Ανάμεσα σε αυτές τις οικογένειες βρίσκεται και η δική μου. Οι πρόγονοί μου έφεραν μαζί τους λίγα αλλά πολύτιμα κειμήλια, τα οποία μέχρι σήμερα φυλάσσονται με σεβασμό. Κάθε αντικείμενο συνδέεται με μια ιστορία ξεριζωμού, πόνου αλλά και δύναμης. Μέσα από τις αφηγήσεις των μεγαλύτερων μαθαίνω για τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν, αλλά και για το κουράγιο με το οποίο κατάφεραν να δημιουργήσουν μια νέα ζωή.

Η γιαγιά μου, μού έλεγε πως η Μικρά Ασία ήταν μια γη γεμάτη ζωή και μυρωδιές. Θυμόταν τα σπίτια με τις αυλές, τις γειτονιές όπου Έλληνες και Τούρκοι ζούσαν δίπλα-δίπλα, τα παζάρια με τα μπαχάρια και τις φωνές των εμπόρων. «Εκεί γεννηθήκαμε», έλεγε, «κι ας μη μας άφησαν να γεράσουμε στον τόπο μας». Μου μιλούσε για τις μέρες της προσφυγιάς με χαμηλή φωνή. Για τον φόβο, τον ξεριζωμό, το ταξίδι με το καράβι και τα λίγα πράγματα που πήραν μαζί τους. «Ό,τι κι αν χάσαμε», μου έλεγε, «δεν χάσαμε τη μνήμη μας». Και πάντα έκλεινε λέγοντας πως η Μικρά Ασία δεν ήταν μόνο πόνος, αλλά και αγάπη, τραγούδια, φαγητά και ιστορίες που έπρεπε να συνεχίσουν να λέγονται..

Συντάκτρια του άρθρου: Η μαθήτρια της Β” Λυκείου Κριμπά Ζωή

Αρχικά αφού εγκατέλειψαν την Αρτάκη Κυζίκου Μικράς Ασίας, εγκαταστάθηκαν στις καπναποθήκες του Καραμπουρνού και ζούσαν τον πρώτο καιρό σε σκηνές, με αποτέλεσμα πολλοί να χάσουν την ζωή τους από τις κακουχίες και τις αρρώστιες. Αρκετοί από τους Αρτακηνούς πρόσφυγες, μη μπορώντας να περιμένουν, εξαπλώθηκαν σε γειτονικές περιοχές, όπως την Χαλκιδική, την Καβάλα και το Αργός.

Ορεστικό. Οι Αρτακηνοί ανέθεσαν σε μία επιτροπή εξεχόντων Αρτακηνών, οι οποίοι επέλεξαν την περιοχή που μένουμε τώρα (Νέα Αρτάκη) λόγω της μορφολογίας (παραθαλάσσια για τους ψαράδες) αλλά και λόγω ότι θέλανε να είναι κοντά στην Αθήνα για να εμπορεύονται τα προϊόντα τους.

Κατόπιν η πρώτη εγκατάσταση των Αρτακηνών προσφύγων στην περιοχή μας έγινε στις 25 Σεπτεμβρίου 1923. Οι περιοχές από τις οποίες προήλθαν οι πρόσφυγες της περιοχής, ήταν κυρίως από την Αρτάκη Κυζίκου Μικράς Ασίας και τα χωριά της Κυζικηνής Χερσονήσου. Κτίσματα της περιοχής από εκείνη την περίοδο που διασώζονται, είναι το πρώτο Δημοτικό Σχολείο Νέας Αρτάκης, το οποίο χτίστηκε από τους Αρτακηνούς το 1932 και θυμίζει το Αρρεναγωγείο της Αρτάκης Κυζίκου. Μνημεία για τον προσφυγικό ελληνισμό δεν έχουμε. Ωστόσο στο λαογραφικό Μουσείο Νέας Αρτάκης φυλάσσονται και φιλοξενούνται 530 εκθέματα-κειμήλια. Το μουσείο είναι η αναπαράσταση ενός Αρτακηνού σπιτιού της Αρτάκης Κυζίκου και της Νέας Αρτάκης των πρώτων χρόνων της εγκατάστασης τους.

Συντάκτες του άρθρου: Οι μαθητές της Γ” Λυκείου Τ.Α., Τ.Π. και Χ.Χ.

Από τα πρώτα χρόνια του ξεριζωμού τους οι Αρτακηνοί πρόσφυγες επεδίωξαν να ιδρύσουν στην ελεύθερη Ελλάδα έναν νέο οικισμό, ο οποίος θα έμοιαζε όσο το δυνατόν περισσότερο με τον τόπο καταγωγής τους, την Αρτάκη Κυζίκου Μικράς Ασίας, ώστε να διατηρήσουν ζωντανή τη μνήμη και τα στοιχεία της πατρίδας που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν. Ξεκινώντας από την Θεσσαλονίκη, την περιοχή όπου ήταν συγκεντρωμένος ο μεγαλύτερος αριθμός Αρτακηνών από τον Οκτώβριο του 1922, είτε σε ομάδες είτε μεμονωμένα, περιδιάβαιναν την Μακεδονία με την ελπίδα ότι θα εντόπιζαν κάποιον τόπο που να πληροί τις προϋποθέσεις που είχαν θέσει.

Τον Σεπτέμβριο του 1923, ο Αρτακηνός επιχειρηματίας Κωνσταντίνος Θεολόγου (1883-1953), γνωρίζοντας καλά την περιοχή της Χαλκίδας λόγω των επιχειρηματικών του δραστηριοτήτων πριν από το 1922, μετέφερε στους συμπατριώτες του πληροφορίες σχετικά με το «Βορρείως της Χαλκίδος κείμενον κτήμα Βατώντα». Μόλις έφτασε η είδηση, οι Αρτακηνοί που προσωρινά διέμεναν στην κάτω Τούμπα της Θεσσαλονίκης αποφάσισαν να συγκροτήσουν αμέσως μια επιτροπή αποτελούμενη από τους Σωκράτη Παπαζώτη, Μιλτιάδη Ψαθέρη, Κωνσταντίνο Μηλίδη και Νικόλαο Καζλαρή. Λίγες ημέρες αργότερα, ο Κωνσταντίνος Θεολόγου προσχώρησε στην ομάδα, υποδεχόμενος τα τέσσερα μέλη που είχαν φτάσει με τρένο στη Θήβα. Από εκεί, με κάρα και διασχίζοντας τη Ριτσώνα, οι πέντε μαζί επισκέφθηκαν τον προτεινόμενο τόπο και συμφώνησαν ομόφωνα στην ίδρυση του νέου τους χωριού, καθώς το κτήμα και αρκετή έκταση είχε και ομοιότητα με την παλαιά Αρτάκη.

