Εμβάθυνση στην «Αντιγόνη»
Εργασία της μαθήτριας Γεωργίας Εμμανουήλ, στο μάθημα των Αρχαίων Ελληνικών Γενικής Παιδείας της Β’ Λυκείου.
Όπως ήδη γνωρίζετε, το συγκεκριμένο έργο του Σοφοκλή, θέτει το εξής ερώτημα «Ακολουθούμε το ηθικά ή το νομικά δίκαιο;». Η ιστορία ξεκινά όταν τα δύο αδέλφια, ο Πολυνείκης και ο Ετεοκλής, συμφώνησαν να βασιλέψουν διαδοχικά, ώσπου μετά από μεταξύ τους διαφωνίες, οι δυο τους έπεσαν αλληλοσκοτωμένοι μπροστά στα τείχη της πόλης. Ο Ετεοκλής θάφτηκε, όπως διέταξε ο βασιλιάς Κρέοντας, με όλες τις τιμές, σε αντίθεση με τον Πολυνείκη που έμεινε άθαφτος. Σε αυτό το σημείο φανερώνεται η Αντιγόνη. Η ίδια ήταν αδύνατο να δεχτεί μια τόσο μεγάλη αδικία, και εδώ φαίνεται η δύναμη της αδελφικής αγάπης. Παρόλο που είναι γυναίκα, παρόλο που μια τέτοια πρωτοβουλία θα μπορούσε να της στερήσει τη ζωή, εκείνη αποφάσισε να θάψει το σώμα του αδελφού της. Η Αντιγόνη παραβίασε τις εντολές του βασιλιά, έβαλε πάνω από το νόμο το ηθικά σωστό, πίστεψε στον εαυτό της, στα «πιστεύω» της και στην αγάπη της για εκείνον, και έπραξε αναλόγως.
Αξίζει, βέβαια, να αναφερθεί ότι τα αδέλφια είναι τέσσερα, ο Πολυνείκης, ο Ετεοκλής, η Αντιγόνη και η Ισμήνη. Η δεύτερη κόρη έτρεφε επίσης αγάπη τόσο για τους αδελφούς της όσο και για την Αντιγόνη. Όταν, όμως, η Αντιγόνη αποφάσισε να θάψει το σώμα του χαμένου αδελφού της, εκείνη δίστασε, δεν την ακολούθησε, φοβήθηκε. Ήταν αφύσικο για μια γυναίκα εκείνης της εποχής να παρακούσει τις εντολές του βασιλιά, απίστευτο, αδιανόητο. Και γι’ αυτό προσπαθούσε να συγκρατήσει την Αντιγόνη, γιατί η τιμωρία της θα ήταν απάνθρωπη και ενώ ακόμη και εκείνη ένιωθε την αδικία και ήθελε φυσικά το καλύτερο για τον Πολυνείκη, δεν ήθελε να χάσει και την αδελφή της. Το θάρρος, λοιπόν, που απαιτείται για μια τέτοια πρωτοβουλία είναι υψηλοτάτου βαθμού. Σε μια εποχή όπου η θέση της γυναίκας είναι υποβαθμισμένη, σε μια εποχή όπου οι γυναίκες δεν είναι τίποτα άλλο παρά άβουλα όντα, η Αντιγόνη, ακολουθώντας την καρδιά της, προχώρησε στο δρόμο του ηθικά δίκαιου.
