Φαινόμενο placebo (πλασέμπο) ονομάζεται το φαινόμενο κατά το οποίο ένας ασθενής παρουσιάζει βελτίωση ενώ λαμβάνει ένα εικονικό φάρμακο, δηλαδή μια ουσία χωρίς πραγματική δράση για το πρόβλημα που αντιμετωπίζει. Πρόκειται δηλαδή για φαινόμενο αυθυποβολής, κατά το οποίο, ο ασθενής πιστεύοντας ότι λαμβάνει ένα φάρμακο που θα τον βοηθήσει, εξ’αιτίας αυτής της πεποίθησης και μόνο παρουσιάζει βελτίωση.
Τα εικονικά σκευάσματα (placebo) χρησιμοποιούνται ευρέως στις ιατρικές μελέτες για τη σύγκριση της αποτελεσματικότητας των φαρμάκων. Το φαινόμενο placebo είναι ένα ευρέως διαδεδομένο φαινόμενο και παρουσιάζεται περίπου στο 30% όσων λαμβάνουν φάρμακα (χημικά ή μη).
Φαινόμενο «Nocebo» – Η αυθυποβολή στους ασθενείς
Φαινόμενο «Nocebo». Περιγράφει δηλαδή τις αρνητικές αλλαγές που μπορούν να προκληθούν στον ασθενή ανεξάρτητα από τη φαρμακευτική αγωγή ή την πορεία του χειρουργείου. Αποτελεί ένα είδος αυθυποβολής. Αυτό που πιστεύει δηλαδή κανείς ότι θα συμβεί, τελικά όντως συμβαίνει. Το Νocebo αποτελεί την αντίθετη όψη του πιο διαδεδομένου φαινομένου Placebo, το οποίο αναφέρεται στην ύπαρξη θετικών αποτελεσμάτων από μια θεραπεία, ανεξάρτητα από την επίδραση της.
Οι επιπτώσεις αυτών των δύο φαινομένων είναι προφανώς πολύ μεγαλύτερες από ό,τι πιστευόταν εδώ και καιρό, λένε οι ειδικοί που βρέθηκαν στην περιοχή του Ρουρ για το μεγαλύτερο διεθνές συνέδριο σχετικά με την έρευνα του εικονικού φαρμάκου. Και η γνώση αυτή μπορεί να βοηθήσει ώστε να γίνουν οι θεραπείες πιο αποτελεσματικές, επικοινωνώντας διαφορετικά με τους ασθενείς.
Ο όρος «νοσέμπο» (nocebo) είναι αντίθετος του «πλασέμπο» (placebo). Αναφέρεται στο φαινόμενο κατά το οποίο ένα άτομο βιώνει αρνητικές επιδράσεις ή συμπτώματα, όχι επειδή η ουσία ή η θεραπεία που του χορηγείται προκαλεί αυτές τις επιδράσεις, αλλά επειδή το άτομο αναμένει ότι θα τις βιώσει.
Χαρακτηριστικά του νοσέμπο:
- Ψυχολογική βάση: Οι προσδοκίες του ατόμου παίζουν κεντρικό ρόλο. Αν κάποιος πειστεί ότι μια ουσία ή θεραπεία θα έχει αρνητικές επιπτώσεις, μπορεί να εμφανίσει συμπτώματα.
- Αυτοεκπληρούμενη προφητεία: Η πίστη σε αρνητικές συνέπειες μπορεί να οδηγήσει το σώμα να αντιδράσει ανάλογα, ακόμη και χωρίς πραγματική αιτία.
- Παραδείγματα:
- Κάποιος που λαμβάνει εικονική φαρμακευτική αγωγή μπορεί να εμφανίσει παρενέργειες όπως ναυτία ή πονοκέφαλο, επειδή του είπαν ότι «αυτή η θεραπεία έχει παρενέργειες».
- Αν κάποιος φοβηθεί ότι θα αισθανθεί χειρότερα μετά από μια διάγνωση, μπορεί να εμφανίσει περισσότερα συμπτώματα.
Σε τι χρησιμεύει η κατανόηση του νοσέμπο:
- Στην ιατρική: Για να διαχειρίζονται οι επαγγελματίες υγείας τις προσδοκίες των ασθενών και να αποφεύγουν τη δημιουργία αρνητικών επιδράσεων.
- Στην ψυχολογία: Για να κατανοούμε πώς οι σκέψεις και οι προσδοκίες μπορούν να επηρεάσουν τη φυσική μας κατάσταση.
Γίνεται ο πόνος ή η διαρκής κόπωση που αισθανόμαστε στην καθημερινότητά μας να είναι μόνο στο… μυαλό μας; Έχει τόση δύναμη το μυαλό που μπορεί και να μας αρρωσταίνει; Πότε τα ψυχοσωματικά συμπτώματα βάζουν σε κίνδυνο τη ζωή μας;
Με την έκφραση ψυχοσωματικά συμπτώματα αναφερόμαστε σε κάποια σωματικά συμπτώματα που προκύπτουν για ψυχολογικούς λόγους. Τα δάκρυα και το κοκκίνισμα στα μάγουλα είναι τέτοια παραδείγματα, αλλά αποτελούν φυσιολογικές αντιδράσεις που δεν αντιπροσωπεύουν ασθένεια.