Έπειτα από περισσότερο από ένα χρόνο διωγμού και διαρκούς περιπλάνησης στα Προικόννησα, την Ανατολική Θράκη, την Θεσσαλονίκη, την Καβάλα, το Λαύριο, τον Πειραιά, τη Μυτιλήνη και όπου αλλού τους οδήγησε η προσφυγιά, σχεδόν 2.000 Αρτακηνοί εγκαθίστανται οριστικά πλέον στο «Βορρείως της Χαλκίδος κείμενον κτήμα Βατώντα» στις 25 Σεπτεμβρίου του 1923. Την εποχή εκείνη, το «κτήμα Βατώντα», συνολικής έκτασης 25.000 στρεμμάτων, ήταν ιδιοκτησία της οικογένειας του Δημητρίου Βουδούρη, εγγονού του Υδραίου αγωνιστή του 1821 Βασιλείου Μπουντούρη (1775-1851), και κατοικούνταν από περίπου 100 ακτήμονες καλλιεργητές του κτήματος.

Παρά το γεγονός ότι οι Αρτακηνοί κατάφεραν τελικά να εγκατασταθούν στον νέο τους τόπο, αντιμετώπισαν πολλές απρόβλεπτες δυσκολίες. Ανάμεσά τους ήταν οι έντονες καιρικές συνθήκες, οι λοιμώδεις ασθένειες, καθώς και η έλλειψη τροφής και βασικών αγαθών, που δυσχέραιναν σημαντικά την καθημερινή ζωή και την προσπάθεια για την ομαλή οργάνωση του χωριού. Τους δύο πρώτους χειμώνες τους περνούν μέσα σε αντίσκηνα που τους παραχώρησε η επαναστατική κυβέρνηση του Νικόλαου Πλαστήρα ουσιαστικά εκτεθειμένοι στα καιρικά φαινόμενα. Κανένας από τους ντόπιους τότε δεν πίστευε ότι οι Αρτακηνοί θα μπορούσαν να εγκατασταθούν μόνιμα σε έναν τόπο που θεωρούσαν φτωχό και άγονο. Σύμφωνα μάλιστα με τον Αρτακηνό Βασίλειο Καλαθέρη, οι κολίγοι του Βουδούρη στοιχημάτιζαν ότι σύντομα οι πρόσφυγες θα εγκατέλειπαν τον τόπο και θα αναζητούσαν αλλού την τύχη τους. Παρ’ όλα αυτά, η βαθιά πίστη τους στο Θεό, ο φιλοπρόοδος χαρακτήρας τους και η μακραίωνη ιστορία που κουβαλούσαν ως λαός τους έδωσαν δύναμη και τους ώθησαν να εργαστούν ενωμένοι, καταφέρνοντας να δημιουργήσουν κυριολεκτικά κάτι από το τίποτα.

Μέσα σε λίγα χρόνια, οι Αρτακηνοί μετατρέπουν τους βράχους και τα σκοίνα σε καλλιεργήσιμη γη, ανοίγουν πηγάδια, αποξηραίνουν βάλτους και χαράσσουν δρόμους. Χτίζονται σπίτια, φυτεύονται δέντρα, ναυπηγούνται καΐκια και βάρκες, κατασκευάζεται λιμενοβραχίονας, λειτουργεί εργοστάσιο παραγωγής πάγου και ηλεκτρικής ενέργειας, ενώ οικοδομείται το Δημοτικό Σχολείο. Παράλληλα, αναγείρεται ο Ιερός Ναός των 12 Αποστόλων και το εξωκλήσι του Προφήτη Ηλία, οργανώνεται κοινότητα και εκλέγονται Πρόεδρος και Γραμματέας. Η μορφή του τοπίου αλλάζει άρδην. Μια νέα πόλη έχει γεννηθεί.

Άρθρο των μαθητριών της Γ΄ Λυκείου Ελεωνόρας Ρίζου και Ι.Μ.

Βιβλιογραφία

Γκουζιώτη, Κ. (2019). Μικρασιάτες πρόσφυγες στην Εύβοια (Μη εκδοθείσα Μεταπτυχιακή Διατριβή). Εθνικό & Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Διαθέσιμη στον σύνδεσμο: https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/2886023

Ποδάρας, Π., & Ρίζος, Ι. (2014). Αρτάκη – Σύντομη Ιστορία. Εκδόσεις Κύζικος.

Ρίζος, Ι. (2019). Παναγία Φανερωμένη Νέας Αρτάκης. Εκδόσεις Κύζικος.

Ιστοσελίδα των Εκδόσεων «Κύζικος»: www.kyzikos.gr

Στις αρχές του 19ου αιώνα χτίζεται στην Αρτάκη Κυζίκου της Μ.Ασίας το “Αρρεναγωγείο” ή Αστική Σχολή, στην τοποθεσία Καναβάς ή Μπαχτσέδες, η οποία ήταν κοινοτικός χώρος πολλών στρεμμάτων. Συγκεκριμένα, το κτίριο κατασκευάστηκε από τους πρώην Έλληνες κατοίκους του ως σχολείο το 1879 , πριν μετατραπεί σε σχολή ψαράδων. Σήμερα, το Ιστορικό Ελληνικό κτίριο του Αρρεναγωγείου της Αρτάκης Κυζίκου, στη σημερινή Erdek της Τουρκίας, έχει μετατραπεί από τις τουρκικές αρχές σε Ισλαμική Θεολογική Σχολή. Το κτίριο, το οποίο είναι το  μόνο δημόσιο κτίριο που έχει διατηρηθεί στο χρόνο από την εποχή προ του 1922,  είναι μια μικρογραφία του Εθνικού Πανεπιστημίου Αθηνών. Η οικοδομή στοίχισε περι τις 7.000 χρυσές λίρες Τουρκίας και για το σκοπό αυτό όλοι οι ελληνικής καταγωγής Αρτακηνοί, συνέβαλαν με χρηματικές εισφορές και προσωπική εργασία.

