Από τις μαθήτριες Καλαντζή Ειρήνη-Νεκταρία, Κατσάπα Χριστίνα, Παπαχαραλάμπους Παρθενία-Νεφέλη

Η λέξη «ειδώλιο» είναι υποκοριστικό του ουσιαστικού «είδωλο» (< εἶδος = μορφή) και χρησιμοποιείται στην επιστήμη της Αρχαιολογίας για να δηλώσει το «μικρό ομοίωμα, αγαλματίδιο που αναπαριστά άνθρωπο, ζώο, φυτό ή πράγμα». Δεν θα πρέπει να συγχέεται η λέξη με το ουσιαστικό «εδώλιο», το οποίο σημαίνει «κάθισμα», καθώς προέρχεται από το αρχαίο ρήμα «ἕζομαι» (= κάθομαι).

Το ειδώλιο της φωτογραφίας εκτίθεται στον πρώτο όροφο του Μουσείου Ακρόπολης (προθήκη 2, αρ. 13). Τοποθετείται χρονικά στην ύστερη εποχή του χαλκού ή μυκηναϊκή εποχή (1300-1190 π.Χ.) και είναι κατασκευασμένο από πηλό. Ανήκει στην κατηγορία των ειδωλίων τύπου Ψ, τα οποία πήραν την ονομασία τους από την ομοιότητα του σχήματός του με το αντίστοιχο γράμμα του ελληνικού αλφαβήτου. Αποδίδει σχηματικά γυναικεία μορφή που έχει τα χέρια υψωμένα σε στάση δέησης. Πρόκειται πιθανότατα για αφιέρωμα στη μυκηναϊκή θεότητα της γονιμότητας, ίσως τη θεά Αθηνά, την οποία ίσως αναπαριστά.

Ειδώλια κατασκευάζονταν στην αρχαιότητα από διάφορα υλικά, πηλό, πέτρα, ξύλο, ελεφαντοστό, αλλά και μάρμαρο, όπως τα περίφημα κυκλαδικά ειδώλια.

ΠΗΓΕΣ

1. Μπαμπινιώτης, Γ. (1998). Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας. Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας.

2. https://christikolexiko.academyofathens.gr/index.php

3. https://www.theacropolismuseum.gr/gynaikeio-eidolio-10

4. https://camu.gr/item/mykinaika-pilina-eidolia/

5. https://www.ime.gr/chronos/02/islands/gr/technology/figurines/index.html

6. https://cycladic.gr/essay/i-anthropini-morfi-stin-kykladiki-techn/?srsltid=AfmBOoqNnmel4cR9cZx5nD77GZ8N5iMwO8GXxzfQ6I5N4hK3wiuXN9tR

Από τις μαθήτριες Αποστόλου Λαμπρινή και Χατζηχρήστου Έμιλυ

Η λέξη «καθρέφτης» [< κάθοπτρον < αρχ. κάτοπτρον < κατά + -οπτρον (θ. οπ- από όπου και ο παρακ. ὄπ-ωπ-α του ρ. ὁρῶ = βλέπω)] χρησιμοποιείται για να δηλώσει κάθε «λεία και στιλπνή επιφάνεια που αντανακλά τα είδωλα των μορφών ή αντικειμένων που βρίσκονται μπροστά της». Επίσης, μπορεί να δηλώνει «οτιδήποτε δίνει την αντιπροσωπευτική εικόνα κάποιου, π.χ. τα μάτια είναι ο καθρέφτης της ψυχής».

Ο καθρέφτης της φωτογραφίας εκτίθεται στον πρώτο όροφο του Μουσείου Ακρόπολης (προθήκη 4, αρ. 6). Τοποθετείται χρονικά στην ύστερη εποχή του χαλκού ή μυκηναϊκή (1190-1130 π.Χ.) και είναι κατασκευασμένος από χαλκό. Αποτελεί μέρος του λεγόμενου «θησαυρού του χαλκουργού», δηλαδή ενός συνόλου χάλκινων αντικειμένων, όπως εργαλεία, όπλα και αντικείμενα προσωπικής χρήσης. Ο θησαυρός αυτός βρέθηκε το 1888 εντοιχισμένος σε τοίχο κτίσματος και έχει υποστηριχθεί ότι ανήκε σε χαλκουργό, ο οποίος έκρυψε τα αντικείμενα σε κάποια δυσμενή συνθήκη με την ελπίδα να τα ξαναβρεί, κάτι ωστόσο που δεν κατάφερε ποτέ.

