Σε μια ξεχωριστή εμπειρία για τον όμιλο Σχολικής Εφημερίδας, οι μαθητές και οι μαθήτριες είχαμε την ευκαιρία να συνομιλήσουμε με τον Πρόεδρο του Ιδρύματος Ωνάση, κύριο Αντώνη Σ. Παπαδημητρίου, και να γνωρίσουμε από κοντά το έργο και τις πρωτοβουλίες του. Η συνάντηση πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια επίσκεψής μας στην Ωνάσειο Βιβλιοθήκη.
Κύριε Παπαδημητρίου, τι σημαίνει για εσάς ο όρος «ενεργός πολίτης» στη σημερινή κοινωνία;
Ο ενεργός πολίτης είναι αυτός που συμμετέχει στα κοινά, σε αντίθεση με τον «ιδιώτη», όπως έλεγε ο Σωκράτης. Με τον άνθρωπο, δηλαδή, που επιλέγει το ίδιον όφελος, κάθεται στο σπίτι του και δεν ασχολείται με την κοινωνία. Εξαρτάται πάντα από τη διάθεση του καθενός το κατά πόσο συμμετέχει και δεν χρειάζεται να γίνουμε όλοι υποψήφιοι βουλευτές ή υπουργοί. Μπορούμε όμως να ενημερωνόμαστε και να παίρνουμε θέση για τα προβλήματα της κοινωνίας βοηθώντας στο μέτρο των δυνατοτήτων μας. Είναι μια στάση ζωής που ξεκινά από το «εμείς» και όχι από το «εγώ». Σημαίνει να έχεις τα μάτια σου ανοιχτά και να μη δέχεσαι πως «έτσι έχουν τα πράγματα».
Είναι ο άνθρωπος που δεν περιμένει από τους άλλους, το κράτος ή έναν οργανισμό να λύσουν κάθε πρόβλημα, αλλά αναρωτιέται: «Εγώ, τι μπορώ να κάνω σήμερα για τη γειτονιά μου, για τον συμμαθητή μου που δυσκολεύεται, για το περιβάλλον;»
Στους χώρους του Πολιτισμού, της Παιδείας και της Υγείας, όπου δραστηριοποιείται το Ίδρυμα Ωνάση, βλέπω καθημερινά ότι η πραγματική αλλαγή έρχεται από εκείνους που έχουν την ενσυναίσθηση να νιώσουν τις ανάγκες του διπλανού τους και το θάρρος να δράσουν.
Ενεργός πολίτης είναι αυτός που συμμετέχει, που διεκδικεί με σεβασμό, που ενημερώνεται σωστά και, κυρίως, που προσφέρει τον χρόνο του για ένα κοινό καλό. Είναι, τελικά, η απόφαση να είσαι ο πρωταγωνιστής της δικής σου κοινωνίας και όχι ένας απλός θεατής πίσω από μια οθόνη.
Εδώ και αρκετά χρόνια βρίσκεστε στο τιμόνι του Ιδρύματος Ωνάση. Ποιο θεωρείτε ότι είναι το πιο σημαντικό έργο ή αποτύπωμα αυτής της πορείας;
Όπως το επισημαίνετε κι εσείς, είμαι περήφανος επειδή μόλις πέρυσι συμπλήρωσα 20 χρόνια στην προεδρία του Ιδρύματος Ωνάση. Το έργο και το αποτύπωμα προκύπτουν από τη συνολική πορεία των 50 ετών του Ιδρύματος –αισίως μπήκαμε στο 51ο– συμμετέχοντας σε μια αληθινή συμμαχία προσφοράς. Είμαστε περήφανοι για όσα έχουμε καταφέρει, αλλά ακόμη πιο αποφασισμένοι για όσα έρχονται, επειδή συνεχίζουμε να λειτουργούμε ως παράδειγμα και να εμπνέουμε την πρόοδο.
