Στα  χωριά της Παλικής, στη Θηνιά, στην Πύλαρο, Φαρακλάτα, Δειλινάτα, Βαλσαμο-Φραγκάτα, στη Λειβαθώ, οργανώνονταν «μασκαρίες» μέσα σ” ένα πνεύμα κοινωνικό, καλλιτεχνικό, σατιρικό και πειθαρχημένο.  Το 1888 ο ιστοριοδίφης Ηλίας Τσιτσέλης μας ενημερώνει, πως οι απόκριες στην Κεφαλονιά συγκρίνοντάς τες με εκείνα «τα αστικά» Καρναβάλια των άλλων νησιών (Ζακύνθου και Κερκύρας), που τα βρίσκει πιο ελεύθερα και πιο εντυπωσιακά, δεν είναι τόσο της σχετικής προσοχής. Ωστόσο, περιγράφει τις αποκριάτικες εκδηλώσεις των χωριών μας, που, όπως φαίνεται, είχαν κέφι, ελληνικό χαρακτήρα και ευθυμία. O Τσιτσέλης μας δίνει πληροφορίες που δείχνουν την παλαϊκότητα των σημερινών εθίμων και ότι οι παλιές αποκριές στην Κεφαλονιά ήταν μια σύνθεση ελληνική και ευρωπαϊκή.

Συνήθως, οι χωρικοί τις Κυριακές των απόκρεων μαζεύονταν στον αυλόγυρο των εκκλησιών και μασκαρεμένοι, κατάφορτοι με χρυσά κι αργυρά κοσμήματα τα οποία τα περισσότερα είχαν δανειστεί χόρευαν και διασκέδαζαν με το τσάμικο ή το συρτό κι άλλους χορούς του νησιού, θύμιζαν δε σκηνές από τον ιπποτικό μεσαίωνα. Δεν έλειπε το γαϊτανάκι ούτε ο Μπουλούμπασης (τύπος αστυνομικού) που “βαζε τάξη στη μάσκαρα, αλλά ούτε οι προβατίσιες προσωπίδες, τα κουδούνια και τα δέρματα ( έθιμο πανελλήνιο από τους χρόνους της Διονυσιακής λατρείας). Λατρεία που γινόταν για να ζητήσει απ” τους θεούς της Άνοιξης να φέρουν την καλή σοδειά στη γεωργία και την κτηνοτροφία.

Το γαϊτάνι ή γαϊτανάκι, που μάλλον είναι όπως λέει ο Τσιτσέλης ισπανικής καταγωγής, αλλά με ρίζες που χάνονται στην Ελληνική αρχαιότητα, αγαπήθηκε τόσο, που οι κάτοικοι του νησιού έβαζαν στις κορδέλες τα χρώματα της σημαίας τους. Στις λαϊκές παλιές απόκριες του νησιού μας παίζονταν κάποια δράματα που άφησαν εποχή, όπως, ο «Ερωτόκριτος», η «Γκόλφω», έργα που αγαπούσαν ιδιαιτέρως οι παλαιότεροι κι εκφράζανε τις κοινωνικές καταστάσεις που ζούσαν.  Μια έτοια παράσταση «Επεισοδιακή» μας περιγράφει το 1890 στο περιοδικό της «Εστίας Εικονογραφημένη» ο πνευματικότατος Χαράλαμπος Άννινος.