Στην αρχαιότητα οι άνθρωποι καθρεφτίζονταν στην ήρεμη επιφάνεια του νερού είτε σε γυαλισμένες επιφάνειες πετρωμάτων ή μετάλλων. Ο γυάλινος καθρέφτης εμφανίστηκε τον 3^ο αιώνα μ.Χ. Κατά τη Βικτωριανή εποχή κατασκευάστηκαν οι πρώτοι επιμεταλλωμένοι με υδράργυρο καθρέφτες που θεωρούνταν έργα τέχνης λόγω του υψηλού τους κόστους.

Στο γνωστό παραμύθι «Η χιονάτη και οι επτά νάνοι» ο καθρέφτης έχει μαγικές ιδιότητες.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει μία διαφορετική χρήση του καθρέφτη κατά την αρχαιότητα που μαρτυρείται από τον Λουκιανό. Ο συγγραφέας αναφέρει ότι τον 2ο αιώνα μ.Χ., κατά τη διάρκεια της πολιορκίας των Συρακουσών (214-212 π.Χ.), ο Αρχιμήδης κατέστρεψε εχθρικά πλοία με τη χρήση του ηλιακού φωτός. Εικάζεται ότι γυαλισμένες μπρούτζινες ή χάλκινες ασπίδες θα μπορούσαν να είχαν χρησιμοποιηθεί σαν καθρέπτες, για να συγκεντρώσουν το ηλιακό φως στα πλοία και να προκληθεί ανάφλεξη. Πρόκειται για τη λεγόμενη «Ακτίνα φωτός του Αρχιμήδη».

ΠΗΓΕΣ

1. Μπαμπινιώτης, Γ. (1998). Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας. Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας.

2. https://christikolexiko.academyofathens.gr/

3. https://www.theacropolismuseum.gr/kathreftis

4. Ψηφιακό περιοδικό «Αρχαιολογία και Τέχνες»

5. https://emeimathias.gr/anakalipseis_archimedes/

6. https://www.videoman.gr/13414

Από τους μαθητές Κιοκάι Λέανδρο και Σταματόπουλο Νικόλαο

Η λέξη «φίδι» [< ὀφίδιον (υποκοριστικό του ουσ. ὄφις)] χρησιμοποιείται στην επιστήμη της Ζωολογίας για να δηλώσει «το ερπετό με μακρόστενο, κυλινδρικό, φολιδωτό σώμα, χωρίς άκρα και ακουστικούς πόρους, που κινείται με πλευρικές κυματοειδείς κινήσεις». Χρησιμοποιείται, επίσης, μεταφορικά για τον χαρακτηρισμό προσώπου κακόβουλου, μοχθηρού και ύπουλου.

Το φίδι της φωτογραφίας εκτίθεται στον πρώτο όροφο του Μουσείου Ακρόπολης (προθήκη 6, αρ. 6). Τοποθετείται χρονικά στην αρχαϊκή εποχή (γύρω στο 570 π.Χ.) και είναι κατασκευασμένο από πωρόλιθο. Πιθανόν προέρχεται από το δυτικό αέτωμα του Εκατόμπεδου, αρχαϊκού ναού μήκους 100 ποδών που ήταν αφιερωμένος στην Αθηνά Παρθένο και βρισκόταν στη θέση του κατοπινού Παρθενώνα. Το φίδι εικάζεται ότι ήταν στερεωμένο στο στήθος ή στους βραχίονες του «τρισώματου δαίμονα», που κοσμούσε τη δεξιά πλευρά του δυτικού αετώματος του Εκατόμπεδου.

Στην αρχαία Ελλάδα, το φίδι λειτουργεί ως σύμβολο που προκαλεί φόβο, αλλά και δέος. Η φύση του φιδιού να φωλιάζει σε τρύπες μέσα στη γη δημιούργησε την αντίληψη ότι το ερπετό έρχεται σε επαφή με τον Κάτω Κόσμο αποκτώντας τρομερές δυνάμεις. Στη μυθολογία η Λερναία Ύδρα είναι το φοβερό τέρας με τα πολλά φιδοκέφαλα, που εξόντωσε ο Hρακλής. Η θανατερή Μέδουσα, επίσης, έχει μαλλιά από φίδια. Το φίδι, ωστόσο, δεν έχει μόνο αρνητικό συμβολισμό. Συνδέθηκε με την αναγέννηση, τη θεραπεία και την ανανέωση της ζωής, καθώς έχει την ιδιότητα να αλλάζει δέρμα. Με όλο του το σώμα σέρνεται πάνω στη Γη, η οποία δίνει ζωή και δέχεται τον θάνατο. Ο Ασκληπιός, λοιπόν, ο θεός της Ιατρικής, κρατά μία ράβδο γύρω από την οποία είναι τυλιγμένο ένα φίδι. Και σήμερα η ράβδος του Ασκληπιού λειτουργεί ως έμβλημα της Ιατρικής και της θεραπείας.