Ακόμη, η αστική σχολή χρησιμοποιήθηκε ως νοσοκομείο κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο για τους τραυματίες στην μάχη της Καλλίπολης. Το κτήριο ήταν επιβλητικό ημιδιόροφο, με μεγάλα παράθυρα και τζάμια, μαρμάρινες σκάλες και μια στοά διακοσμημένη με αέτωμα τριγωνικό και κολώνες αρχαίου ελληνικού ρυθμού, που το έκαναν επιβλητικό. Εσωτερικά το κτίριο έχει 8 αίθουσες διδασκαλίας, γραφείο και αίθουσα διαλέξεων. Στο ίδιο κτήριο στεγαζόταν και το σχολείο για τα κορίτσια. Τα χρήματα για την οικοδόμηση του κτηρίου πρόσφεραν η κοινότητα Αρτάκης και αρκετοί πλούσιοι πατριώτες. Εγκαινιάστηκε στις 8 Νοεμβρίου 1911 από τον πατριάρχη Γρηγόριο.

Σήμερα έχουν κτιστεί σπίτια μέσα στον χώρο, πολύ κοντά στο σχολείο, το οποίο είναι πλέον ανακαινισμένο. Μεγάλη συγκίνηση προκαλεί στους επισκέπτες Αρτακηνούς, κάθε φορά που τυχαίνει να βρεθούν στην παλαιά Αρτάκη στον τόπο τον οποίο γεννήθηκαν και πέρασαν τα παιδικά τους χρόνια.

Αξίζει να αναφέρουμε ότι μετά το 1922 και  λίγα χρόνια μετά την ίδρυση της Νέας Αρτάκης στην Χαλκίδα, οι κάτοικοι της κατάφεραν με ίδιους πόρους, την αρωγή του κράτους και δωρεές από τους εν Αμερική Αρτακηνούς, να κτίσουν δημοτικό σχολείο το οποίο να μοιάζει όσο το δυνατόν με το Αρρεναγωγείο της πατρίδας τους, από μνήμης και χωρίς να διαθέτουν αντίγραφα των σχεδίων  του.

Είναι, πράγματι εντυπωσιακή και συγκινητική η θέληση των Αρτακηνών προσφύγων να κρατήσουν ζωντανές τις μνήμες και τις εικόνες της χαμένης πατρίδας τους και να διατηρήσουν ζωντανή την ιστορία τους στο νέο τόπο που εγκαταστάθηκαν.

Η ιστορία του σχολείου αυτού μας φαίνεται πολύ ενδιαφέρουσα και ελπίζουμε να γίνει προσπάθεια από την πολιτεία για τη συντήρησή του.

Συντάκτριες του άρθρου: Οι μαθήτριες της Γ” Λυκείου Καραγιάννη Φαίη, Μάτζαρη Σόνια, Παπαστρατή Ειρήνη και Παπαχριστοδούλου Ελένη.

Η Αρτάκη ήταν σημαντικός εξαγωγέας κουκουλιών (μετάξι), κρασιών, ελιών και παστών ψαριών στην πρωτεύουσα της τότε Οθωμανικής Αυτοκρατορίας Κωνσταντινούπολη, σε σημαντικά Ελληνοχριστιανικά κέντρα της Μικράς Ασίας, Ανατολικής Θράκης και σε πόλεις χωρών του εξωτερικού.

Τα κουκούλια όπως είδαμε και στην επίσκεψή μας στο Λαογραφικό Μουσείο Νέας Αρτάκης, ήταν ένα προϊόν που παραγόταν στην Αρτάκη και διάφορα χωριά της Κυζίκου με άριστη ποιότητα, που οφειλόταν σε μια ειδική διαδικασία μεταχείρισης των μεταξοσκωλήκων και στο ήπιο κλίμα της Κυζίκου. Η αγοροπωλησία των κουκουλιών ξεκινούσε αμέσως μετά την εξαγωγή του από τα κλαδιά τον Ιούνιο και διαρκούσε τρεις μήνες, ενώ για ωμά και ψημένα κουκούλια γινόταν δημόσια πλειστηριασμός όπου οι κουκουλέμποροι ή οι αντιπρόσωποί τους τα αγόραζαν με το βάρος τους. Τα λεφτά που εισέπρατταν οι Αρτακινοί από τα κουκούλια ήταν ανταμοιβή της σκληρής δουλειάς τους και των θυσιών τους και πάντα αποτελούσε το πρώτο χρήμα που εισέπρατταν.

Τα κρασιά και οι ελιές αποτελούσαν τις μακράν πιο σημαντικές εξαγωγές της Αρτάκης, που απαιτούσαν την ολοήμερη απασχόληση των αγροτών. Τα κρασιά που παρήγαγαν ήταν τεσσάρων ειδών: Τα χωρίς βράση ή αλλιώς άσπρα, τα κρασιά με λίγη βράση ή αλλιώς κόκκινα, τα κρασιά Πασαλιμάν ή αλλιώς παλιά κρασιά και τέλος τα μαύρα κρασιά. Με αυτά τα κρασιά για 250 χρόνια πριν καταστραφούν τα πλοία της Αρτάκης με τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, προμηθεύονταν η Κωνσταντινούπολη και η Γαλλία.

Η παραγωγή σταφυλιών εκτεινόταν σε λίγο περισσότερο από επτάμισι τόνους τον χρόνο και τα περισσότερα χρησιμοποιούνταν για την παραγωγή κρασιού παρά για επιτραπέζια χρήση. Τα συνηθέστερα είδη ήταν τα κολόβικα και τα κεχριμπαροειδή βασιλάκικα, τα οποία είναι παρόμοια με τα σαββατιανά και τις κοντούρες της Νέας Αρτάκης και γύρω της Χαλκίδας.

Σε μια καλή σοδειά οι ελιές ετησίως ανερχόταν σε λίγο παραπάνω από εννιάμισι τόνους, οι περισσότερες προορισμένες για ελαιόλαδο. Οι ελιές πωλούνταν ως παστές και κατά την Τεσσαρακοστή η ζήτησή τους ήταν υψηλή λόγω της νηστείας.