Στα Δαμουλιανάτα ,σύμφωνα με  τον καθηγητή – λαογράφο Δημήτριο Σωτ. Λουκάτο. γνωρίζουμε τον τρόπο που γινόταν η «μασκαρία» γύρω στο 1900. Όλο το χωριό έδινε κάτι στην επιτροπή για τις ετοιμασίες τους, κι οι νοικοκυρές δάνειζαν πρόθυμα τα χρυσαφικά τους για να τα φορέσουν οι ντάμες. Οι πλούσιοι έδιναν ρολόγια και καδένες για τους Γιαννίτσαρους ή Γιαννιτσαραίους.  Το θέμα αυτό  που ήταν και το μεγάλο μέρος της μασκαρίας, φαίνεται, πως, ήλθε από την υπόλοιπη Ελλάδα, ιδιαιτέρως την Ήπειρο και Μακεδονία.  Οι Γιαννίτσαροι, άνδρες λεβεντόκορμοι, φορούσαν φουστανέλα (σημαντικό αυτό για τα Επτάνησα), έβαζαν γελέκι (σοκάρδι) χρυσοκέντητο στο στήθος, σκάρτσες μεγάλες άσπρες και χόρευαν με κέφι. Στο κεφάλι τους είχαν την Ορλάντα, μια παράξενη περικεφαλαία από χαρτόνι, που την στόλιζαν με χίλια μπιχλιμπίδια, ιδιαιτέρως με καθρεπτάκια και γυαλιστερά κουμπιά για να ακτινοβολεί. Ο κάθε Γιαννίτσαρος είχε και την ντάμα του, που ήταν άνδρας λεπτοκαμωμένος, κι έκαναν ζευγάρι. Φορούσαν μπαρμπούτες (μάσκες) κέρινες, αγοραστές και χόρευαν με αξιοπρέπεια και λεβεντιά.         Απαραίτητος για την τάξη της «μασκαρίας» ήταν ο Τσάφος (είδος αστυνομικού), πολλές φορές ήταν δύο και τρεις τον αριθμό. Δουλειά τους ήταν να ανοίγουν δρόμο να περνά η μασκαρία και να πιάνουν τους πλούσιους, να τους ενοχοποιούν, πως δήθεν κάτι έχουν κάνει πηγαίνοντας τους στο Δικαστή (κάποιος μεταμφιεσμένος) και αυτός να τους δικάζει και να τους βάζει να πληρώνουν ένα ποσό. Έτσι έβγαζαν τα οικονομικά της μασκαρίας. Το πρόστιμο (ή μούτρα) ήταν ανάλογο  με την οικονομική κατάσταση του πλουσίου.

Ο τύπος παράστασης της Μασκαράτας (της Μασκαρίας) στην Κεφαλονιά ήταν σχεδόν ο ίδιος σ” όλα τα χωριά. Οι διαφορές που συναντάμε είναι ελάχιστες ως προς τη θεματική της Μάσκαρας. Οι Μασκαρίες άρχιζαν όπως έμπαινε το Τριώδι. Από την πρώτη Κυριακή οι καβαλιέροι «έψαχναν» την Ντάμα τους για να σχηματίσουν ζευγάρι και όταν έρχονταν η ώρα όλα τα ζευγάρια ήταν έτοιμα για την πομπή, που με τη συνοδεία του Μπουλούμπαση έφταναν στ” αλώνια για να κορυφωθεί η διαδικασία του κεφιού και του γλεντιού.

Σύμφωνα με τον Δημ. Λουκάτο, η πομπή σχηματιζόταν έτσι:

• Ο κουδουνάς, συνήθως ένας γέρος που φορούσε χιαστί κουδούνια στο στήθος του πάνω από δέρματα που ήταν ντυμένος. Έτρεχε δε, μπροστά ως αγγελιοφόρος της μάσκαρας και φώναζε… «Έρχεται η μάσκαρα ή Έρχονται..»
• Ο Μπουλούμπασης ή Ματζαδόρως (Mazzo) o ραβδούχος ή  Τσάφος. Ήταν ο τύπος του προστάτη, του μπράβου που μ” ένα γιαταγάνι ή ραβδί στο χέρι άνοιγε δρόμο, για να περάσει η μάσκαρα.
• Τα βιολιά, βιολιτζήδες κι άλλοι οργανοπαίκτες που έπαιζαν διάφορα όργανα, όπως σκορτσάμπουνο και ανακαρί.
• Τα ζευγάρια, (Καβαλιέροι – Ντάμες) έως 15 -20 ζευγάρια.
• Οι γιατροί, πλήθος γιατροί και νοσοκόμες.