Το φίδι αποτελεί, επίσης, σύμβολο της θεάς Αθηνάς. Σύμφωνα με τη μυθολογία η Αθηνά επισκέφθηκε στο εργαστήριό του τον Ήφαιστο, για να του παραγγείλει όπλα. Ο Ήφαιστος ερωτεύτηκε τη θεά και θέλησε να σμίξει μαζί της. Η Αθηνά αντιστάθηκε και μέσα στην πάλη σπέρμα του θεού χύθηκε επάνω στον μηρό της. Η Αθηνά σκούπισε τον μηρό της με μαλλί, το οποίο έριξε στη γη. Η Γη γονιμοποιημένη μ” αυτόν τον τρόπο έκανε ένα παιδί, που η Αθηνά το περιμάζεψε και το ονόμασε Εριχθόνιο [ἔριον (= μαλλί) + χθών (= γη)].

Η θεά έκλεισε τον Εριχθόνιο μέσα σε ένα καλάθι και το εμπιστεύτηκε σε μια από τις κόρες του Κέκροπα, την Πάνδροσο. Οι άλλες δυο Κεκροπίδες, περίεργες, άνοιξαν το καλάθι και αντίκρισαν το παιδί, που το φύλαγαν δύο φίδια.

Σύμφωνα με άλλη εκδοχή του μύθου, όταν το παιδί είδε το καλάθι ανοιχτό, έφυγε με τη μορφή ενός φιδιού και βρήκε καταφύγιο πίσω από την ασπίδα της θεάς. Υπάρχει ακόμα η εκδοχή του μύθου σύμφωνα με την οποία ο Εριχθόνιος είχε σώμα που τέλειωνε σε ουρά φιδιού.

ΠΗΓΕΣ

1. https://christikolexiko.academyofathens.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=2&catid=2

2. https://www.theacropolismuseum.gr/ekatompedon-tmima-fidioy

3. https://www.theacropolismuseum.gr/ekatompedon-dytiko-aetoma

4. https://www.searchculture.gr/aggregator/portal/thematicCollections/snakes/search?page.page=2&scrollPositionX=6473&resultsMode=GRID&sortResults=SCORE

5. https://www.archaiologia.gr/blog/2010/08/02/%CF%84%CE%BF-%CF%86%CE%AF%CE%B4%CE%B9-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%B1%CE%AD%CE%BD%CE%B1%CE%B7%CF%82-%CE%B6%CF%89%CE%AE%CF%82-2/

6. https://ebooks.edu.gr/ebooks/v/html/8547/2746/Antigoni-Perikleous-Epitafios_B-Lykeiou_html-empl/extras/texts/indexb2_05/indexb2_05_Erixthonios.html

7. https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/mythology/lexicon/metamorfoseis/page_089.html

Από τις μαθήτριες Κολιτσίδα Αποστολία-Ελένη, Μαλισόβα Πηνελόπη, Μπραζιώτη Φραντζέσκα

Η λέξη «γρύπας» [αρχ. «γρύψ, -πός», «γρυπός» (= κυρτός, αυτός που έχει επιφάνεια κυρτή, γαμψή σαν γερακήσιο ράμφος)] χρησιμοποιείται για να δηλώσει το «μυθολογικό τέρας με κεφάλι, φτερά, νύχια αετού και σώμα λιονταριού».

Η προτομή γρύπα της φωτογραφίας εκτίθεται στον πρώτο όροφο του Μουσείου Ακρόπολης (προθήκη 13, αρ. 5). Τοποθετείται χρονικά στην αρχαϊκή εποχή (630-620 π.Χ. ή λίγο αργότερα) και το υλικό κατασκευής είναι ο χαλκός. Κοσμούσε το χείλος χάλκινου λέβητα. Το μυθικό αυτό ον χρησιμοποιούνταν συχνά στην αρχαιότητα ως διακοσμητικό στοιχείο εξαιτίας του αποτροπαϊκού χαρακτήρα του (θεωρούσαν πως διώχνει μακριά τα κακά πνεύματα).

Στην ελληνική μυθολογία οι γρύπες συνδέονται κυρίως με τον θεό Απόλλωνα. Φύλαγαν τον χρυσό από τους μονόφθαλμους Αριμασπούς στη χώρα των Υπερβορείων, τη Σκυθία, όπου ο Απόλλωνας μετέβαινε πάνω σε άρμα που το έσερναν γρύπες.

Σύμφωνα με τον μύθο, οι Αριμασποί βρίσκονται σε συνεχή πάλη με τους γρύπες για τον χρυσό.

