παραθέματα από το Έργο του Πλάτωνα

1. «Η γνώση είναι ανάμνηση» – Από τον διάλογο «Μένων», ο Πλάτων υποστηρίζει ότι η γνώση είναι μια διαδικασία ανάμνησης των ιδεών που η ψυχή γνώριζε πριν την ενσάρκωσή της. Αυτό δείχνει ότι η απόκτηση της γνώσης δεν είναι αποκλειστικά μια εμπειρική διαδικασία αλλά περιλαμβάνει την ανάκτηση προϋπάρχουσας γνώσης.

2. «Ουδείς εκών κακός» – Από το έργο «Πολιτεία», ο Πλάτων διατυπώνει την ιδέα ότι κανείς δεν επιλέγει να είναι κακός εκούσια, αλλά λόγω άγνοιας. Η κατανόηση αυτού του παραθέματος οδηγεί στην αναγνώριση της σημασίας της παιδείας και της φιλοσοφίας για την ανάπτυξη της ηθικής.

3. «Η φιλοσοφία αρχίζει με την έκπληξη» – Ο Πλάτων υπογραμμίζει τη σημασία του θαυμασμού και της αναζήτησης ως αφετηρία για τη φιλοσοφική σκέψη. Η έκπληξη μας ωθεί να διερευνήσουμε τα βαθύτερα αίτια και τις αρχές που διέπουν τον κόσμο.

4.«Μεγίστη νίκη είναι να νικηθεί ο εαυτός» – Αυτό το απόσπασμα δείχνει τη σημασία της αυτογνωσίας και της αυτοκυριαρχίας. Η εσωτερική νίκη θεωρείται ανώτερη από κάθε εξωτερική επιτυχία ή αναγνώριση.

5.«Η δικαιοσύνη είναι αρμονία» – Στην «Πολιτεία», ο Πλάτων περιγράφει τη δικαιοσύνη ως αρμονία τόσο στην ψυχή όσο και στην κοινωνία. Η δικαιοσύνη επιτυγχάνεται όταν κάθε μέρος λειτουργεί σύμφωνα με τη φύση του και συνεισφέρει στο κοινό καλό.

Πηγές

1.Πλάτων: «Πολιτεία», Μετάφραση και Σχόλια, Εκδόσεις Κάκτος.

2.Πλάτων: «Μένων», Εκδόσεις Παπαδήμας.

3.Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας, Εκδόσεις Ζήτρος.

Αυτή η συνεκτική παρουσίαση των βασικών στοιχείων της ζωής και των ιδεών του Πλάτωνα αποσκοπεί στην ανάδειξη της σπουδαιότητας του έργου του και της διαχρονικής επίδρασής του στη φιλοσοφία και τον πολιτισμό.

Ο Ηράκλειτος ο Εφέσιος υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Προσωκρατικούς φιλοσόφους και έζησε περίπου από το 540 έως το 480 π.Χ. στην Έφεσο της Μικράς Ασίας. Προερχόταν από αριστοκρατική οικογένεια, αλλά απέρριψε την πολιτική εξουσία και αφιερώθηκε στη φιλοσοφία. Η σκέψη του ήταν πρωτότυπη και σύχνα αντίθετη με τις καθιερωμένες αντιλήψεις της εποχής του. Κεντρική ιδέα της φιλοσοφίας του Ηράκλειτου είναι ότι ο κόσμος βρίσκεται σε διαρκή μεταβολή. Πίστευε ότι τίποτα δεν μένει σταθερό και ότι όλα αλλάζουν συνεχώς, κάτι που αποδίδεται στη γνωστή φράση <τα πάντα ρει>. Το παράδειγμα του ποταμού δείχνει πως παρότι ιδίος τα νερά του συνεχώς αλλάζουν, όπως και όλα τα πράγματα στη ζωή.

Πέρα όμως από την αέναη κίνηση, ο Ηράκλειτος αναζήτησε την κοινή αρχή που διέπει αυτή τη μεταβολή. Για τον φιλόσοφο, η αρχή του κόσμου δεν είναι μια στατική ουσία, αλλά το «αείζωον πύρ» (η αιώνια φωτιά). Η επιλογή της φωτιάς ως θεμελιώδους στοιχείου δεν είναι τυχαία, καθώς η φωτιά είναι η ίδια η απεικόνιση της ενέργειας: καταναλώνει, μεταμορφώνει και συντηρεί τη ζωή, ενώ βρίσκεται σε συνεχή κίνηση. Όπως υποστήριζε, ο κόσμος αυτός δεν πλάστηκε από κανέναν θεό ή άνθρωπο, αλλά υπήρχε πάντα ως μια φωτιά που ανάβει και σβήνει σύμφωνα με ορισμένα μέτρα.

