Οι Δήμοι στο Βυζάντιο αποτελούν κατάλοιπο των δημοκρατικών θεσμών. Αρχικά, λειτουργούσαν ως λαϊκές ομάδες. Στη συνέχεια, μετεξελίχθησαν σε αθλητικά σωματεία, τα οποία είχαν επιφορτιστεί με την οργάνωση ιππικών αγώνων.
Με την πάροδο του χρόνου αυτά τα σωματεία απέκτησαν υπολογίσιμη πολιτική ισχύ. Από μαρτυρίες τις οποίες έχουμε η δραστηριότητα λάμβανε χώρα σε όλες τις μεγάλες πόλεις της Μικράς Ασίας (Μίλητο, Έφεσο, Κύζικο, Πριήνο, Στρατονίκεια κ.ά.) την Ανατολή (Αντιόχεια, Ιερουσαλήμ, Καισάρεια Παλαιστίνης, κ.ά.)) την Αίγυπτο (Αλεξάνδρεια, Οξύρυγχος κ.ά.)
Οι Δήμοι διακρίνονταν από τον χρωματισμό που είχαν τα εμβλήματά τους. Οι τέσσερις πιο γνωστοί Δήμοι ήταν οι Πράσινοι, οι Λευκοί, οι Βένετοι και οι Ρούσοι. Κατά τον 5ο μ.Χ. αιώνα είχαν αποκτήσει πολιτική δύναμη και οι αρχηγοί τους διορίζονταν από τον αυτοκράτορα.
Από τους παραπάνω τέσσερις Δήμους οι Βένετοι και οι Πράσινοι ήταν οι πιο ισχυρές ομάδες στις πόλεις της Ανατολής. Ο πολιτικός τους ρόλος έγινε πιο ισχυρός από τότε που ανέβηκε στον θρόνο ο Θεοδόσιος ο Β΄ μέχρι και όταν ήταν αυτοκράτορας ο Ηράκλειος. Οι Βένετοι εκπροσωπούσαν την παλιά αριστοκρατία. Όσοι τους ακολουθούσαν ήταν ορθόδοξοι χριστιανοί. Οι Πράσινοι εξέφραζαν τα ανώτερα αστικά στρώματα και ήταν κυρίως Μονοφυσίτες.
Το 532 εκθρονίζουν τον Ιουστινιανό στη λεγόμενη στάση του Νίκα και λίγο έλλειψε να χάσει τον θρόνο του.
Ο κοινωνικός και ο πολιτικός ρόλος των Δήμων
Λόγω της δημοφιλίας τους, οι Δήμοι είχαν πολύ μεγάλη βαρύτητα στα πολιτικά πράγματα της Κωνσταντινούπολης.
Συμμετείχαν στην αναγόρευση του νέου αυτοκράτορα. Στον ιππόδρομο τού εξέφραζαν τα παράπονά τους, συχνά με επικριτικό τρόπο. Παράλληλα, συμμετείχαν στην άμυνα της Πόλης σε καιρό κινδύνου και βοηθούσαν σε δημόσια έργα, όπως σε επισκευές των τειχών μετά από τον σεισμό που έγινε το 447.
Αρχηγός του Δήμου ήταν ο δήμαρχος που τον διάλεγε ο αυτοκράτορας.
Εκτός από τους δήμους της πόλης υπήρχαν και οι περατικοί στη μικρασιατική πλευρά του Βοσπόρου, με περισσότερο στρατιωτικό ρόλο. Προϊστάμενος των περατικών Πρασίνων ήταν ο δομέστικος των σχολών, ενώ των περατικών Βενετών ο δομέστικος των εξκουβητόρων, οι λεγόμενοι δημοκράτες.
Όταν ήταν αυτοκράτορας ο Ιουστινιανός Α’, οι Δήμοι είχαν πολύ μεγάλη δύναμη. Όμως τότε δέχθηκαν και το πιο μεγάλο πλήγμα από το οποίο δεν θα ανέκαμπταν ποτέ. Ο Ιουστινιανός, πριν γίνει ακόμα αυτοκράτορας, ταυτίστηκε με τους ορθοδόξους Βενέτους. Την περίοδο 520-524 μάλιστα οι Βένετοι προκάλεσαν επεισόδια και δολοφονίες Πρασίνων στην Αντιόχεια και άλλες πόλεις της ανατολής, προτού η κατάσταση βγει εκτός ελέγχου και ακολουθήσει καταστολή. Η Θεοδώρα, σύζυγος του Ιουστινιανού, που ήταν μονοφυσίτισσα, στήριζε τους Πρασίνους. Οι Πράσινοι και οι Βένετοι άφησαν στην άκρη τις διαφορές τους και συμμάχησαν κατά του αυτοκράτορα στη στάση του «Νίκα», το 532, επειδή δύο μέλη των Δήμων καταδικάστηκαν σε θάνατοι. Οι εξεγερμένοι ζητούσαν την απομάκρυνση των αξιωματούχων του Ιουστινιανού, Τριβωνιανού και Καππαδόκη. Η στάση προκάλεσε μεγάλες καταστροφές και ο αυτοκράτορας σκέφθηκε να εγκαταλείψει την Κωνσταντινούπολη. Η παρέμβαση της Θεοδώρας του άλλαξε γνώμη. Έστειλε τον στρατό με τον Βελισάριο και τον Μούνδο να εξολοθρεύσει τους στασιαστές. Ακολούθησε σφαγή στον Ιππόδρομο και εκτέλεση του Υπάτιου, αυτόν που οι Δήμοι είχαν ανακηρύξει αυτοκράτορα.
Από τότε οι Δήμοι αποδυναμώθηκαν. Από τον 7ο αιώνα και μετά ο στρατός ήταν αυτός που ανέβαζε και κατέβαζε αυτοκράτορες, ενώ από τον 9ο αιώνα υπήρχαν μικρότερα περιθώρια πολιτικής παρέμβασης. Αργότερα ο ρόλος των Δήμων στην πολιτική περιορίστηκε ακόμα περισσότερο και το μόνο που έκαναν ήταν η απαγγελία ύμνων στον αυτοκράτορα κατά τη διάρκεια τελετών. Οι κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης συνέχιζαν να συγκεντρώνονται στον Ιππόδρομο και την Αγία Σοφία για να συζητήσουν κρίσιμα ζητήματα, όμως οι Δήμοι ως οργανώσεις ήταν απόντες.
Πηγές:
https://enromiosini.gr/arthrografia/to-fainomeno-ton-dimon/
https://byzantine-empire-of-new-rome.blogspot.com/2016/07/blog-post.html
https://vizantinonistorika.blogspot.com/2013/12/blog-post.html
Ομάδα εργασίας: Αλεξάνδρα Καλογεράκη, Ρακέλα Τσιάπι