Οι γρύπες συμβόλιζαν την εξουσία, θεϊκή και βασιλική. Στη μινωική Κρήτη απεικονίζονται δεξιά και αριστερά του θρόνου στην ομώνυμη αίθουσα του ανακτόρου της Κνωσού, άπτεροι, έχοντας με τον τρόπο αυτό ίσως τον συμβολισμό της μόνιμης παρουσίας τους στο βασίλειο (βλ. αντίστοιχα τον συμβολισμό της Απτέρου Νίκης).

ΠΗΓΕΣ

1. Μπαμπινιώτης, Γ. (1998). Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας. Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας.

2. https://www.theacropolismuseum.gr/protomi-grypa

3. https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/mythology/lexicon/gods/apollo/page_012.html

4. http://blacksea.ehw.gr/Forms/fLemmaBodyExtended.aspx?lemmaID=10773#noteendNote_3

5. https://users.sch.gr/ipap/mixogeni/139.htm

6. https://www.tovima.gr/2008/11/25/culture/otan-oi-grypes-petoysan-sto-aigaio/

Από τους μαθητές Μαρτίνο Φίλιππο και Μουτζούρη Μάρκο

Η λέξη «κουκουβάγια» χρησιμοποιείται για να προσδιορίσει το «νυκτόβιο αρπακτικό πτηνό (επιστ. ονομασ. Athene noctua), με μεγάλο, πλατύ κεφάλι, επίπεδο πρόσωπο, κοντό και κυρτό ράμφος, μεγάλα ακίνητα μάτια, εύκαμπτο λαιμό, συνήθ. καφετί πιτσιλωτό φτέρωμα και δυνατά πόδια με γαμψά νύχια». Είναι λέξη ηχομιμητική και προέρχεται από τη χαρακτηριστική φωνή του πτηνού (κουκουβάου). «Γλαῦξ» (γεν. γλαυκός) είναι η αρχαία λέξη για το νυκτόβιο αυτό πτηνό και πιθανόν προέρχεται από το επίθετο «γλαυκός» (= ο αστραφτερός, λαμπρός) εξαιτίας του σπινθηροβόλου βλέμματος του πτηνού.

Η κουκουβάγια της φωτογραφίας εκτίθεται στον πρώτο όροφο του Μουσείου Ακρόπολης (προθήκη 17, αρ. 6). Τοποθετείται χρονικά στην κλασική εποχή (5ος αι. π.Χ.) και είναι κατασκευασμένη από χαλκό.

Η κουκουβάγια στην αρχαιότητα ήταν το ιερό πτηνό της θεάς Αθηνάς, σύμβολο σοφίας και σύνεσης, αφού έχει την ικανότητα να βλέπει και στο σκοτάδι της νύχτας.

Στο τέλος περίπου του 6ου αι. π.Χ. και μέχρι και το τέλος του 1ου αι. π.Χ. οι Αθηναίοι κυκλοφορούσαν τις «γλαύκες», τα αθηναϊκά τετράδραχμα (κομμένα από ασήμι από τα μεταλλεία του Λαυρίου), σύμβολο της αθηναϊκής ισχύος, καθώς αποτέλεσαν το πλέον διαδεδομένο νόμισμα την περίοδο της ακμής της Αθήνας, τον 5ο και τον 4ο αι. π.Χ. και γίνονταν δεκτά στις συναλλαγές σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο.

Στις «γλαύκες» απεικονίζεται στην εμπρόσθια όψη η κεφαλή της θεάς Αθηνάς, προστάτιδας της πόλης, και στην οπίσθια όψη η γλαύκα, το ιερό πτηνό της Αθηνάς, ενώ δεξιά της η επιγραφή ΑΘΕ, δηλαδή «Αθηναίων». Η οπίσθια όψη της αθηναϊκής γλαύκας σήμερα απεικονίζεται στην εθνική όψη του ελληνικού κέρματος του ενός ευρώ που εκδίδεται από την Τράπεζα της Ελλάδος.

ΠΗΓΕΣ

1. https://christikolexiko.academyofathens.gr/index.php

2. Μπαμπινιώτης, Γ. (1998). Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας. Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας.