Αυτά τα «μέτρα» της μεταβολής καθορίζονται από τον Λόγο. Ο Λόγος στον Ηράκλειτο δεν είναι απλώς η ομιλία, αλλά μια παγκόσμια λογική που συνδέει τα πάντα. Είναι ο νόμος που εξασφαλίζει ότι, παρά τη συνεχή αλλαγή, το σύμπαν διατηρεί την τάξη του. Ο φιλόσοφος πίστευε ότι η αλήθεια κρύβεται στην ενότητα των αντιθέτων: η μέρα και η νύχτα, ο πόλεμος και η ειρήνη, το κρύο και το ζεστό είναι στην πραγματικότητα δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Η σύγκρουση μεταξύ αυτών των αντιθέτων (ο «Πόλεμος») είναι αυτή που γεννά τη δημιουργία και την αρμονία.

Η φιλοσοφία του Ηρακλείτου δεν περιοριζόταν μόνο στην κατανόηση του φυσικού κόσμου, αλλά επεκτεινόταν και στην ανθρώπινη ύπαρξη. Ο φιλόσοφος ασκούσε δριμεία κριτική στους συγχρόνους του, υποστηρίζοντας ότι οι περισσότεροι άνθρωποι ζουν «σαν κοιμισμένοι», αδυνατώντας να αντιληφθούν τον Λόγο που διέπει τα πάντα, ακόμα και αν έρχονται καθημερινά σε επαφή μαζί του. Για τον Ηράκλειτο, η πραγματική σοφία δεν είναι η πολυμάθεια, αλλά η κατανόηση της βαθύτερης ενότητας του σύμπαντος. Γι” αυτό και τόνιζε τη σημασία της αυτογνωσίας με τη φράση «ἐδιζησάμην ἐμεωυτόν» (ερεύνησα τον εαυτό μου), υποδεικνύοντας ότι οι απαντήσεις για τον κόσμο βρίσκονται κρυμμένες μέσα στην ανθρώπινη ψυχή.

Ακόμα και ο θάνατος, μέσα στο ηρακλείτειο σύστημα, δεν θεωρείται το τέλος, αλλά ένα στάδιο της κυκλικής πορείας της φύσης. Όπως η φωτιά μετατρέπεται σε νερό και το νερό σε γη, έτσι και η ζωή και ο θάνατος είναι αλληλένδετα. Αυτή η δυναμική ισορροπία είναι που κρατά το σύμπαν ζωντανό. Ο Ηράκλειτος πίστευε ότι αν σταματούσε η σύγκρουση και η κίνηση, ο κόσμος θα έπαυε να υπάρχει. Ο «Πόλεμος» (η αντίθεση), λοιπόν, είναι ο «πατέρας των πάντων», η κινητήριος δύναμη που δημιουργεί ιεραρχίες και καθορίζει τη μοίρα των όντων.

Τέλος, η φιλοσοφία του Ηρακλείτου είχε και μια βαθιά ανθρωποκεντρική διάσταση. Άσκησε δριμεία κριτική στους ανθρώπους που ζουν «σαν κοιμισμένοι», χωρίς να αντιλαμβάνονται τον Λόγο που τους περιβάλλει. Για εκείνον, η γνώση ξεκινά από την εσωτερική αναζήτηση, γι” αυτό και δήλωνε χαρακτηριστικά: «εδιζησάμην εμεωυτόν» (ερεύνησα τον εαυτό μου). Με αυτή τη θέση, ο Ηράκλειτος μετατόπισε το κέντρο βάρος της έρευνας από το εξωτερικό σύμπαν στην ίδια την ανθρώπινη συνείδηση, επηρεάζοντας καθοριστικά την εξέλιξη της δυτικής σκέψης μέχρι σήμερα.

Οι γονείς του Καντ ήταν γερμανικής καταγωγής. Μητέρα του ήταν η Άννα Μαρία Ρόιτερ και πατέρας του ο Γιόχαν Γκέοργκ Καντ .

