Ο Καποδίστριας στην Ελβετία – πρώτη περίοδος: 1813-1815
Από το 1809 ο Κερκυραίος Ιωάννης Καποδίστριας εργαζόταν ως διπλωμάτης για λογαριασμό της Ρωσίας και έχαιρε μεγάλης εκτίμησης για το έργο του. Περί τα τέλη του 1813 ο τσάρος Αλέξανδρος Α’ της Ρωσίας τον κάλεσε για να του αναθέσει μια σημαντική αποστολή, αυτή την φορά στην Ελβετία. Ο τσάρος εκτιμούσε πολύ τις πρωτοβουλίες και το πάθος του κόμη Καποδίστρια για τους μικρούς λαούς και πίστευε πως εκείνος θα μπορούσε να βάλει σε κάποια τάξη τους επαναστατημένους αστούς των ελβετικών καντονιών. Η διευθέτηση του ελβετικού ζητήματος ήταν πολύπλοκη. Τα πλούσια καντόνια με τις αριστοκρατικές διοικήσεις –η Βέρνη, η Γενεύη, η Λωζάννη, η Ζυρίχη- δεν ήθελαν να ενωθούν με τα νότια ιταλόφωνα καντόνια, των οποίων ο πληθυσμός ήταν κυρίως γεωργοί και κτηνοτρόφοι. Ο τσάρος ανέθεσε στον Καποδίστρια την υπόθεση της Ελβετίας, μ’ ένα χαρακτηριστικό προοίμιο: «Οι αρχές σας και τα αισθήματά σας μου είναι γνωστά. Αγαπάτε τις δημοκρατίες, το ίδιο κι εγώ. Πρόκειται τώρα να σώσουμε μια από αυτές, που την υποδούλωσε ο γαλλικός δεσποτισμός. Πρόκειται για την Ελβετία». Αποστολή του Καποδίστρια, από κοινού με τον Αυστριακό βαρόνο Lebzeltern, ήταν η ενοποίηση της Ελβετίας και η εξασφάλιση της ουδετερότητά της. Μέσω αυτής, θα επιτύγχανε την απαλλαγή της Ελβετίας από την επιρροή του Ναπολέοντα. Με ιδιαίτερη διπλωματική ευελιξία, ο Καποδίστριας κατάφερε να συγκαλέσει συνέλευση όλων των αντιμαχόμενων καντονιών, να επικυρώσει το οριστικό σχέδιο του συντάγματος που έγραψε ο ίδιος και οι συνεργάτες του, προσφέροντας μέγιστη υπηρεσία στην ομοσπονδία αυτή, εξασφαλίζοντας ενότητα, ανεξαρτησία, ουδετερότητα και ειρήνη μέσα στους κόλπους της.
Στον Καποδίστρια λοιπόν, οφείλεται σε μεγάλο βαθμό η συγκρότηση και οργάνωση της σύγχρονης Ελβετικής Συνομοσπονδίας. Αξίζει να σημειωθεί ότι η συμμετοχή της Γενεύης στο νέο κράτος ήταν αποτέλεσμα πρωτοβουλίας του Καποδίστρια. Επίσης, ο Καποδίστριας αγωνίστηκε σθεναρά ώστε το καντόνι του Vaud (με πρωτεύουσα τη Λωζάννη) να παραμείνει ανεξάρτητο, την στιγμή που ήθελε να το προσαρτήσει η Βέρνη. «Θέλετε το καντόνι τουVaud; Δεν θα το έχετε! Κι αν χρειαζόταν, θα μπορούσαμε ακόμα και να σας αποβάλουμε από την Συνομοσπονδία!», έλεγε χαρακτηριστικά ο Καποδίστριας. Σχετικά με την υπόθεση της Ελβετίας, ο Καποδίστριας έγραφε στον πατέρα του: «Εάν δυνηθούν (σ.σ. οι Ελβετοί) εις το μέλλον να είναι ευτυχείς και να απολαύσουν την ανεξαρτησίαν των, θα είπω ότι δεν έχασα τον καιρό μου και το έργον μου» .
Η σημασία του έργου του Καποδίστρια για τους Ελβετούς φαίνεται από τις εκδηλώσεις τιμής προς εκείνον. Το 1816 τον ανακήρυξαν επίτιμο δημότη της Λωζάννης, του καντονιού τουVaud, καθώς και της Γενεύης. Ο αρχηγός της ελβετικής αντιπροσωπείας στο συνέδριο των Παρισίων γράφει: «Τί δυνάμεθα να πράξομεν δι’ αυτόν τον εξαίρετον Καποδίστριαν… Εϊναι ο Φοίνιξ της διπλωματίας. Χωρίς αυτόν το συνέδριο της Βιέννης και τα άλλα θα ήσαν διαφορετικά… Έχω την πεποίθησιν, ότι χωρίς αυτόν η Ελβετία θα είχεν εξ ολοκλήρου ανατραπή… Αν περάση ποτέ από την Γενεύην, κτυπήσατε όλους τους κώδωνας των εκκλησιών και χαιρετίσατε την άφιξίν του δια του κεραυνού του πυροβολικού μας». Οι δύο βουλευτές της Γενεύης, ο Charles Pictet de Richemont και ο F. D’Ivernois, θα γράψουν αντίστοιχα: «Απ’ όλους όσους ενδιαφέρθηκαν για την επίλυση των προβλημάτων μας, ουδείς το έπραξε με περισσότερη υπευθυνότητα, εύνοια για την πόλη μας, ευφυία και αποτελεσματικότητα από τον κόμη Καποδίστρια (…)» και «ο κόμης Καποδίστριας επέδειξε για την υποστήριξη των συμφερόντων της Γενεύης πραγματικό εγκάρδιο ενδιαφέρον… έπρεπε να είναι κανείς αυτόπτης μάρτυς για να το πιστέψει! (…)».