3. https://www.theacropolismuseum.gr/eidolio-koykoybagias

4. https://www.theacropolismuseum.gr/athinaiko-tetradrahmo-9

5. https://www.ime.gr/chronos/04/gr/economy/athens.html

6. https://www.alphapolitismos.gr/el/nomismatiki-sullogi/ta-nomismata-mas/arguro-tetradraxmo-athinas/

7. https://ebooks.edu.gr/ebooks/v/html/8547/2160/Anthologio_A-B-Dimotikou_html-empl/index1_2.html

8. https://www.metmuseum.org/art/collection/search/248181

Από τους μαθητές Τζιγκουνάκη Σταύρο και Φλωράκη Θεολόγο

Η λέξη «ασπίδα» έχει άγνωστη ετυμολογία. Χρησιμοποιείται με την κυριολεκτική της σημασία, για να δηλώσει το «αμυντικό όπλο ποικίλου μεγέθους και σχήματος που κρατούσαν οι πεζοί και οι έφιπποι πολεμιστές» του αρχαίου και μεσαιωνικού κόσμου, αλλά και ευρύτερα «κάθε αντικείμενο, συσκευή ή κατασκευή που προστατεύει» (π.χ. «οι ασπίδες των αστυνομικών», «ασπίδες προσώπου για πειράματα εργαστηρίου»). Η λέξη χρησιμοποιείται και μεταφορικά, για να δηλώσει «κάθε μέτρο, μέσο ή τρόπο άμυνας, προστασίας» (π.χ. «οι αθλητικές δραστηριότητες ως ασπίδα του οργανισμού»). Η φράση, επίσης, «ανθρώπινη ασπίδα» δηλώνει «το πρόσωπο ή τα πρόσωπα που τοποθετούνται στην πρώτη γραμμή ή γενικότερα σε επικίνδυνες θέσεις, ώστε να αποθαρρυνθεί εχθρική επίθεση ή σύλληψη από την αστυνομία» (π.χ. «το διεθνές δίκαιο απαγορεύει τη χρήση αμάχων ως ανθρώπινων ασπίδων για την προστασία στρατιωτικών στόχων», «οι δράστες διέφυγαν χρησιμοποιώντας ομήρους ως ανθρώπινη ασπίδα»). Τέλος, η λέξη «ασπίδα» χρησιμοποιείται στη Ζωολογία για να δηλώσει είδος δηλητηριώδους φιδιού, την αιγυπτιακή νάγια ή την οχιά, με το δηλητήριο της οποίας – σύμφωνα με τον Πλούταρχο (Βίος Αντωνίου, 86.1-3) – αυτοκτόνησε η Κλεοπάτρα.

Η ασπίδα της φωτογραφίας εκτίθεται στον πρώτο όροφο του Μουσείου Ακρόπολης (προθήκη 17, αρ. 8). Τοποθετείται χρονικά στην αρχαϊκή εποχή (γύρω στο 500 π.Χ.) και είναι κατασκευασμένη από χαλκό. Πρόκειται για μικρογραφία ασπίδας (διάμετρος: 0,106 μ.) αφιέρωμα στη θεά Αθηνά, όπως μαρτυρεί το γοργόνειο που φέρει στο κέντρο, δηλαδή το κεφάλι της Μέδουσας, το οποίο παρέλαβε η θεά ως δώρο από τον Περσέα και το έθεσε ως έμβλημα στην αιγίδα της.

Η ασπίδα φέρει, επίσης, στην περιφέρεια χαραγμένη επιγραφή: «ΦΡΥΓΙΑ ⋮ ΑΝΕΘΕΚΕ ΜΕ ΤΑΘΕΝΑΙΑΙ ΗΕ ΑΡΤΟΠΟΛΙ[Σ]» (= Η Φρυγία, η αρτοπώλισσα, με αφιέρωσε στην Αθηνά). Η γυναίκα που αφιέρωσε την ασπίδα στη θεά Αθηνά με καταγωγή από τη Φρυγία ήταν μέτοικος στην πόλη της Αθήνας και ζούσε πουλώντας ψωμί. Το αφιέρωμα είναι από τα ελάχιστα σωζόμενα που αποκαλύπτει το επάγγελμα του αναθέτη και μάλιστα γυναίκας. Από κείμενα που αναφέρονται στην εποχή γνωρίζουμε ότι οι αρτοπώλισσες, γυναίκες που ανήκαν στις φτωχότερες τάξεις, δεν είχαν την καλύτερη φήμη. Θεωρούνταν αθυρόστομες και συχνά οι Αθηναίοι μιλούσαν υποτιμητικά για αυτές. Η γυναίκα που προσέφερε στη θεά το συγκεκριμένο αφιέρωμα θεώρησε αναγκαίο να αναφέρει το επάγγελμά της, ίσως γιατί θεώρησε ότι η δήλωση μόνο της καταγωγής της (Φρυγία) δεν θα ήταν αρκετή, για να αναγνωρίσει η θεά το πρόσωπο που της πρόσφερε το δώρο.

ΠΗΓΕΣ

1. https://christikolexiko.academyofathens.gr/index.php

2. Μπαμπινιώτης, Γ. (1998). Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας. Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας.

