Από Κωνσταντίνο Καραγιάννη, Γρηγόριο Κατσιάβο, Παντελή Λευθεριώτη και Κωνσταντίνα Μπακάλη του τμήματος Β2
Με τον όρο «βιοηθική» εννοούμε τον κλάδο εκείνο της επιστήμης που ασχολείται με τα ηθικά προβλήματα που προέκυψαν από τις νέες ανακαλύψεις της Βιολογίας και τις εφαρμογές της Γενετικής Μηχανικής και συνίσταται στην προσπάθεια αποφυγής μη αναστρέψιμων καταστάσεων που σχετίζονται με τον χειρισμό του γενετικού υλικού. Με λίγα λόγια η ραγδαία ανάπτυξη της επιστήμης της βιολογίας και η δυνατότητα παρέμβασης του ανθρώπου σε διάφορες βιολογικές διαδικασίες οδήγησαν στην ανάπτυξη ενός νέου γνωστικού αντικειμένου, αυτού της βιοηθικής. Από τη φύση της η βιοηθική είναι το σημείο τομής διαφορετικών επιστημονικών πεδίων της Βιολογίας που περιλαμβάνουν τη Γενετική, τη Βιοτεχνολογία και τη Βιοϊατρική, ενώ παράλληλα εμπλέκονται και τελείως διαφορετικοί γνωστικοί τομείς όπως η Νομική, η Θεολογία, η Κοινωνιολογία και η Φιλοσοφία.
Η επιστήμη της βιοηθικής ασχολείται με μια πληθώρα θεμάτων εκ των οποίων τέσσερα που απασχολούν την κοινή γνώμη και την επιστημονική κοινότητα, λόγω της σημαντικότητάς τους αλλά και των ηθικών ζητημάτων που θέτουν, είναι τα ακόλουθα:
1) Κλωνοποίηση : Ο όρος κλωνοποίηση (cloning) περιγράφει τις διαδικασίες που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να παράγουν γενετικά πανομοιότυπα αντίγραφα μιας βιολογικής οντότητας. Το υλικό που έχει αντιγραφεί έχει την ίδια γενετική σύσταση όπως το αρχικό και ονομάζεται «κλώνος» (από την αρχ. ελληνική λέξη κλών δηλαδή κλωνάρι, παρακλάδι δέντρου). Χρησιμοποιείται κυρίως στην ιατρική έρευνα για την κατανόηση ασθενειών και τη δημιουργία ιστών (θεραπευτική κλωνοποίηση), στη βιοτεχνολογία για παραγωγή φαρμάκων (γονιδιακή κλωνοποίηση), καθώς και στη γεωργία-κτηνοτροφία (αναπαραγωγική κλωνοποίηση). Πιο συγκεκριμένα, η κλωνοποίηση βοηθά στη μελέτη ασθενειών και τη δυνητική παραγωγή ιστών για μεταμοσχεύσεις (π.χ. σε νόσο Parkinson, διαβήτη, κ.ά.) χωρίς κίνδυνο απόρριψης. Επίσης, είναι απαραίτητη στη γενετική μηχανική για την παραγωγή φαρμακευτικών πρωτεϊνών (π.χ. ινσουλίνη) και τη μελέτη της λειτουργίας των γονιδίων. Ακόμη, χρησιμοποιείται για την αναπαραγωγή φυτών και ζώων με επιθυμητά χαρακτηριστικά ή διαγονιδιακών ζώων που παράγουν θεραπευτικές ουσίες στο γάλα τους (gene pharming). Τέλος, χρησιμοποιείται ως μέθοδος για την προστασία απειλούμενων ειδών από την εξαφάνιση μέσω της κλωνοποίησης ατόμων από διατηρημένα δείγματα. Και ενώ η θεραπευτική κλωνοποίηση υποστηρίζεται με στόχο την ιατρική πρόοδο και την αντιμετώπιση μιας πληθώρας ασθενειών, η αναπαραγωγική κλωνοποίηση ανθρώπων απαγορεύεται σχεδόν καθολικά λόγω ηθικών διλημμάτων σχετικά με την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, τη μοναδικότητα και τους σοβαρούς κινδύνους υγείας για τους κλώνους (ανωμαλίες ανάπτυξης, πρόωρη γήρανση).