Τέλος σε μειονεκτική θέση βρισκόταν το εμπόριο των ψαριών. Οι Αρτακινοί πάστωναν σαρδέλες, κολιούς, τσίρους και παλαμίδες. Τα ψάρια που προορίζονταν για κατανάλωση στην Αρτάκη παστώνονταν από παντοπωλεία, ενώ τα ψάρια που θα εξάγονταν παστώνονταν από λίγους μόνο ανθρώπους σε ψαρομάγαζα μπροστά στη θάλασσα για αποφευχθεί η μυρωδιά από την πόλη και για ευκολότερη μετακίνηση στα πλοία.

Έτσι, το εμπόριο της Αρτάκης, αν και πολυδιάστατο, στηριζόταν κυρίως στη γεωργία, παράγοντας προϊόντα φημισμένα για την ποιότητά τους, αποτελούσε το θεμέλιο της οικονομικής ζωής των κατοίκων.

Βασίλης Μπουζάλας

(Μαθητής της Β” Λυκείου)

Πηγή: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΡΤΑΚΗΣ, Ορέστη Κ. Λογοθετίδη

Ιστορία της Νέας Αρτάκης

Η Νέα Αρτάκη ιδρύθηκε το 1923, μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, όταν πρόσφυγες από την Αρτάκη της Προποντίδας εγκαταστάθηκαν στην περιοχή. Οι κάτοικοι έφεραν μαζί τους τη μνήμη του τόπου καταγωγής τους, τα ήθη, τα έθιμα και την παράδοση της Μικράς Ασίας, δημιουργώντας έναν νέο οικισμό που συνδύαζε τη μνήμη με τη νέα αρχή. Η πόλη αναπτύχθηκε γύρω από τον λιμένα και τις γεωργικές και εμπορικές δραστηριότητες των κατοίκων, ενώ σταδιακά διαμορφώθηκαν κοινότητες με ισχυρούς δεσμούς και συλλογική ταυτότητα.

Η πολιτιστική κληρονομιά της Νέας Αρτάκης διατηρείται μέσα από τις προφορικές μαρτυρίες των παλαιότερων κατοίκων, τα τοπικά έθιμα, τη μουσική και τις γαστρονομικές παραδόσεις που συνδέουν το παρελθόν με το παρόν. Σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν οι χώροι μνήμης και τα μουσεία της περιοχής, τα οποία συγκεντρώνουν υλικά και άυλα τεκμήρια της ιστορίας των προσφύγων, συμβάλλοντας στην εκπαίδευση των νεότερων γενεών.

Σήμερα, η Νέα Αρτάκη αποτελεί έναν ζωντανό τόπο μνήμης και πολιτισμού, όπου η ιστορία των προγόνων συνυπάρχει με τη σύγχρονη ζωή. Η ενασχόληση των μαθητών με την τοπική ιστορία και πολιτιστική κληρονομιά ενισχύει την ταυτότητά τους, καλλιεργεί την κοινωνική τους ευαισθησία και προάγει τη σύνδεση των νέων με τον τόπο τους και τη συλλογική μνήμη.

Πώς και Πότε ήρθαν οι Μικρασιάτες στην Νέα Αρτάκη;

Σύμφωνα με μαρτυρίες , την Δευτέρα 25 Σεπτεμβρίου 1922, δύο πλοία έφτασαν στην Παλιά Αρτάκη της Μικράς Ασίας (erdek) και μετέφεραν τους Μικρασιάτες στα παράλια της Ελλάδας. Οι Αρτακινοί μεταφέρθηκαν στην Θεσσαλονίκη όπου έζησαν για 1 χρόνο. Το 1923 οι Αρτακινοί ξεκίνησαν για την Εύβοια και εγκαταστάθηκαν σε μια περιοχή οπού την ονόμασαν Νέα Αρτάκη. Όταν έφτασαν, οι άνδρες ξέσπασαν σε κλάματα καθώς αυτό που αντίκρισαν είναι ότι το μέρος ήταν βραχώδες και δεν είχαν πολλές ελπίδες ότι μπορούσαν να χτίσουν , ενώ από την άλλη οι γυναίκες άρχισαν αμέσως τον χορό και είπαν << εδώ είναι το σπίτι μας>>.

Η Παναγία Φανερωμένη – από την Αρτάκη στην Νέα Αρτάκη

Στην καινούρια πατρίδα η νοσταλγία ήταν πίκρα αβάσταχτη, μα τους στήριζε η ελπίδα πως η Παναγία δεν τους είχε εγκαταλείψει. Κι εκεί, χρόνια μετά, το Πάσχα του 1951, η Μάνα του Χριστού φανερώθηκε σε οκτώ μικρά κορίτσια. Τα παιδιά την είδαν γονατιστή, μέσα σε άκτιστο φως, μαυροντυμένη και δοξασμένη. Στο χώμα έμειναν τα ίχνη των γονάτων της, σαν σφραγίδα ουράνια. Από τότε ο τόπος εκεί έγινε ιερός. Κι έτσι υψώθηκε ο ναός της Παναγίας Φανερωμένης στη Νέα Αρτάκη, συνέχεια και μνήμη του παλιού. Ένα προσκύνημα που ένωσε το χθες με το σήμερα, την προσφυγιά με την ελπίδα. Η εικόνα της παλιάς Αρτάκης, ό,τι σώθηκε απ’ το χαλασμό, βρίσκεται σήμερα φυλαγμένη σαν θησαυρός, πολύτιμη μαρτυρία του δεσμού με την αλησμόνητη πατρίδα. Όσο για την εικόνα της Νέας Αρτάκης, εκείνη που προσκυνά ο λαός, είναι μαυρισμένη. Όχι από εγκατάλειψη, μα από το πλήθος των κεριών που κάηκαν μπροστά της, από τον καπνό των προσευχών, από το άγγιγμα των δακρυσμένων μετώπων. Το μαύρισμά της δεν είναι φθορά· είναι το ένδυμα των παρακλήσεων, το χρώμα της πίστης του λαού της. Και έτσι, η Παναγία Φανερωμένη στέκει και στις δύο όχθες του χρόνου: στη Μικρασιατική Αρτάκη, που ποτίστηκε με αίμα και ξεριζωμό, και στη Νέα Αρτάκη, που ποτίστηκε με δάκρυα και ελπίδα. Είναι η ίδια Μάνα, που φανερώθηκε για να θυμίσει πως, ακόμη κι όταν όλα χάνονται, Εκείνη μένει, φως ακοίμητο, σκέπη και λιμάνι.