Ο κόσμος περίμενε την πομπή στα αλώνια, όπου τα είχαν στολίσει με αψίδες από μυρσίνες για να περάσει η μάσκαρα. Στα αλώνια ήταν «ποστιασμένο» το πάρκο με αψίδες για τα βιολιά κι τα άλλα όργανα και ο Μπουλούμπασης (Ματζαδόρος) άνοιγε το χώρο «έκανε τόπο» για να χορέψει η μάσκαρα. Τα ντυμένα ζευγάρια χόρευαν πρώτα τις Καντρίλιες κι έπειτα έμπαιναν στον κύκλο κι άλλοι χορεύοντας τους τοπικούς μας χορούς κι ακολουθούσαν οι πόρκες, τα βάλς και οι μαζούρκες. Όσο χόρευαν και «φούντωνε τ” αλώνι στο κέφι» κάποιοι άλλοι είχαν ντυθεί Διάολοι τη λεγόμενη «Διαβολοκαβαλαρία» και πείραζαν τον κόσμο με τις διαολιές τους. Ανέβαιναν στα δέντρα και διακωμωδούσαν τον κόσμο με τα λόγια. Άλλοι ντυμένοι την εμφάνιση της αρεσκείας τους, όπως γύφτοι, μπουφόνοι, έπαιζαν τους «ρόλους τους».  Ο Μπουλού-μπασης έκανε βόλτες, ήταν παρόν και με μάτι  γερακίσιο ,έπιανε τους πλούσιους, τους πήγαινε στους «γιατρούς», όπου με διάφορα θερμόμετρα ιδίως του μούστου τους εξέταζαν και τους έβγαζαν άρρωστους. Έτσι τους συνιστούσαν να πάρουν  ή να κεράσουν ένα ποτό από το μπουφέ της Μάσκαρας, για να περάσει ο πυρετός.

Την  τελευταία Κυριακή το βράδυ ή την Καθαρή Δευτέρα όλη η μάσκαρα πάλι με αρχηγό τον κουδουνά μπροστά πήγαινε στα γύρω χωριά κι ευχαριστούσε με το δικό της τρόπο τον κόσμο. Εκείνοι κερνούσαν τους μασκαράδες κι έτσι τέλειωνε το γλέντι. Σ” αυτές τις όμορφες αποκριά-τικες παραστάσεις του νησιού μας που «κρατήθηκαν» έστω κι αμυδρά έως και τη δεκαετία του ’70, απαραίτητο στοιχείο αποτελούσαν και οι κωμικές παντομίμες ή σκηνές από θεατρικές παραστάσεις. Το 1930 στην Αγιά Φημιά στην Πύλαρο, έπαιζαν μπροστά απ’ το Σχολείο τον «Ερωτόκριτο και Αρετούσα». Τους γυναικείους ρόλους τους έπαιζαν  άνδρες. Επίσης στα Καμιναράτα γύρω στο 1950 παίχθηκε με επιτυχία η «Γκόλφω». Πάντως λίγο ή πολύ στα χωριά του νησιού παρήλασαν χοροί, θέατρα, μιμήσεις που είχαν την ίδια περίπου εικόνα και δομή.                     Μα και την Καθαρή Δευτέρα συνέχιζαν να διασκεδάζουν και να γλεντούν με άσματα σκωπτικά και πειρακτικά με κλίση προς τα σεξουαλικά υπονοούμενα. Μαρτυρία από τον μακαρίτη Παύλο Παλημέρη (Κατσαβός), όπου ήταν και πρωτοχορευτής, ότι «στο Προσεισμικό Ληξούρι πίσω απ” τον ναό του Παντοκράτορα, χορευόντανε πολλοί χοροί με πρώτον το «Πως το τρίβουν το πιπέρι». Χορός που μυούσε σκωπτικά αλλά και  εισήγαγε πονηρά  τους θεατές προς την τόνωση της σεξουαλικότητας.

Σήμερα έχει χαθεί ή ελαττωθεί κατά πολύ ο παλιός τρόπος της Μάσκαρας ή Μασκαρίας και «τραβήχτηκε» το Καρναβάλι στα κέντρα του νησιού, Ληξούρι και Αργοστόλι, όπως και σ” άλλους δήμους του νησιού. Οι λόγοι που χάθηκε ο παλιός διασκεδαστικός τρόπος της μάσκαρας είναι ότι ερήμωσαν τα χωριά, άλλαξε ο τρόπος ζωής που δεν μας επιτρέπει εύκολα τη συμμετοχή μας στα «κοινά».  Υπάρχει ακόμη ελπίδα να αναβιώσουμε κάτι που τείνει να χαθεί ολότελα, να στηρίξουμε την παράδοση μας. Βέβαια χρειάζεται η προσοχή και η ενημέρωση προς οργανωτές και θεατές, ώστε η αναβίωση του παλιού λαϊκού τρόπου της μασκαρίας να γίνει σύμφωνα με την κληρονομιά της παράδοσης και όχι της παραλλαγής και της κακοποίησης. Ότι θα προσθέσουμε να εναρμονίζεται και να ευνοεί τις αναβιώσεις και τις αναπαραστάσεις των παλιών εθίμων μας.