2) Έκτρωση: Με τον όρο έκτρωση ή άμβλωση περιγράφεται η διαδικασία τερματισμού μιας εγκυμοσύνης. Σύμφωνα με το Μαιευτήρα – Γυναικολόγο Παναγιώτη Πολύζο η έκτρωση αποτελεί μία από τις πιο ασφαλείς επεμβάσεις στην ιατρική και δεν επηρεάζει την ικανότητα μιας γυναίκας να τεκνοποιήσει μελλοντικά. Βέβαια, θα πρέπει να πραγματοποιηθεί από εξειδικευμένο ιατρό μαιευτήρα – γυναικολόγο, με τη συμμετοχή αναισθησιολόγου και με την απαραίτητη περίθαλψη σε οργανωμένη νοσηλευτική μονάδα. Στη χώρα μας η έκτρωση επιτρέπεται μόνο όταν πληρούνται όλες οι προαναφερόμενες προϋποθέσεις και μόνο στις ακόλουθες περιπτώσεις:
- Μέσα σε διάστημα 12 βδομάδων της κύησης,
- Μέσα σε διάστημα 24 βδομάδων αν υπάρχουν ενδείξεις ανωμαλίας του εμβρύου,
- Μέσα σε διάστημα 19 βδομάδων αν πρόκειται για ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη που προέκυψε μετά από βιασμό, αποπλάνηση ανηλίκου και αιμομιξία,
- Αν υπάρχει κίνδυνος για τη ζωή της γυναίκας ή συντρέχουν λόγοι σοβαρής ψυχικής υγείας.
Αν και σε αρκετές περιπτώσεις η έκτρωση κρίνεται απαραίτητη για ιατρικούς, ψυχολογικούς και κοινωνικούς λόγους, οι απόψεις σχετικά με αυτήν διίστανται: πολλοί άνθρωποι πιστεύουν ότι η έκτρωση είναι βαθιά ηθικά λανθασμένη, ενώ πολλοί άλλοι πιστεύουν ότι η έκτρωση είναι ηθικά επιτρεπτή. Από την πλευρά τους οι γυναίκες σε ένα σημαντικό ποσοστό θεωρούν ότι έχουν το δικαίωμα να έχουν τον έλεγχο του σώματός τους και να αποφασίζουν οι ίδιες για το αν και πότε θα γίνουν μητέρες.
3) Ευθανασία : Η ευθανασία, σύνθετη ελληνική λέξη από το «ευ» και «θάνατος», στην αρχική της σημασία όριζε τον ένδοξο, ανώδυνο και ευτυχή θάνατο. Μεταβάλλοντας την αρχική της σημασία, η διεθνής κοινότητα υιοθέτησε τον όρο ευθανασία για να υποδηλώσει την επίσπευση του θανάτου ενός ατόμου που εμφανίζει κάποιο σοβαρό, ανίατο και πολύ συχνά επώδυνο νόσημα, εξαιτίας του οποίου η ζωή του γίνεται ιδιαίτερα δύσκολη και πολλές φορές αφόρητη. Γενικότερα, πρόκειται για ένα σύνθετο ηθικό, νομικό και ιατρικό ζήτημα με διαφορετικές προσεγγίσεις ανά τον κόσμο. Υπάρχουν διάφοροι τύποι ευθανασίας και πιο συγκεκριμένα:
- Η Ενεργητική Ευθανασία, δηλαδή η σκόπιμη χορήγηση θανατηφόρας δόσης από ιατρικό προσωπικό στον ασθενή, κατόπιν ρητού αιτήματος του τελευταίου.
- Η Παθητική Ευθανασία, δηλαδή η διακοπή ή μη εφαρμογή θεραπευτικών ή υποστηρικτικών μέσων (π.χ. μηχανική υποστήριξη) που παρατείνουν τη ζωή ενός ασθενούς, συνήθως σε τελικό στάδιο.
- Η Υποβοηθούμενη Αυτοκτονία, δηλαδή όταν ο γιατρός παρέχει τα μέσα (π.χ. φάρμακα) για να τερματίσει ο ίδιος ο ασθενής τη ζωή του.