Η Παιδεία ως θεμέλιο και φως

Μα δεν έφτιαξαν μόνο εκκλησίες. Έφτιαξαν και σχολεία. Το πρώτο Δημοτικό Σχολείο της Νέας Αρτάκης χτίστηκε με σχέδια του κράτους, αλλά με ψυχή των κατοίκων. Με δωρεές, με προσωπική εργασία, με αγώνα. Κάθε τάξη ήταν ένα βήμα προς το μέλλον. Κάθε παιδί, μια υπόσχεση. Η αγάπη των Αρτακινών για την παιδεία δεν σταμάτησε εκεί. Με τα χρόνια, ιδρύθηκε Γυμνάσιο και Γενικό Λύκειο, ενώ σήμερα αναμένεται η λειτουργία και Μουσικού Γυμνασίου· φυσική συνέχεια μιας κοινότητας που πάντοτε θεωρούσε τη γνώση και την τέχνη θεμέλια της ταυτότητάς της.

Μαρτυρίες Για την Παλιά Αρτάκη

1η Μαρτυρία:

Η μαρτυρία που ακολουθεί προέρχεται από οικογενειακή αφήγηση. Την άκουσα από την γιαγιά μου, η οποία μετέφερε όσα της είχε αφηγηθεί η μητέρα της για τα δύσκολα χρόνια του ξεριζωμού και της πρώτης εγκατάστασης στη Νέα Αρτάκη.

Σύμφωνα με τη διήγηση της, η οικογένεια έφτασε στην περιοχή με ελάχιστα υπάρχοντα, έχοντας μαζί τους μόνο όσα μπορούσαν να κουβαλήσουν. Τα πρώτα χρόνια ήταν ιδιαίτερα δύσκολα, καθώς έπρεπε να προσαρμοστούν σε έναν νέο τόπο και να ξεκινήσουν τη ζωή τους από την αρχή. Παρ’ όλες τις δυσκολίες, οι πρόσφυγες διατήρησαν τα ήθη και τα έθιμά τους, τα οποία πέρασαν από γενιά σε γενιά.

Η συγκεκριμένη μαρτυρία αναδεικνύει τη σημασία της προφορικής ιστορίας και της οικογενειακής μνήμης στη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς και συμβάλλει στην κατανόηση της ιστορίας της Νέας Αρτάκης μέσα από προσωπικές αφηγήσεις.

2η Μαρτυρία:

Όταν η γιαγιά μου μού μίλησε για όσα της είχε πει η μητέρα της, δεν μου τα αφηγήθηκε σαν ιστορία από βιβλίο. Μου τα είπε σαν κάτι που ακόμη την πονούσε. Μου περιέγραψε μια γυναίκα που άφησε πίσω της το σπίτι της χωρίς να ξέρει αν θα το ξαναδεί ποτέ και που έφτασε σε έναν άγνωστο τόπο με την καρδία γεμάτη φόβο.

Η μητέρα της έλεγε πως στη Νέα Αρτάκη τίποτα δεν ήταν εύκολο στην αρχή. Δεν υπήρχαν σπίτια έτοιμα, ούτε σιγουριά για το αύριο. Υπήρχε όμως η ανάγκη να επιβιώσουν και να σταθούν όρθιοι. Οι μέρες περνούσαν με κόπο, αλλά και με τη σιωπηλή ελπίδα ότι τα παιδιά τους θα ζούσαν καλύτερα.

Η γιαγιά μου θυμάται πως αυτές οι ιστορίες λέγονταν χαμηλόφωνα, συνήθως τα βράδια. Δεν ήταν μόνο για να θυμούνται, αλλά για να μην ξεχάσουν ποιοι είναι. Μέσα από τις αφηγήσεις αυτές, καταλαβαίνει κανείς ότι η Νέα Αρτάκη δεν χτίστηκε μόνο με πέτρες, αλλά με μνήμες, απώλειες και δύναμη ψυχής.

Οι Αρτακινοί και η πείνα

Με την έναρξη της Γερμανικής Κατοχής επιτάσσονται μηχανήματα, τροχοφόρα και ζώα. Κατάσχονται όλα τα προϊόντα(λάδια, σιτάρια, γάλατα) για τον Γερμανικό στρατό. Όσοι Έλληνες έχουν στις αποθήκες τους κρυφά αποθέματα τα πουλούν στη μαύρη αγορά με χρυσό ή εκπόρνευση. Η χώρα μας περνά τη μεγαλύτερη εξαθλίωση. Η πείνα μαστίζει από τις πρώτες μέρες την Αθήνα και τις μεγάλες πόλεις. Περισσότερο αργά, η αβάσταχτη αυτή μάστιγα, βρίσκει και το δικό μας χωριό. Στους κήπους και στα χωράφια έχουν εξαφανιστεί ίχνη πράσινου χορταριού, λες κι έχει πέσει ακρίδα. Χόρτα βρασμένα και μια βούκα ψωμί ήταν ένα πλούσιο γεύμα τότε, θυμούνται οι άνθρωποι που έζησαν αυτές τις τραγικές μέρες. Όταν έβρεχε γέμιζε το βουναλάκι του Βουδούρη από πεινασμένους που έψαχναν για σαλιγκάρια. Δε ξεμυτούσε να κακαρίσει σε κήπο κότα, εξαφανιζόταν από Ιταλούς στρατιώτες ή και από δικούς μας πιτσιρίκους, που είχαν τέχνη σ’ αυτό. Λέγεται ότι υπήρχανδύο τρεις ταλαντούχοι πιτσιρίκοι που χωρίς να τους αντιληφθεί κανένας ανέβαιναν στα κεραμίδια του σπιτιού και κατέβαιναν απ’ το τζάκι, και άρπαζαν ολόκληρο τον τέντζερη με το φαγητό μισοβρασμένο. Σήμερα όλα αυτά τα διηγούνται ξεκαρδισμένοι στα γέλια και πειράζονται μεταξύ τους οι πατριώτες μας ενθυμούμενοι τους άσσους της επιχείρησης “φαγητό”.