Ο Καντ γεννήθηκε, έζησε και πέθανε στο Καίνιξμπεργκ της Ανατολικής Πρωσίας, δεν παντρεύτηκε ποτέ, δεν εγκατέλειψε ποτέ τη γενέτειρα πόλη του και είχε γίνει αντικείμενο σχολιασμού για την εντυπωσιακή ακρίβειά του στις κοινωνικές συναναστροφές – υπόδειγμα αυτοπειθαρχίας και παραξενιάς. Χρηματοδότησε τις σπουδές του παραδίδοντας ιδιωτικά μαθήματα.

Το 1755 δημοσίευσε ανώνυμα μια θεωρία του για τη δημιουργία του πλανητικού μας συστήματος και για την ύπαρξη γαλαξιών πέρα από το δικό μας γαλαξία. Το ίδιο έτος αναγορεύεται Διδάκτωρ και Υφηγητής του πανεπιστημίου της Καινιξβέργης.

Το έτος 1770 έγινε τακτικός καθηγητής τη Λογικής και Μεταφυσικής στο ίδιο Πανεπιστήμιο και παράλληλα έκανε παράδοση στη Φυσική, Κοσμολογία, Ανθρωπολογία, Θεολογία και Γεωγραφία. Κάποια εποχή δίδασκε στο πανεπιστήμιο 36 ώρες την εβδομάδα. Μετά από μερικές μικρότερες δημοσιεύσεις του για θέματα Φυσικής και Μεταφυσικής, παρουσίασε σε τρία θεμελιώδη έργα την υπερβατολογική φιλοσοφία του: «Κριτική του καθαρού Λόγου» 1781 «Κριτική του πρακτικού Λόγου»  1788 και «Κριτική της κριτικής Δύναμης» .

Ο Καντ και η φιλοσοφία του

Ο Καντ όρισε τον διαφωτισμό , στο δοκίμιό του (Τι είναι Διαφωτισμός;), ως την περίοδο που χαρακτηρίζεται από το γνωμικό στη λατινική γλώσσα(«τολμήστε να είστε σοφός» ή «τόλμησε να γνωρίζεις») ή στην ερμηνεία που του δίνει ο ίδιος: «έχε το θάρρος, να χρησιμοποιείς το δικό σου νου», τη δική σου σκέψη. Αυτή η περίοδος διακρίνεται από την κριτική σκέψη έναντι των άκριτων υπαγορεύσεων και των προκαταλήψεων της εξουσίας, της θρησκείας, της κοινωνίας ευρύτερα. Το έργο του Καντ επέχει θέση συνδετικού κρίκου μεταξύ του Ορθολογισμού και του Εμπειρισμού δηλαδή, των βασικών φιλοσοφικών ρευμάτων-παραδόσεων του 18ου αιώνα. Είχε, επιπροσθέτως, αποφασιστική επίδραση στο κίνημα του Ρομαντισμού και στη φιλοσοφία του Γερμανικού ιδεαλισμού αλλά και του Νεοκαντιανισμού του 19ου αιώνα και των αρχών του 20ου αιώνα. Το έργο του αποτέλεσε επίσης σημείο εκκίνησης για πολλούς άλλους φιλοσόφους του 20ου και του 21ου αιώνα.

Οι δύο αλληλένδετοι θεμέλιοι λίθοι αυτού που ο Καντ αποκαλούσε ως την «κριτικήφιλοσοφία του» – την αντίστοιχη «Κοπερνίκεια  επανάσταση», που ισχυριζόταν ότι συνέθεσε για τη φιλοσοφία – ήταν η Επιστημολογία (ή αλλιώς Θεωρία της γνώσης) του ΥπερβατολογικούΙδεαλισμού και η ηθική φιλοσοφία περί της αυτόνομης αιτιότητας της ελευθερίας του πρακτικού Λόγου. Αυτές τοποθετούσαν το ενεργό, έλλογο ανθρώπινο υποκείμενο στο κέντρο της αντικειμενικής γνώσης και ηθικής (την ανθρώπινη συμπεριφορά σε συνθήκες κοινωνικής συμβίωσης).