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση το νομικό πλαίσιο για την ευθανασία διαφέρει σημαντικά. Κάποιες χώρες (όπως η Ολλανδία, το Βέλγιο, το Λουξεμβούργο, η Ισπανία) έχουν νομιμοποιήσει την ενεργητική ευθανασία υπό αυστηρές όμως προϋποθέσεις. Στην Ελλάδα η ευθανασία θεωρείται παράνομη και είναι ποινικά κολάσιμη. Ωστόσο, υπάρχει έντονη συζήτηση για τα δικαιώματα των ασθενών και τη διακοπή θεραπείας, με τον Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας να αναφέρεται στην υποχρέωση αποφυγής της ματαίωσης της ζωής. Γενικότερα, όσον αφορά στη βιοηθική η συζήτηση γύρω από τη χρήση της ευθανασίας επικεντρώνεται κυρίως στο θέμα του δικαιώματος του ασθενούς να ορίζει το τέλος της ζωής του (Αυτοδιάθεση), στον όρκο του Ιπποκράτη για τη διαφύλαξη της ζωής, ο οποίος έρχεται σε σύγκρουση με την ανακούφιση του αβάσταχτου πόνου του ασθενούς (Ιατρική Δεοντολογία) και στη στάθμιση μεταξύ της παράτασης της ζωής και της ποιότητας αυτής (Ποιότητα Ζωής του ασθενή).
Σημαντικό λόγο για την ευθανασία, όπως άλλωστε και στην περίπτωση της έκτρωσης και της κλωνοποίησης έχει και η θρησκεία. Για παράδειγμα, για την χριστιανική πίστη η ευθανασία δε διαφέρει από την αυτοκτονία και η μόνη ηθική διαφοροποίηση έγκειται στο ότι η ευθανασία επισύρει ηθική ευθύνη και σ’ ένα άλλο πρόσωπο, σ’ αυτόν που συμμετέχει στην ευθανασία. Επιπλέον, σύμφωνα με τον χριστιανισμό, η δημιουργία του ανθρώπου κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν του Θεού προδιαγράφει μια σειρά από ηθικά καθήκοντα και ο άνθρωπος δεν έχει το δικαίωμα να αφαιρέσει τη ζωή, η οποία θεωρείται δώρο του Θεού και μόνο Αυτός έχει δικαίωμα να την αφαιρέσει. Με την ίδια λογική η έκτρωση θεωρείται φόνος.
4) Προσδιορισμός της αλληλουχίας του γονιδιώματος των νεογνών: Το θέμα αυτό αναλύεται σε επόμενο άρθρο.
Αυτά και πολλά άλλα ζητήματα καλείται να αντιμετωπίσει η Gen Z ή Γενιά Ζ. Πρόκειται για εμάς που γεννηθήκαμε από τα μέσα της δεκαετίας του ’90 έως τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 2010. Η γενιά μας μεγαλώνει σε έναν κόσμο όπου η τεχνολογία και το διαδίκτυο θεωρούνται εντελώς δεδομένα και είναι αδιαχώριστα μέρη της καθημερινότητάς μας. Είμαστε μια γενιά με αυξημένη ευαισθησία (σε σχέση με παλαιότερες γενιές) σε θέματα όπως η κλιματική αλλαγή, η κοινωνική δικαιοσύνη και η πολυμορφία. Τα χαρακτηριστικά της γενιάς μας ευνοούν την συμμετοχή, καθώς και τον προβληματισμό στα ζητήματα της βιοηθικής. Για την ενασχόληση με τέτοιου είδους ζητήματα, όμως, απαραίτητες προϋποθέσεις είναι η δέουσα σοβαρότητα, οι προ απαιτούμενες γνώσεις και η τήρηση του Ηθικού Κώδικα Δεοντολογίας και Βιοηθικής. Όταν μιλάμε για Ηθικό Κώδικα Δεοντολογίας και Βιοηθικής εννοούμε ένα σύνολο κανόνων, αρχών και προτύπων συμπεριφοράς που καθοδηγούν τους επαγγελματίες (κυρίως στον τομέα της υγείας και της έρευνας) στην ορθή λήψη αποφάσεων, διασφαλίζοντας τον σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα των ατόμων. Ο κώδικας αυτός διέπεται από τέσσερις βασικές αρχές, οι οποίες δεν έχουν ιεραρχική δομή, αλλά αντιθέτως είναι ισότιμες και καμία δεν υπερτερεί της άλλης. Αυτές οι αρχές είναι οι εξής:
- Αρχή της αυτονομίας. Αναφέρεται στο δικαίωμα του ατόμου να κάνει τις δικές του επιλογές σε θέματα υγείας, βάσει των προσωπικών του πεποιθήσεων και αξιών. Οι απόψεις και τα δικαιώματά του πρέπει να είναι σεβαστά, εφόσον δεν βλάπτουν άλλους.