260.000 Έλληνες χάθηκαν στη πείνα της κατοχής. Και οι Αρτακινοί θρηνήσαμε θύματα της πείνας. Λέγουν ότι η γυναίκα του γιατρού Μακρή είχε πάντα μέσα σ’ ένα πανεράκι κομματάκια ψωμί μπουκιές, σαν το αντίδωρο της εκκλησίας και το είχε πάνω στο τραπέζι της. Έδινε σε όποιον της χτυπούσε τη πόρτα της. Κανείς δεν έφευγε παραπονεμένος. Ευτυχώς ο “γαύρος” που έβγαλαν τα καΐκια μας έσωσε τους Αρτακινούς. Ξαναρόδισε το μάγουλο και πάλι των κατοίκων. Ξαναζωντάνεψαν τα παιδιά.

*Βιβλίο: Φεβρωνία Αργυροπούλου-Διακουμή, Η Αρτάκη στο Πέρασμα των Αιώνων, ΣΤΡΑΤΗΓΕΑ-ΔΑΜΑΝΟΥ, ΧΑΛΚΙΔΑ 1993

Συντάκτης του άρθρου: Ο μαθητής της Β” Λυκείου Παπαδόπουλος Στέλιος

Όμως, επειδή όλα τα καλά κάποτε τελειώνουν, και την άνοδο ακολουθεί στενά μια ανώμαλη προσγείωση, μετά από αγώνες επιβίωσης στις παροδικές κρίσεις, ήρθε η λεγόμενη Μικρασιατική καταστροφή του 1922, η οποία εκτός από πολλούς θανάτους, σήμανε το τέλος του ελληνισμού στον ομώνυμο χώρο και την αρχή ενός σκληρού κεφαλαίου στη σημερινή κυρίως χώρα, το οποίο ως αίσιο τέλος είχε την αφομοίωση των προσφυγικών πληθυσμών στην κοινωνία και την άνθιση της χώρας μετά από χαλεπούς καιρούς.

Αρκετοί από εμάς τους κατοίκους της Ν. Αρτάκης, ως πολίτες οικισμού- πόλης που διαμορφώθηκε σχεδόν εξ’ ολοκλήρου από τους πρόσφυγες που ήρθαν από την παλιά Αρτάκη, που βρισκόταν στο ΒΔ της Μ. Ασίας, έχουμε ακούσει άπειρες ιστορίες και έχουμε στο μυαλό μας σκληρές εικόνες για εκείνα τα χρόνια. Όμως, πως οι νεότερες θα μπορέσουν να αποκτήσουν γνώσεις για την σπουδαία καταγωγή τους;

Η απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι τα κειμήλια. Στο μυαλό μας τα έχουμε συσχετίσει με ασήμαντα διακοσμητικά σε σπίτια πλουσίων ως σύμβολα κύρους. Στην πραγματικότητα, η αξία και το νόημα είναι αρκετά βαθύτερα. Είναι μια πανανθρώπινη συνήθεια να μεταφέρουν σε κάθε τους νέα κατοικία τα αγαπημένα τους αντικείμενα, για παράδειγμα, όταν μετακομίσει κάποιος σήμερα σε άλλη πόλη παίρνει μαζί του πράγματα απαραίτητα για αυτόν, κυρίως, σε συναισθηματικό επίπεδο.

Αυτό δεν άλλαξε στη μαύρη σελίδα της ελληνικής ιστορίας. Μέσα στον απόλυτο πανικό, την αποπνικτική ατμόσφαιρα που προκαλούσε ο μαύρος, πιο μεγάλος και από την δυστυχία τους, καπνός, τις κραυγές που κόβουν το αίμα, τις σφαγές που σκορπίζουν ρίγη και ανατριχίλα και το εσωτερικό ερώτημα, « θα ζήσω άραγε να δω ένα άλλο ξημέρωμα;», οι ήρωες αυτοί σκέφτηκαν να πάρουν μαζί τους ό,τι πολύτιμο είχαν για να τους βοηθήσει να θυμούνται τον τόπο τους και να φέρουν πίσω μαζί τους στη νέα τους κατοικία.

Προσφυγικό Βιβλίο

Τα είδη των αντικειμένων αυτών φανερώνουν πολλά για την κουλτούρα, τις ιδέες και τον τρόπο ζωής που είχαν αναπτύξει. Το πρώτο πράγμα που μερίμνησαν να σώσουν ήταν οι χριστιανικές εικόνες, γεγονός που υποδηλώνει το βαθύ θρησκευτικό αίσθημα, το οποίο αντικατοπτριζόταν σε όλες τις πτυχές του βίου τους και φαίνεται ακόμα και σήμερα στη συνέχεια πολλών λαϊκών θρησκευτικών παραδόσεων που ξεκίνησαν από εκείνα τα χώματα.Το αμέσως επόμενο πράγμα ήταν τα βιβλία. Οι πρόσφυγες εν πολλοίς ήταν φιλομαθείς με μεγάλες γνώσεις παρά το παράδοξο εκπαιδευτικό σύστημα των επτά και πέντε τάξεων στα αρρεναγωγεία και παρθεναγωγεία αντίστοιχα έναντι των σημερινών μεικτών δωδεκατάξεων ( σ’ όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης) σχολείων. Πολλοί από αυτούς φοίτησαν με επιτυχία σε μεγάλα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια, έγιναν επιστήμονες, οι οποίοι με το μορφωτικό του επίπεδο συνέβαλαν στην αναβίωση των παλιών μεγαλείων. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι στις αρχές του 20^ου αιώνα υπήρχε μεγάλος αριθμός εγγράμματων γυναικών πράγμα που τους προσέδιδε μια μεγαλύτερη αξία σε σχέση με τους απλές νοικοκυρές της εποχής. Τέλος, έχουν σωθεί πολλά μαγειρικά σκεύη και ενδύματα που από την μια δείχνουν την αβεβαιότητα για το πως θα καλύψουν τος βιοτικές τους ανάγκες στον νέο τόπο διαμονής και από την άλλη την γενικότερη οικονομική ευρωστία αυτής της κοινωνίας που στηριζόταν στον πρωτογενή τομές οικονομίας και στο εμπόριο μιας και το βασικό υλικό των ενδυμάτων ήταν το μετάξι και τα σκεύη φτιάχνονταν από καλής ποιότητας μέταλλα.