3. https://www.theacropolismuseum.gr/mikrografiki-aspida-me-epigrafi

4. https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/history/art/page_089.html

Από τους μαθητές Παπαδόπουλο Νικόλα και Πετρόπουλο Αλέξανδρο

Η λέξη «παπαρούνα» προέρχεται από τη λατινική «papaver» και είναι «η κοινή ονομασία ποώδους φυτού με μεγάλα κόκκινα άνθη, που καλλιεργείται ως καλλωπιστικό, αλλά και για τις φαρμακευτικές του ιδιότητες».

Το αντικείμενο της φωτογραφίας αναπαριστά το μέρος εκείνο της παπαρούνας που περιέχει τους σπόρους:

Εκτίθεται στον πρώτο όροφο του Μουσείου Ακρόπολης (προθήκη 19, αρ. 1). Τοποθετείται χρονικά στην αρχαϊκή εποχή (τέλη 6ου αι. π.Χ.) και το υλικό κατασκευής είναι ο χαλκός.

Για το φυτό «παπαρούνα» χρησιμοποιείται και η λέξη «μήκων». Στη μυθολογία ο Μήκων ήταν ο θνητός που ερωτεύτηκε τη θεά Δήμητρα, προστάτιδα των δημητριακών, της βλάστησης και της γονιμότητας. Η Δήμητρα μεταμόρφωσε τον Μήκωνα σε παπαρούνα, ώστε να εξασφαλίσει την αιώνια συνύπαρξή τους, καθώς το φυτό αυτό φυτρώνει σαν ζιζάνιο ανάμεσα στα σιτηρά. Εκτός από τις δάδες, το σκήπτρο και τα στάχυα, η παπαρούνα αποτελεί ιερό σύμβολο της Δήμητρας. Συμβολίζει τη γονιμότητα, καθώς ο καρπός του περιέχει πολυάριθμους σπόρους. Κατά τη διάρκεια των Ελευσινίων Μυστηρίων (ετήσιας γιορτής προς τιμή της θεάς Δήμητρας και της κόρης της, Περσεφόνης), οι πιστοί στόλιζαν τα αγάλματα της Δήμητρας με άνθη παπαρούνας.

Εκτός από τη Δήμητρα και οι γιοι του Άδη, Ύπνος και Θάνατος, απεικονίζονται συχνά να κρατούν παπαρούνες ή να φορούν στεφάνια παπαρούνας, καθώς κάποια είδη του φυτού έχουν υπνωτικές ιδιότητες.

Σήμερα, η παπαρούνα αποτελεί το διεθνές σύμβολο μνήμης για τους πεσόντες του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Το κόκκινο χρώμα συμβολίζει το αίμα που χύθηκε στα πεδία των μαχών. Κάθε χρόνο την 11^η Νοεμβρίου, ημέρα λήξης του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου το 1918, σε πολλές χώρες του κόσμου οι πολίτες φορούν στο πέτο παπαρούνες τιμώντας με τον τρόπο αυτό τους νεκρούς του πολέμου.

ΠΗΓΕΣ

1. https://christikolexiko.academyofathens.gr/index.php

2. Μπαμπινιώτης, Γ. (1998). Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας. Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας.

3. https://www.theacropolismuseum.gr/omoioma-karpoy

4. Ελευσίνια Μυστήρια

5. https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/mythology/lexicon/metamorfoseis/page_176.html

6. https://www.lifo.gr/articles/giati-hanontai-oi-paparoynes-ap-tin-athina

7. https://ebooks.edu.gr/ebooks/v/html/8547/2702/Keimena-Neoellinikis-Logotechnias_BLykeiou_html-empl/index_d_01_01.html

8. " target="_blank">«Η μυστική παπαρούνα», Στρατής Μυριβήλης

9. https://www.kathimerini.gr/opinion/readers/563314153/i-11i-noemvrioy-imera-lixis-toy-a-pagkosmioy-polemoy-kai-i-kokkini-paparoyna-eis-mnimin-pesonton/

Από τους μαθητές Κιοκάι Λέανδρο και Σταματόπουλο Νικόλαο

Η λέξη «πετεινός» (< πέτομαι = πετώ) χρησιμοποιείται για να δηλώσει το αρσενικό της κότας, τον κόκορα (λέξη ηχομιμητική από την κραυγή του  πετεινού). Για το ίδιο πτηνό υπάρχει ακόμα η αρχαιοπρεπής λέξη «αλέκτωρ», η οποία προέρχεται από το ρήμα «ἀλέξω» (= αποκρούω, απομακρύνω), η χρήση της οποίας ερμηνεύεται λόγω της εριστικής και μαχητικής διάθεσης του πτηνού.