- Αρχή της αβλάβειας. Αναφέρεται γενικά στην υποχρέωση κάθε ατόμου να μην βλάπτει τον συνάνθρωπό του, αλλά και ειδικά στο καθήκον του ιατρού να φροντίζει για την υγεία του ασθενούς, αποφεύγοντας ιατρικές πράξεις που μπορεί να τη βλάψουν.
- Αρχή της ευεργεσίας. Περιλαμβάνει την αγάπη και τον αλτρουισμό. Εμπεριέχει κανόνες για την εξισορρόπηση ωφελειών και κινδύνων.
- Αρχή της δικαιοσύνης. Αναφέρεται στη δίκαιη μεταχείριση των ατόμων, την ίση πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, καθώς και την ίση κατανομή πόρων για την υγεία.
Συνεπώς, η Γενιά Ζ μπορεί να αντιμετωπίσει βιοηθικά ζητήματα με την προϋπόθεση ότι έχει γνώση και λαμβάνει υπόψη της όλα τα παραπάνω. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι τα ζητήματα της επιστήμης της Βιοηθικής φημίζονται για την πολυπλοκότητά τους και τις διχασμένες απόψεις σχετικά με αυτά, οι οποίες ξεκινούν από το γνωσιακό, ιστορικό, ηθικό, πολιτισμικό και θρησκευτικό υπόβαθρο αυτών που τις υποστηρίζουν. Η δυσκολία στη διατύπωση ενός ευρύτερα αποδεκτού συμπεράσματος για καθένα ξεχωριστά και ταυτόχρονα για όλα τα θέματα με τα οποία ασχολείται η Βιοηθική είναι μια πραγματικότητα που αφορά όχι μόνο την γενιά Ζ αλλά και αρκετές από τις προηγούμενες γενιές. Οι ραγδαίες εξελίξεις όμως της τεχνολογίας, της βιολογίας, της ιατρικής, της πληροφορικής και πολλών άλλων επιστημών έχουν καταστήσει τον κλάδο της βιοηθικής πιο επίκαιρο από ποτέ, αφού σε όλα τα παραπάνω ζητήματα έχουν προστεθεί κατά καιρούς και πολλά άλλα (π.χ. η τεχνητή νοημοσύνη με τη χρήση και το ρόλο της). Συνεπώς τα όρια παρέμβασης του ανθρώπου στη φύση αλλά και στον ίδιο τον άνθρωπο θα πρέπει να αποσαφηνιστούν περισσότερο, αλλά σε καμία περίπτωση η εξέλιξη της επιστήμης δεν πρέπει να θεωρείται ως κίνδυνος, αλλά αντίθετα θα πρέπει να θεωρείται σημαντικό πλεονέκτημα για τον άνθρωπο και την ευημερία του.
Πηγές
Αλαχιώτης Σ. Για την κλωνοποίηση
Φανάρας Β. (2022). Σημειώσεις για το μάθημα «ΒΙΟΗΘΙΚΗ». Πανεπιστήμιο Πατρών.
Πολύζος Π. Έκτρωση (Άμβλωση): Οδηγός και Πληροφορίες – Γυναικολόγος
Η εξέλιξη των γενεών; Ποιοί είναι οι Millenials; Gen-Z; Gen Alpha;
Κώδικας Ηθικής και Δεοντολογίας Ερευνών