Εικόνισμα της Παναγίας Φανερωμένης

Έτσι, την επόμενη φορά που θα καθαρίσουμε τα υπόγεια ή το πατάρι μας, καλό θα ήταν να ψάξουμε λίγο καλύτερα και να ρωτήσουμε κάποιον προτού πετάξουμε ένα «σκουπίδι», γιατί πιθανό είναι να αγνοούμε την πραγματική του αξία. Εξάλλου, οι πιο μεγάλοι θησαυροί είναι πάντα καλά κρυμμένοι. Και όταν έρθει η ώρα εκείνη της αφύπνισης των αναμνήσεων, αλλά και όποια άλλη αφορμή να ψάχνουμε, να μαθαίνουμε για την καταγωγή, γνωρίζοντας ότι μόνο με αυτήν την πρακτική θα είμαστε πραγματικά συνδεδεμένοι με τις ρίζες μας και θα τιμήσουμε με το μοναδικό τρόπο του ο καθένας τους προγόνους μας.

Συντάκτης του άρθρου: Ο μαθητής της Β” Λυκείου Σαντραζάμης Σίμος

Η εικόνα του Αγίου Νικολάου, όπως αυτή που μετέφεραν οι πρόγονοι από τη Μικρά Ασία κατά τον διωγμό τους, δεν ήταν απλώς ένα θρησκευτικό αντικείμενο· ήταν φορέας προστασίας, ταυτότητας και συνέχειας. Ο Άγιος Νικόλαος, ιδιαίτερα αγαπητός στους Μικρασιάτες και στους Ποντίους ως προστάτης των ναυτικών, των ταξιδιωτών και των οικογενειών, λειτουργούσε ως άγρυπνος συνοδοιπόρος σε δύσκολες εποχές. Κατά τον ξεριζωμό και τη φυγή, η εικόνα αυτή έγινε ιερό κειμήλιο που κράτησε ζωντανή την ελπίδα και την αίσθηση ότι, παρά την απώλεια της πατρίδας, ο Θεός δεν εγκατέλειψε τους ανθρώπους. Η μεταφορά της στην Ελλάδα συμβόλιζε τη συνέχιση της πίστης, της παράδοσης και της μνήμης από γενιά σε γενιά· γι’ αυτό και τέτοια κειμήλια θεωρούνται σήμερα πολύτιμα όχι για την υλική τους αξία, αλλά για το βαθύ συναισθηματικό και ιστορικό φορτίο που κουβαλούν.

Η εικόνα της Αγίας Ειρήνης της Χρυσοβαλάντου που έφεραν οι πρόγονοι από τη Μικρά Ασία αποτελούσε γνήσιο δεσμό με την εκκλησιαστική παράδοση της Κωνσταντινούπολης και των μικρασιατικών κοινοτήτων. Η Αγία, που τιμήθηκε αρχικά ως μοναχή και πνευματική καθοδηγήτρια στη Βασιλεύουσα, συνδέθηκε με την έννοια της οικογενειακής αρμονίας, της πραότητας και της προστασίας του σπιτιού. Για τις γυναίκες των μικρασιατικών νοικοκυριών, η παρουσία της εικόνας δίπλα στο εικονοστάσι δεν λειτουργούσε μόνο ως στοιχείο πίστης, αλλά και ως καθημερινή υπενθύμιση της ταπεινότητας, της υπομονής και της ειρήνης μέσα στην οικογένεια. Μετά τον ξεριζωμό, όταν οι οικογένειες έχασαν την πατρίδα, τα σπίτια και τα εκκλησιαστικά τους κέντρα, η εικόνα αυτή μετατράπηκε σε σημείο αναφοράς: δεν ευλογούσε πλέον απλώς το πατρικό σπίτι στη Μικρά Ασία, αλλά ευλογούσε την προσπάθεια να χτιστεί μια νέα ζωή σε ξένο τόπο. Έγινε έτσι φορέας συνέχειας, όχι προστασίας μόνο του τόπου που χάθηκε, αλλά και του τόπου που δημιουργήθηκε στη συνέχεια.

Το μαγκάλι που σώθηκε από τη Μικρά Ασία και πέρασε στις επόμενες γενιές αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά αντικείμενα της καθημερινής ζωής των μικρασιατικών σπιτιών. Μεταλλικό, περίτεχνα διακοσμημένο και στερεωμένο σε βάση, χρησίμευε για να ζεσταίνει το σπίτι τους χειμερινούς μήνες, αλλά και για να συγκεντρώνει γύρω του την οικογένεια. Γύρω από το μαγκάλι πλέκονταν συζητήσεις, ιστορίες, τραγούδια και κουβέντες· εκεί έμαθαν τα παιδιά τα πρώτα τους παραμύθια και εκεί οι μεγαλύτεροι θυμόντουσαν την πατρίδα και τους ανθρώπους που χάθηκαν. Μετά τον ξεριζωμό, το μαγκάλι αυτό δεν ήταν απλώς ένα οικιακό σκεύος που πέρασε απέναντι• ήταν κομμάτι του τρόπου ζωής που κουβάλησαν οι πρόσφυγες μαζί τους στην Ελλάδα. Έγινε μάρτυρας της ανάγκης να δημιουργηθεί ξανά μια «ζεστή γωνιά» σε άγνωστο τόπο και σε δύσκολες συνθήκες. Το ότι σώθηκε μέχρι σήμερα και βρίσκεται σε προσφυγικό σπίτι το μετατρέπει σε αντικείμενο με μνήμη: θυμίζει όχι μόνο από που ήρθαν οι άνθρωποι, αλλά και πώς έζησαν.