Ο πετεινός της φωτογραφίας εκτίθεται στον πρώτο όροφο του Μουσείου Ακρόπολης (προθήκη 20, αρ. 15). Τοποθετείται χρονικά στην αρχαϊκή εποχή (αρχές 5ου αι. π.Χ.) και είναι κατασκευασμένος από χαλκό. Κάτω από τη δεξιά φτερούγα και σε άμεση επαφή με το πόδι του πτηνού διακρίνεται ο αντίχειρας ενός χεριού, ίσως του ιδιοκτήτη του, ο οποίος θα κρατούσε αρχικά τον πετεινό από τα πόδια πριν τον ρίξει σε κοκορομαχία, ενασχόληση αγαπητή στην αρχαιότητα. Πιθανόν πρόκειται για ανάθημα, αφιέρωμα στην Αθηνά ως θεά του πολέμου, με την οποία συνδέεται ο πετεινός λόγω της ετοιμοπόλεμης φύσης του.

Ο πετεινός απεικονίζονταν, επίσης, στους παναθηναϊκούς αμφορείς – μελανόμορφα αγγεία με λάδι – τα οποία δίνονταν ως βραβεία στους νικητές αθλητικών αγώνων, που διοργανώνονταν στο πλαίσιο των Παναθηναίων, γιορτής προς τιμή της θεάς Αθηνάς. Ο αμφορέας έφερε στη μια πλευρά του παράσταση του αγωνίσματος για το οποίο δινόταν ως βραβείο το αγγείο γεμάτο λάδι και στην άλλη πλευρά απεικονίζονταν η θεά Αθηνά, ένοπλη, ως πολεμική θεά ανάμεσα σε δύο δωρικούς κίονες στην κορυφή των οποίων στέκονταν πετεινοί, που συμβόλιζαν το αγωνιστικό πνεύμα. Δίπλα στον κίονα αναγράφονταν η επιγραφή «ΤΟΝΑΘΕΝΕΘΕΝΑΘΛΟΝ» (= από τους αγώνες των Αθηνών).

ΠΗΓΕΣ

1. Μπαμπινιώτης, Γ. (1998). Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας. Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας.

2. https://www.theacropolismuseum.gr/peteinos

3. www.ysma.gr/ΤΩΝ ΑΘΗΝΗΘΕΝ ΑΘΛΩΝ

4. https://www.themata-archaiologias.gr/

5. Αρχαιολογία και Τέχνη

6. https://www.theacropolismuseum.gr/tmima-pseydo-panathinaikoy-amforea  

Από τις μαθήτριες Καλαντζή Ειρήνη-Νεκταρία, Κατσάπα Χριστίνα, Παπαχαραλάμπους Παρθενία-Νεφέλη

Η λέξη «κούκλα» (< cuculla = κάλυμμα κεφαλής, κουκούλα) χρησιμοποιείται για να δηλώσει το «ανθρώπινο ομοίωμα σε μικρό μέγεθος, κυρίως ως κοριτσίστικο παιχνίδι» ή το «ανθρώπινο ομοίωμα σε φυσικό μέγεθος πάνω στο οποίο οι ράφτες κάνουν πρόβα στα ρούχα ή στο οποίο φορούν ρούχα και το τοποθετούν στην προθήκη καταστήματος». Χρησιμοποιείται, επίσης, μεταφορικά για να χαρακτηρίσει την πολύ όμορφη γυναίκα ή γενικά καθετί όμορφο και περιποιημένο. Ειδικότερα, η λέξη «πλαγγόνα» δηλώνει την αρθρωτή κούκλα (νευρόσπαστο), το ομοίωμα ανθρώπου με κινητά χέρια και πόδια.

Η κούκλα της φωτογραφίας είναι μια πλαγγόνα, αφού τα χέρια και τα πόδια συνδέονταν με τον υπόλοιπο κορμό με νήμα ή σύρμα, για να κινούνται. Το αντικείμενο εκτίθεται στον πρώτο όροφο του Μουσείου Ακρόπολης (προθήκη 21, αρ. 33). Τοποθετείται χρονικά στην αρχαϊκή εποχή (αρχές 5ου αι. π.Χ.) και το υλικό κατασκευής του είναι ο πηλός. Οι πλαγγόνες χρησίμευαν ως παιδικά παιχνίδια, κτερίσματα (αντικείμενα που συνόδευαν τον νεκρό) σε παιδικές και γυναικείες ταφές ή αναθήματα (αφιερώματα, τάματα) σε ιερά, συνήθως από νεαρές κοπέλες πριν την ενηλικίωση ή τον γάμο τους.

Περιηγηθείτε εδώ σε ένα Μουσείο αρχαίων παιχνιδιών και δείτε σε τρισδιάστατη μορφή κούκλες της αρχαιότητας.