Ποιος θα ορίσει όμως το σωστό και το λάθος, το δίκαιο και το άδικο; Σίγουρα με βάση τον Κρέοντα, αναμφίβολα το σωστό και το δίκαιο είναι οι νόμοι που ο ίδιος θεσπίζει. Ως βασιλιάς, έχει την πεποίθηση ότι οι απόψεις του είναι πάντα οι σωστότερες. Προσπαθεί μέσα από τις πράξεις και μέσα από τα λόγια του να δείξει την εξουσία που μπορεί να ασκήσει, να αναδείξει τις ικανότητές του ως αρχηγός και να «θεοποιήσει» τον εαυτό του. Παράλληλα, όμως, γίνεται αντιληπτή και η αδιαλλαξία του σε συνδυασμό με την αλαζονεία του. Ο Κρέοντας χαρακτηρίζεται ως τραγικό πρόσωπο και αυτό γιατί η αλαζονεία της εξουσίας, οι ισχυρισμοί του και η ιδέα που έχει για τον εαυτό του και τις ικανότητές του, τον οδηγούν στη μοναξιά. Ο Κρέοντας, ένας άνθρωπος που έχει τα πάντα, φτάνει να χάνει εξαιτίας των αποφάσεών του αρχικά τον γιο του και μετέπειτα τη γυναίκα του. Η αλαζονεία του και ο αμετάπειστος χαρακτήρας του τον οδηγούν στο σκοτάδι της αποξένωσης και της μοναξιάς και γίνεται, έτσι, ένας τραγικός ήρωας.
Οι νόμοι, λοιπόν, εκείνων των χρόνων ορίζονται από τον βασιλιά. Και τι απογίνονται οι ηθικοί νόμοι; Η Αντιγόνη, επίσης μια τραγική ηρωίδα, έχει επίγνωση του κόσμου που ζει, γνωρίζει τι ορίζει ο νόμος και τις συνέπειες που πιθανόν επέλθουν. Τίποτα από αυτά, όμως, δεν την εμποδίζει από το να ακούσει την καρδιά της. Επιλέγει να πράξει με βάση το ηθικά δίκαιο, παρακούει τους νόμους του βασιλιά και με θάρρος, τόλμη και πίστη, βαδίζει στο δρόμο της ηθικής, θεωρώντας χρέος της να θάψει τον αδελφό της και να αποδώσει δικαιοσύνη.
Πόσα διδάσκει η ιστορία της Αντιγόνης… Από τη μία πλευρά παρουσιάζεται ένας βασιλιάς υπερόπτης, του οποίου οι εντολές και η νοοτροπία του θα τον χαρακτήριζαν συναισθηματικά νεκρό, και από την άλλη μια συνηθισμένη γυναίκα της εποχής που τα απορρίπτει όλα, παρουσιάζεται «επαναστάτρια» και βάζει πάνω από όλα την ηθική και τη δικαιοσύνη. Το θέατρο αναδεικνύει τα μεγάλα θεμελιώδη ερωτήματα που θέτει ο άνθρωπος, όπως στη περίπτωσή μας «Το νομικά ή το ηθικά δίκαιο;». Διαφαίνεται, ακόμη, η ουσία των ανθρωπίνων σχέσεων και τα μεγάλα πανανθρώπινα προβλήματα προσεγγίζονται μέσα από διαφορετικές οπτικές. Αυτή είναι η αξία του θεάτρου, και αυτός είναι ο λόγος που οι θεατρικές παραστάσεις προωθούνταν τόσο πολύ στην αρχαία Αθήνα. Γι’ αυτό υπήρχαν, άλλωστε, και τα θεωρικά, αντίτιμο δηλαδή εισιτηρίου θεάτρου για τους άπορους, ώστε όλοι οι πολίτες να έχουν πρόσβαση στη μόρφωση, στη διεύρυνση των πνευματικών οριζόντων, στη καλλιέργεια και στον εμπλουτισμό των γνώσεων. Όλοι οι μεγάλοι τραγικοί, Αισχύλος, Σοφοκλής, Ευριπίδης, είναι από σκηνής φιλόσοφοι, λένε μεγάλες αλήθειες. Καθίσταται, λοιπόν, σαφές πως το θέατρο αποτελεί το σχολείο της αρχαίας Ελλάδας.
ΓΕΩΡΓΙΑ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ
ΜΑΘΗΤΡΙΑ ΤΗΣ Β’ ΛΥΚΕΙΟΥ