Συντάκτρια του άρθρου: Η μαθήτρια της Β” Λυκείου Καϊτατζή Κατερίνα

Από την Προποντίδα στην Εύβοια, ένα κειμήλιο δρόμος

Η παραδοσιακή φορεσιά της Αρτάκης Κυζίκου αποτελεί ένα αξεπέραστο σύμβολο αστικής κομψότητας και οικονομικής ευημερίας, που μεταφέρθηκε ως ιερό κειμήλιο στις ακτές της Εύβοιας μετά τον ξεριζωμό. Χαρακτηρίζεται από την εξαιρετική ποιότητα των υλικών, όπως το ντόπιο μετάξι και τα βαρύτιμα βελούδα, τα οποία αντανακλούσαν το υψηλό κοινωνικό επίπεδο των Ελλήνων της Προποντίδας. Οι γυναικείες ενδυμασίες, με τα περίτεχνα κεντημένα «καβάδια» και τις λεπτεπίλεπτες δαντέλες, δεν ήταν απλά ρούχα, αλλά ένας φορητός πολιτισμός που διέσωσε την αισθητική και την αρχοντιά της Μικράς Ασίας, διατηρώντας ζωντανή την ταυτότητα της Αρτακηνής γυναίκας στο νέο της ξεκίνημα. Σήμερα, η επανένωση της τοπικής κοινότητας με την ενδυματολογική της κληρονομιά αποκτά μια νέα, δυναμική διάσταση μέσα από την αναβίωση σπάνιων τεχνικών κεντήματος και την ψηφιακή καταγραφή παλαιών οικογενειακών κειμηλίων. Η φορεσιά της Αρτάκης δεν αντιμετωπίζεται πλέον μόνο ως ένα μουσειακό έκθεμα, αλλά ως ένας ζωντανός «δίαυλος» αναπόλησης που πρωταγωνιστεί στα γλέντια και τις πολιτιστικές δράσεις, υπενθυμίζοντας ότι η παράδοση παραμένει η πιο ισχυρή εστία ενότητας. Κάθε βελονιά και κάθε μεταξωτό νήμα υφαίνει το δεσμό ανάμεσα στο ένδοξο παρελθόν της Κυζίκου και το ελπιδοφόρο παρόν της Νέας Αρτάκης, αποδεικνύοντας ότι η μνήμη, όταν «ντύνεται» με σεβασμό, παραμένει αθάνατη.

 Ένα κειμήλιο πολιτισμού και ιστορίας

Η Αρτακιανή φορεσιά αποτελεί για τη Νέα Αρτάκη ένα ζωντανό κειμήλιο πολιτισμού και ιστορίας, καθώς μέσα από τα υφάσματα, τα χρώματα και τις λεπτομέρειές της μεταφέρει τη μνήμη και τις εμπειρίες των προσφύγων που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Δεν είναι απλώς ένα παραδοσιακό ένδυμα, αλλά σύμβολο ταυτότητας και συνέχειας, που συνδέει το παρελθόν με το παρόν και θυμίζει τις ρίζες, τους αγώνες και τις αξίες των ανθρώπων της Αρτάκης. Η διατήρησή της μέσα από γιορτές, χορούς και πολιτιστικές εκδηλώσεις αποδεικνύει ότι η ιστορία δεν μένει κλεισμένη στο παρελθόν, αλλά ζει και συνεχίζει να εκφράζεται μέσα από την παράδοση. Για τον λόγο αυτό, η Αρτακιανή φορεσιά αξίζει να προστατεύεται και να μεταδίδεται στις νεότερες γενιές ως στοιχείο πολιτιστικής κληρονομιάς. Μέσα από τη γνώση και τη χρήση της, ενισχύεται ο σεβασμός προς την ιστορία και την τοπική ταυτότητα. Έτσι, η φορεσιά παραμένει ζωντανή και ουσιαστική στον χρόνο. Αποτελεί σημείο αναφοράς για την πολιτιστική ταυτότητα της περιοχής. Παράλληλα, ενώνει το παρελθόν με το παρόν και διδάσκει τη σημασία της παράδοσης.

Το σκούρο μοβ της Αρτακιανής φορεσιάς αγκαλιάζει το σώμα σαν μνήμη και σύμβολο, μεταφέροντας δύναμη, μυστήριο και διακριτική πολυτέλεια.

Χρειάζεται να κρατάμε τα ήθη, τα έθιμα μας και τις παραδόσεις μας ζωντανές περνώντας τες ζωντανές από γενιά σε γενιά. Ο χορός είναι τρόπος έκφρασης, χορεύουμε για να ζούμε, ζούμε για να χορεύουμε…

Πηγή: Wikipedia – Nea Artaki (https://en.wikipedia.org/wiki/Nea_Artaki)

Συντάκτρια του άρθρου: Η μαθήτρια της Β” Λυκείου Τρίκκα Στέλλα

Είμαι ένας από τους πολλούς

Ντρέπομαι που το λέω

αλλά

η αλήθεια είναι πως

οι γονείς μου είναι φτωχοί.

Δεν έχουμε όμορφο σπίτι

το καθημερινό φαγητό

 με δυσκολία βγαίνει.

Ποσό μου λείπουν τα ρούχα

τα χόμπι

ένας υπολογιστής…

Ζητάω από τους φίλους μου

να μου δανείσουν το ποδήλατό τους.

Ξεχωρίζω τόσο πολύ

 από τα αλλά παιδιά!

Μακάρι όταν μεγαλώσω

 να αποκτήσω χρήματα

για να μπορώ να ζω

 με κάποια άνεση.

Είμαι ένας από τους λίγους

Πολλά παιδιά ζηλεύουν  τη ζωή μου.

Κάθε πρωί με ξυπνάει

 η οικιακή βοηθός

οι γονείς μου έχουν ήδη φύγει.

Πρωινό στο κρεβάτι

ό,τι επιθυμώ.

Αυτό που επιθυμώ όμως

 είναι να με ξυπνάει η μητέρα μου…

Στο ιδιωτικό σχολείο

 με πηγαίνει η λιμουζίνα του πατέρα μου.

Κανείς δεν υπάρχει

 να μου δώσει ένα φιλί

ή

 μια ζεστή καλημέρα.

Κουράζομαι πολύ

από τις τόσες δραστηριότητες

 που έχω κάθε μέρα.

Όλα αυτά

 χάρη στα χρήματα των δικών μου.

Όμως εγώ θα ήθελα

να τους βλέπω συχνότερα

κι ας είχαμε λιγότερα χρήματα.

ΓΕΡΑΚΙΝΑ

ΝΙΚΟΛΑΟΣ

ΕΛΙΣΣΑΒΕΤ