Αν όμως τα ψυχοσωματικά συμπτώματα υπερβαίνουν το συνηθισμένο και μειώνουν την ικανότητά μας να λειτουργήσουμε ή θέτουν σε κίνδυνο την υγεία μας, τότε προκύπτει η ψυχοσωματική ασθένεια.
Ψυχοσωματικά: Όταν η δύναμη του μυαλού κυβερνάει το σώμα
Όλοι έχουμε κατά καιρούς αποδώσει τα συμπτώματά μας σε μία ψυχοσωματική αιτιολογία. Επίσης συχνά έχουμε αμφισβητήσει τον ίδιο μας τον εαυτό –καθώς και τους ειδικούς– και έχουμε αναρωτηθεί αν μπορεί το μυαλό μας να ευθύνεται για πόνους, μουδιάσματα, λιποθυμίες, πονοκεφάλους, ακόμα και επιληπτικές κρίσεις ή αδυναμία στην κίνηση.
Για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε την ψυχοσωματική ασθένεια θα πρέπει να αποδεχτούμε τη δύναμη του νου πάνω στο σώμα. Ίσως μας είναι πιο εύκολο να καταλάβουμε και να αποδεχτούμε τη θετική επίδραση του νου –όπως είναι για παράδειγμα το placebo– όπου ένα εικονικό φάρμακο ή μία θεραπεία λειτουργεί και έχει αποτέλεσμα μόνο και μόνο επειδή ο ασθενής πιστεύει σε αυτό. Χάρη στη δύναμη του μυαλού του δηλαδή. Το γεγονός όμως ότι όλο αυτό μπορεί να λειτουργήσει και αντίστροφα και ο νους μας να αναπαράγει οργανικά συμπτώματα πάνω στο σώμα μας, μας φαίνεται πολύ δύσκολο να το κατανοήσουμε.
Για να το καταλάβουμε θα πρέπει να αποδεχτούμε τον τρόπο με τον οποίο το σώμα μας λειτουργεί απέναντι στα ερεθίσματα του κόσμου στον οποίο ζούμε. Άλλωστε, ο οργανισμός μας διαθέτει ένα πλήθος μέσων με τα οποία μπορεί να εκφράσει συναίσθημα. Για παράδειγμα, τα μάγουλά μας κοκκινίζουν όταν διαστέλλονται τα αιμοφόρα αγγεία και γεμίζουν με αίμα. Είναι μία στιγμιαία σωματική αλλαγή ορατή επιφανειακά –την οποία δεν μπορούμε να ελέγξουμε– αλλά που αντανακλά ένα συναίσθημα ντροπής ή ευτυχίας το οποίο δεν εκδηλώνεται. Αντίστοιχα, τρέμει το χέρι μας όταν πάμε να υπογράψουμε ένα σημαντικό έγγραφο, δακρύζουμε από χαρά ή στεναχώρια και πονάει το στομάχι μας πριν από ένα μεγάλο ταξίδι ή έναν σημαντικό λόγο που πρέπει να εκφωνήσουμε.
Μερικές φορές οι αντιδράσεις του σώματος είναι πιο έντονες από ένα σύντομο κοκκίνισμα στα μάγουλα ή από το περιστασιακό δάκρυ. Ας πάρουμε την περίπτωση κάποιου που καταρρέει ως αντίδραση στον ενθουσιασμό. Ας σκεφτούμε νέους ανθρώπους που λιποθυμούν σε ποπ συναυλίες, για παράδειγμα. Φυσικά, πολλές τέτοιου είδους λιποθυμίες εξηγούνται εύκολα από τη φυσιολογία του σώματος. Μία νεαρή κοπέλα βρίσκεται ανάμεσα σε πολύ κόσμο με έντονη ζέστη, τα αιμοφόρα αγγεία της διαστέλλονται για να δροσιστεί, το αίμα πάει προς τα κάτω, μακριά από το κεφάλι της, και για μία μόνο στιγμή, ο εγκέφαλός της στερείται οξυγόνου, καταρρέει και χάνει τις αισθήσεις της. Έχει λιποθυμήσει εξαιτίας μόνο της αντίδρασης του οργανισμού της σε ένα σωματικό ερέθισμα.
Τα ψυχοσωματικά μάς προστατεύουν από τον ψυχικό πόνο
Μπορεί να μας φαίνεται περίεργο και δύσκολο να το συλλάβουμε αλλά τα ψυχοσωματικά συμπτώματα και τις ασθένειες δεν είναι καθόλου απίθανο να τα εφευρίσκει το μυαλό μας προκειμένου να μας προστατέψει. Τι σημαίνει αυτό; Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι, των οποίων η θλίψη είναι τόσο συντριπτική, που δεν αντέχουν να την αισθανθούν. Αντ’ αυτής, λοιπόν, αναπτύσσουν σωματικές αναπηρίες. Ενάντια σε κάθε λογική, ο υποσυνείδητος εαυτός των ανθρώπων επιλέγει να σακατεύεται από σπασμούς ή να βρίσκεται καθηλωμένος σε αμαξίδιο, παρά να βιώσει την οδύνη που υπάρχει μέσα του.
