Νέα Αρτάκη: Η επιλογή του τόπου
Από τα πρώτα χρόνια του ξεριζωμού τους οι Αρτακηνοί πρόσφυγες επεδίωξαν να ιδρύσουν στην ελεύθερη Ελλάδα έναν νέο οικισμό, ο οποίος θα έμοιαζε όσο το δυνατόν περισσότερο με τον τόπο καταγωγής τους, την Αρτάκη Κυζίκου Μικράς Ασίας, ώστε να διατηρήσουν ζωντανή τη μνήμη και τα στοιχεία της πατρίδας που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν. Ξεκινώντας από την Θεσσαλονίκη, την περιοχή όπου ήταν συγκεντρωμένος ο μεγαλύτερος αριθμός Αρτακηνών από τον Οκτώβριο του 1922, είτε σε ομάδες είτε μεμονωμένα, περιδιάβαιναν την Μακεδονία με την ελπίδα ότι θα εντόπιζαν κάποιον τόπο που να πληροί τις προϋποθέσεις που είχαν θέσει.
Τον Σεπτέμβριο του 1923, ο Αρτακηνός επιχειρηματίας Κωνσταντίνος Θεολόγου (1883-1953), γνωρίζοντας καλά την περιοχή της Χαλκίδας λόγω των επιχειρηματικών του δραστηριοτήτων πριν από το 1922, μετέφερε στους συμπατριώτες του πληροφορίες σχετικά με το «Βορρείως της Χαλκίδος κείμενον κτήμα Βατώντα». Μόλις έφτασε η είδηση, οι Αρτακηνοί που προσωρινά διέμεναν στην κάτω Τούμπα της Θεσσαλονίκης αποφάσισαν να συγκροτήσουν αμέσως μια επιτροπή αποτελούμενη από τους Σωκράτη Παπαζώτη, Μιλτιάδη Ψαθέρη, Κωνσταντίνο Μηλίδη και Νικόλαο Καζλαρή. Λίγες ημέρες αργότερα, ο Κωνσταντίνος Θεολόγου προσχώρησε στην ομάδα, υποδεχόμενος τα τέσσερα μέλη που είχαν φτάσει με τρένο στη Θήβα. Από εκεί, με κάρα και διασχίζοντας τη Ριτσώνα, οι πέντε μαζί επισκέφθηκαν τον προτεινόμενο τόπο και συμφώνησαν ομόφωνα στην ίδρυση του νέου τους χωριού, καθώς το κτήμα και αρκετή έκταση είχε και ομοιότητα με την παλαιά Αρτάκη.
Έπειτα από περισσότερο από ένα χρόνο διωγμού και διαρκούς περιπλάνησης στα Προικόννησα, την Ανατολική Θράκη, την Θεσσαλονίκη, την Καβάλα, το Λαύριο, τον Πειραιά, τη Μυτιλήνη και όπου αλλού τους οδήγησε η προσφυγιά, σχεδόν 2.000 Αρτακηνοί εγκαθίστανται οριστικά πλέον στο «Βορρείως της Χαλκίδος κείμενον κτήμα Βατώντα» στις 25 Σεπτεμβρίου του 1923. Την εποχή εκείνη, το «κτήμα Βατώντα», συνολικής έκτασης 25.000 στρεμμάτων, ήταν ιδιοκτησία της οικογένειας του Δημητρίου Βουδούρη, εγγονού του Υδραίου αγωνιστή του 1821 Βασιλείου Μπουντούρη (1775-1851), και κατοικούνταν από περίπου 100 ακτήμονες καλλιεργητές του κτήματος.
Παρά το γεγονός ότι οι Αρτακηνοί κατάφεραν τελικά να εγκατασταθούν στον νέο τους τόπο, αντιμετώπισαν πολλές απρόβλεπτες δυσκολίες. Ανάμεσά τους ήταν οι έντονες καιρικές συνθήκες, οι λοιμώδεις ασθένειες, καθώς και η έλλειψη τροφής και βασικών αγαθών, που δυσχέραιναν σημαντικά την καθημερινή ζωή και την προσπάθεια για την ομαλή οργάνωση του χωριού. Τους δύο πρώτους χειμώνες τους περνούν μέσα σε αντίσκηνα που τους παραχώρησε η επαναστατική κυβέρνηση του Νικόλαου Πλαστήρα ουσιαστικά εκτεθειμένοι στα καιρικά φαινόμενα. Κανένας από τους ντόπιους τότε δεν πίστευε ότι οι Αρτακηνοί θα μπορούσαν να εγκατασταθούν μόνιμα σε έναν τόπο που θεωρούσαν φτωχό και άγονο. Σύμφωνα μάλιστα με τον Αρτακηνό Βασίλειο Καλαθέρη, οι κολίγοι του Βουδούρη στοιχημάτιζαν ότι σύντομα οι πρόσφυγες θα εγκατέλειπαν τον τόπο και θα αναζητούσαν αλλού την τύχη τους. Παρ’ όλα αυτά, η βαθιά πίστη τους στο Θεό, ο φιλοπρόοδος χαρακτήρας τους και η μακραίωνη ιστορία που κουβαλούσαν ως λαός τους έδωσαν δύναμη και τους ώθησαν να εργαστούν ενωμένοι, καταφέρνοντας να δημιουργήσουν κυριολεκτικά κάτι από το τίποτα.
Μέσα σε λίγα χρόνια, οι Αρτακηνοί μετατρέπουν τους βράχους και τα σκοίνα σε καλλιεργήσιμη γη, ανοίγουν πηγάδια, αποξηραίνουν βάλτους και χαράσσουν δρόμους. Χτίζονται σπίτια, φυτεύονται δέντρα, ναυπηγούνται καΐκια και βάρκες, κατασκευάζεται λιμενοβραχίονας, λειτουργεί εργοστάσιο παραγωγής πάγου και ηλεκτρικής ενέργειας, ενώ οικοδομείται το Δημοτικό Σχολείο. Παράλληλα, αναγείρεται ο Ιερός Ναός των 12 Αποστόλων και το εξωκλήσι του Προφήτη Ηλία, οργανώνεται κοινότητα και εκλέγονται Πρόεδρος και Γραμματέας. Η μορφή του τοπίου αλλάζει άρδην. Μια νέα πόλη έχει γεννηθεί.
Άρθρο των μαθητριών της Γ΄ Λυκείου Ελεωνόρας Ρίζου και Ι.Μ.
Βιβλιογραφία
Γκουζιώτη, Κ. (2019). Μικρασιάτες πρόσφυγες στην Εύβοια (Μη εκδοθείσα Μεταπτυχιακή Διατριβή). Εθνικό & Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Διαθέσιμη στον σύνδεσμο: https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/2886023
Ποδάρας, Π., & Ρίζος, Ι. (2014). Αρτάκη – Σύντομη Ιστορία. Εκδόσεις Κύζικος.
Ρίζος, Ι. (2019). Παναγία Φανερωμένη Νέας Αρτάκης. Εκδόσεις Κύζικος.
Ιστοσελίδα των Εκδόσεων «Κύζικος»: www.kyzikos.gr