ΠΗΓΕΣ

1. https://christikolexiko.academyofathens.gr/index.php

2. Μπαμπινιώτης, Γ. (1998). Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας. Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας.

3. https://www.theacropolismuseum.gr/koykla

4. https://app.box.com/s/n7knozi5vjfs4xt7jupr04eer1leec08

5. Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης

6. https://sites.google.com/view/greektoysvirtualmuseumgr/%CF%83%CF%85%CE%BB%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%AE/%CE%B1%CE%AF%CE%B8%CE%BF%CF%85%CF%83%CE%B1-2

7. https://www.searchculture.gr/aggregator/portal/

Από τον μαθητή Τζιγκουνάκη Σταύρο

Η λέξη «λύχνος» είναι αρχαία ελληνική και σχετίζεται ετυμολογικά με τη λατινική «lux», που σημαίνει «φως». Συναντάται, επίσης, η λέξη «λυχνάρι», η οποία είναι υποκοριστικό του ουσιαστικού «λύχνος» και χρησιμοποιείται για να χαρακτηρίσει τη «φορητή συσκευή για την παραγωγή φωτισμού, που αποτελείται από δοχείο, στο οποίο τοποθετείται λάδι ή λίπος προς καύση, και από φυτίλι που συνήθως βρίσκεται στη μακρόστενη απόληξη του δοχείου».

Ο λύχνος της φωτογραφίας με μορφή πολεμικού πλοίου εκτίθεται στον πρώτο όροφο του Μουσείου Ακρόπολης (ελεύθερη προθήκη 42, αρ. 1). Τοποθετείται χρονικά στην κλασική εποχή (τέλη 5ου αι. π.Χ.) και το υλικό κατασκευής του είναι ο χαλκός. Βρέθηκε το 1862 στο εσωτερικό του Ερεχθείου. Στον ναό αυτό κατέληγε η πομπή της γιορτής των Παναθηναίων, όπου υπήρχε το ξύλινο λατρευτικό άγαλμα της Αθηνάς Πολιάδας, το οποίο οι Αθηναίοι έντυναν με το ιερό πέπλο. Η επιγραφή «ΙΕΡΟΝ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ» βεβαιώνει ότι ο λύχνος αποτελούσε ιερό αντικείμενο στην κατοχή της θεάς. Η μορφή πολεμικού πλοίου που έχει ο λύχνος ανακαλεί τη γιορτή των Μεγάλων Παναθηναίων και την προσφορά του παναθηναϊκού πέπλου. Στο εσωτερικό του λύχνου διακρίνονται τα ίχνη της ιστοπέδης για τη στερέωση του ιστού.

Μετά τη ναυμαχία της Σαλαμίνας (480 π.Χ.) οι Αθηναίοι μετέφεραν στην Ακρόπολη τον πέπλο κρεμασμένο στο κατάρτι πολεμικού πλοίου που κινούνταν πάνω σε τροχούς· πιθανώς μιας τριήρους από αυτές που έλαβαν μέρος στη ναυμαχία.

Στο Ερέχθειο υπήρχε, επίσης, η «άσβεστος λυχνία» μπροστά στο ξύλινο λατρευτικό άγαλμα της Αθηνάς Πολιάδος, ο πιο ξακουστός λύχνος της αρχαιότητας, έργο του γλύπτη Καλλιμάχου. Τροφοδοτούνταν με λάδι μία μόνο φορά τον χρόνο και δεν έσβηνε ποτέ, καθώς είχε φιτίλι από ίνες «Καρπάσιου λίνου» (είδος αμιάντου από την Κύπρο). Ο καπνός του έφευγε ψηλά μέσα από τον κορμό ενός χάλκινου φοίνικα που είχε πλάσει ο Καλλίμαχος.

Τα λυχνάρια υπήρξαν το πιο διαδεδομένο μέσο τεχνητού φωτισμού στην αρχαιότητα. Όταν οι ανάγκες φωτισμού ήταν αυξημένες, χρησιμοποιούσαν λυχνάρια με δύο ή περισσότερα φιτίλια (δίμυξα, τρίμυξα, πολύμυξα).

ΠΗΓΕΣ

1. Μπαμπινιώτης, Γ. (1998). Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας. Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας.

2. https://www.theacropolismuseum.gr/lyhnos-se-morfi-polemikoy-ploioy

3. https://nam.culture.gr/exhibition/po-po-ti-skotadi/

4. https://www.theacropolismuseum.gr/ta-eyrimata/fotizontas-17-aiones

5. https://share.google/9h3qKk5h9u3ISnQ3m

6. https://share.google/iPXD7pYMuf4bcvBVE