Πηγή: www.inkefalonia.gr

Ρίζες και ετυμολογία

Το γαϊτανάκι, το οποίο κάνει ιδιαίτερα αισθητή την παρουσία του τα τελευταία χρόνια στις εκδηλώσεις των αστικών κέντρων, πέρασε στην Ελλάδα από πρόσφυγες του Πόντου και της Μικράς Ασίας και έδεσε απόλυτα με τα άλλα τοπικά έθιμα, αφού η δεξιοτεχνία των χορευτών αλλά και ο ιδιαίτερος χαρακτήρας του δεν αφήνουν κανέναν αδιάφορο. Η λέξη «γαϊτανάκι» είναι υποκοριστικό της μεσαιωνικής λέξης «γαϊτάνιν», που σημαίνει μεταξωτό κορδόνι, λωρίδα, ταινία, και δημιουργείται χάρη στην τάση που έχει η γλώσσα μας να προσθέτει την κατάληξη«-άκι» για να δηλώσει τον υποκορισμό. Προέρχεται από τα ελληνιστικά χρόνια, μετά τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, από την ελληνιστική λέξη γαϊτάνη. Χωρίς να είμαστε βέβαιοι για την ετυμολογία της, η ονομασία της έχει να κάνει με την πόλη Gaeta της Ιταλίας, ιωνική αποικία των Σαμίων, γνωστή για την παραγωγή κορδέλας. Οι κορδέλες συνήθως ήταν από βαμβάκι, μαλλί ή μετάξι και αποτελούσαν διακοσμητική πινελιά των φορεμάτων.

Πώς παίζεται

Χρειάζονται δεκατρία άτομα για να στήσουν τον ιδιότυπο χορό. Ο ένας κρατά έναν μεγάλο στύλο στο κέντρο, από την κορυφή του οποίου ξεκινούν δώδεκα μακριές κορδέλες, καθεμιά με διαφορετικό χρώμα. Οι κορδέλες αυτές λέγονται γαϊτάνια και είναι αυτές που δίνουν το όνομά τους και στο έθιμο. Γύρω από τον στύλο δώδεκα χορευτές κρατούν από ένα γαϊτάνι και χορεύουν ταυτόχρονα ανά ζευγάρια, τραγουδώντας το παραδοσιακό τραγούδι.

Καθώς κινούνται γύρω από τον στύλο, κάθε χορευτής εναλλάσσεται με το ταίρι του και έτσι όπως γυρνούν, πλέκουν τις κορδέλες γύρω από τον στύλο δημιουργώντας χρωματιστούς συνδυασμούς, με τον ίδιο τρόπο που έπλεκαν παλιά οι γυναίκες τα γαϊτάνια και στόλιζαν τις παραδοσιακές φορεσιές. Οταν οι κορδέλες έχουν όλες τυλιχτεί και οι χορευτές χορεύουν όλο και πιο κοντά στο κοντάρι, αντιστρέφεται η φορά του χορού και αφού τα γαϊτάνια ξετυλιχτούν ο χορός τελειώνει.

Τι συμβολίζει

Ο αριθμός των δώδεκα χορευτών λέγεται ότι δηλώνει τους μήνες του χρόνου που εναλλάσσονται ή τις Ωρες, τις μυθικές θεότητες του χρόνου. Σε πολλές κοινωνίες, κυρίως αγροτικές, το γαϊτανάκι συμβολίζει την ομόνοια και τη συναδελφικότητα. Ο κυκλικός χορός συμβολίζει τον κύκλο της ζωής, από τη ζωή στον θάνατο, από τη λύπη στη χαρά, από τον χειμώνα στην άνοιξη και το αντίθετο.

Στην Αθήνα των νεότερων χρόνων πάντως τα αποκριάτικα δρώμενα της παλιάς πόλης, όπως το γαϊτανάκι, έχουν συνδυαστεί με τη γειτονιά του Μεταξουργείου, την οποία τα τελευταία χρόνια έχουν «αναγεννήσει» αυτές τις ημέρες της Αποκριάς μερικές συλλογικότητες δίνοντας ένα ιδιαίτερο χρώμα.

Πηγή: https://www.kefaloniapress.gr/