Ο Καντ επηρεάστηκε από τον σκεπτικισμό και τον αγνωστικισμό του εμπειριστή Χιουμ και έστρεψε την προσοχή του για την επίτευξη του στόχου της αντικειμενικότητας της γνώσης των πραγμάτων της εμπειρίας στην ανάλυση της υποκειμενικότητας με την έννοια των αναγκαίων και καθολικών, δηλαδή, μη εμπειρικών αρχών που καθιστούν δυνατή αυτήν την αντικειμενικότητα. Θεωρεί ότι κάθε γνώση των αντικειμένων εξαρτάται από την εμπειρία, επειδή στηρίζεται στις αισθήσεις μας. Τα πράγματα καθ” αυτά μας είναι άγνωστα επειδή, όπως υποστηρίζει, η αντικειμενική γνώση είναι δυνατή, μόνο αν η αισθητηριακή επίδραση των πραγμάτων συντίθεται μέσω των μη εμπειρικών μορφών της αισθητικότητας μας (χώρος, χρόνος) και της διάνοιας. Τα πράγματα καθ” αυτά είναι απρόσιτα στη θεωρητική μας γνώση, διότι αυτό που αντιλαμβανόμαστε είναι τα αισθητηριακά δεδομένα εντός του χώρου και του χρόνου που είναι μορφές της ανθρώπινης αισθητικότητας και όχι των ίδιων των πραγμάτων. Έτσι, αν και τα πράγματα καθ” αυτά δεν μπορούν να μας γίνουν γνωστά, ο Καντ υποστηρίζει πως το έλλογο καθεστώς του κόσμου, όπως η επιστήμη το αντιλαμβάνεται, δε δύναται να θεωρηθεί απλώς και μόνο ως η τυχαία συσσώρευση αισθαντικών αντιλήψεων. Αντιθέτως, είναι το αποτέλεσμα μιας «συνθετικής» λειτουργίας μη εμπειρικών μορφών αισθητικής εποπτείας αλλά και εννοιών, βασιζόμενης σε νομοτελειακούς κανόνες (π.χ. χώρος, χρόνος / (αντικειμενική) αιτιότητα, αναγκαιότητα).

Καντιανή Ηθική

Ο Κάντ εξηγεί με ευκρίνεια τα βασικά στοιχεία του ηθικού του συστήματος στο έργο του “Θεμέλια της μεταφυσικής των ηθών” (1785). Εδώ, παρουσιάζει κριτικά τις συνθετικές a priori αρχές του Πρακτικού Λόγου, για να τις συνταιριάξει αργότερα με την κριτική παρουσίαση των συνθετικών a priori αρχών του Θεωρητικού Λόγου.

Η αφετηρία της σκέψης του Καντ είναι ότι το μόνο αυτοτελές καλό είναι η καλή βούληση. Ο χαρακτήρας, το ταλέντο, ο αυτοέλεγχος και η τύχη δεν είναι απαραίτητα καλά. Η βούληση είναι καλή όχι εξαιτίας των τελικών της αποτελεσμάτων, αλλά επειδή ακολουθεί τον αναγκαίο και καθολικό, νόμο της ελευθερίας της βούλησης. Το ηθικό πράττειν είναι καλό καθ’ εαυτό.

“Ακόμη και αν, [από] κάποια ιδιαίτερη δυσμένεια της μοίρας, ή από τη φειδωλή, σαν μητριάς, προίκα της φύσης, αυτή η βούληση δεν έχει καμιά απολύτως δύναμη να εκπληρώσει τις προθέσεις της. Αν, παρά τη μέγιστη προσπάθειά της, εξακολουθεί να μην επιτυγχάνει τίποτα, και μένει μόνον η καλή βούληση… ακόμη και τότε θα έλαμπε παρ” όλα αυτά σαν κόσμημα, για το δικό της χατίρι, σαν κάτι που φέρει όλη του την αξία του μέσα του.”

Τα ανθρώπινα όντα δε μετέχουν του νόμου της ελευθερίας της βούλησης (του πρακτικού Λόγου), με κίνητρο να επιδιώκουν την ευτυχία. Το ένστικτο θα ήταν πιο αποτελεσματικό γι” αυτόν τον σκοπό. Ο Λόγος μας δόθηκε για να παραγάγει μια βούληση καλή, όχι ως μέσο προς κάποιον απώτερο σκοπό, αλλά καλή καθ” αυτήν. Η καλή βούληση αποτελεί προϋπόθεση για όλα τα υπόλοιπα αγαθά, συμπεριλαμβανομένης της ευτυχίας.

Τι είναι, όμως, αυτό που κάνει τη βούληση καλή; Για να απαντηθεί αυτό το ερώτημα πρέπει να αναζητηθεί η έννοια του καθήκοντος. Το να πράττω από καθήκον σημαίνει να δείχνω καλή βούληση παρά τις δυσκολίες, από σεβασμό για τον ηθικό νόμο της ελευθερίας. Πρέπει να διακρίνουμε δύο περιπτώσεις: να πράττει κανείς σύμφωνα με το καθήκον και με κίνητρο το καθήκον. Ένας παντοπώλης εργάζεται τίμια για προσωπικό του όφελος και ένας φιλάνθρωπος χαίρεται με την ευχαρίστηση των συνανθρώπων του. Παρότι αυτές οι πράξεις είναι ορθές και ευγενείς, για τον Καντ δεν έχουν ηθική αξία με την αυστηρή έννοια. Η αξία του χαρακτήρα φαίνεται μόνο όταν κάποιος πράττει όχι από προδιάθεση αλλά από καθήκον: ένας άνθρωπος που θέλει να αυτοκτονήσει και ποθεί το θάνατο, ωστόσο προσπαθεί να κρατηθεί στη ζωή σύμφωνα με τον ηθικό νόμο.

Η διδασκαλία του Καντ φαίνεται ναι είναι κατ” αρχήν εκ διαμέτρου αντίθετη με εκείνη του Αριστοτέλη. Ο Καντ θεωρεί ως πραγματική απόδειξη για την αρετή την οδυνηρή πάλη του καλώς πράττειν, επειδή θεωρεί ότι η ανθρώπινη φύση δε συμμορφώνεται χωρίς εμπόδια στις καθολικές, πανανθρώπινες απαιτήσεις του που θέλουν π.χ. να μην κάνουμε εξαιρέσεις για λόγους προσωπικής ευχαρίστησης. Μόνον όταν είμαστε διατεθειμένοι να μας κοστίσει κάτι, να συγκρουστούμε με τις εγωιστικές διαθέσεις μας, μόνον τότε μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι πράττουμε με κίνητρο το καθήκον.

Τι σημαίνει όμως να πράττω από καθήκον; Το να πράττω από καθήκον σημαίνει να πράττω με σεβασμό στον ηθικό νόμο. Ο τρόπος για να ελέγξω το αν πράττω με σεβασμό στον ηθικό νόμο είναι να αναζητήσω τον κανόνα ή την αρχή με την οποία ενεργώ. Εάν πράττω από σεβασμό στο νόμο, τότε πράττω μόνον έτσι ώστε να θέλω η δική μου προσωπική αρχή να καταστεί καθολικός νόμος που να ισχύει ακόμη και έναντί μου, αυτή είναι η κατηγορική προσταγή του Καντ.

Η περίφημη κατηγορική προσταγή του Καντ

Στη φιλοσοφία του Καντ ξεχωρίζουν δύο είδη προσταγής: η υποθετική και η κατηγορική. Η υποθετική προσταγή ισχύει μόνο υπό έναν όρο, δηλαδή όταν κάποιος θέλει να πετύχει έναν συγκεκριμένο σκοπό· για παράδειγμα, «αν θέλεις να μάθεις καλά το μάθημα, πρέπει να διαβάσεις». Αντίθετα, η κατηγορική προσταγή ισχύει για όλους και χωρίς προϋποθέσεις, γιατί εκφράζει τον ηθικό νόμο που πρέπει να ακολουθεί κάθε λογικός άνθρωπος. Σύμφωνα με αυτήν, ο άνθρωπος οφείλει να ενεργεί μόνο με βάση κανόνες που θα μπορούσαν να γίνουν αποδεκτοί από όλους ως καθολικοί νόμοι. Έτσι, για τον Καντ, η αληθινή ηθική δεν στηρίζεται στο προσωπικό συμφέρον ή στις συνέπειες μιας πράξης, αλλά στο καθήκον, στη λογική και στον σεβασμό προς τον άνθρωπο ως αξία καθαυτή.

Βιβλιογραφία:

1. Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν “Ηλίου„, τόμος δέκατος: Καβαλιανή – Κολίβριον. διεύθυνση σύνταξης Ιωάννης Δ. Πασσάς. Αθήνα: Ήλιος.
2. Καντ, Ιμμάνουελ (1971). Δοκίμια. εισαγωγή – μετάφραση – σχόλια: Ε. Π. Παπανούτσος. Αθήνα: Δωδώνη. ISBN 978-960-248-119-6.
3. Καντ, Ιμμάνουελ (1992). Για την αιώνια ειρήνη. μετάφραση – επίμετρο: Άννα Πόταγα, πρόλογος – επιμέλεια: Λευτέρης Αναγνώστου. Αθήνα: Αλεξάνδρεια. ISBN 978-960-221-044-4.
4. Kenny, Anthony (2005). Ιστορία της Δυτικής Φιλοσοφίας. Αθήνα: Νεφέλη, σελ. 262-265. ISBN 960-211-748-6.