Εδώ και μισό αιώνα, η αρχική έμπνευση του Αριστοτέλη Ωνάση, που είναι ο ιδρυτής μας, δεν έμεινε ποτέ στάσιμη. Αντιθέτως, εξελίχθηκε σε μια ζωντανή κληρονομιά. Αν έπρεπε, πάντως, να επιλέξω ενδεικτικά κάποια έργα μας από τον χώρο της Παιδείας που σας αφορά και από το πρόσφατο επετειακό έτος του 2025, θα επέλεγα σίγουρα τα Δημόσια Ωνάσεια Σχολεία, που δείχνουν το μέλλον, και από τον χώρο της Υγείας το νέο Ωνάσειο Νοσοκομείο, που ολοκληρώθηκε με τη δωρεά του Ωνάσειου Εθνικού Μεταμοσχευτικού Κέντρου.
Ποια είναι η βασική αποστολή του Ιδρύματος Ωνάση και πώς αυτή συνδέεται με την προσφορά προς την κοινωνία;
Στις πέντε δεκαετίες που έχουν μεσολαβήσει από την ίδρυσή του, το Ίδρυμα Ωνάση λειτουργεί σαν ένας «καταλύτης» αλλαγής και προόδου, με αποτέλεσμα πάνω από 2,5 εκατομμύρια Έλληνες να έχουν γίνει αποδέκτες των επωφελών πρωτοβουλιών, δράσεων και εκδηλώσεών μας: από τα εκπαιδευτικά προγράμματα για τις μικρές ηλικίες έως την περίθαλψη στο Ωνάσειο Νοσοκομείο.
Το παράδειγμα που διαμορφώνουμε, τοποθετεί στο επίκεντρο των δράσεων πάντοτε τον άνθρωπο, αναγνωρίζοντας τις ανάγκες των πολλών. Για αυτούς προσπαθούμε στους τρεις βασικούς πυλώνες δράσεων, ώστε να πετύχουμε την ισότιμη πρόσβαση όλων στον Πολιτισμό, την Παιδεία και την Υγεία.
Το Ίδρυμα δραστηριοποιείται έντονα στον τομέα της Υγείας. Ποια είναι η πιο σημαντική προσφορά του Ιδρύματος Ωνάση σε αυτό τον τομέα;
Πριν από λίγους μήνες, όπως ανέφερα και λίγο νωρίτερα, παραδώσαμε στην ελληνική πολιτεία και σε κάθε πολίτη το νέο Ωνάσειο Νοσοκομείο, ύστερα από τη δωρεά του Ωνάσειου Εθνικού Μεταμοσχευτικού Κέντρου. Ενός έργου εμβληματικού, το οποίο γεννήθηκε από ένα όραμα: η Ελλάδα να αποτελεί έναν κόμβο αριστείας στις μεταμοσχεύσεις.
Για εμάς στο Ίδρυμα Ωνάση η Υγεία δεν είναι αφηρημένη έννοια, αλλά πεποίθηση ότι η φροντίδα του ανθρώπου είναι έκφραση μιας πολιτισμένης κοινωνίας. Το νέο νοσοκομείο δεν είναι απλώς ένα κτίριο, είναι ένας ζωντανός οργανισμός καινοτομίας με περισσότερες από 50 πρωτοβουλίες. Και η δωρεά οργάνων αποτελεί το σταυροδρόμι όπου η ανάγκη συναντά την ελπίδα. Είναι η απόλυτη πράξη αλληλεγγύης που μετατρέπει την απώλεια σε μια νέα αρχή, με έναν ρυθμικό χτύπο καρδιάς που συνεχίζει να ακούγεται.
Προσωπικά, πιστεύω ότι, πέρα από τον αριθμό των ανθρώπων που έχουν περάσει από το νοσοκομείο και έχουν θεραπευτεί –ξεπερνούν τους 800.000–, το σημαντικό είναι ότι με το νέο Ωνάσειο Νοσοκομείο αλλάζουμε τις νοοτροπίες για την Υγεία στην Ελλάδα.
Πολλές καινοτομίες, όπως οι επεμβάσεις ανοιχτής καρδιάς, ξεκίνησαν από εμάς. Πρόκειται, άλλωστε, για το πρώτο πλήρως ψηφιακό νοσοκομείο στην Ελλάδα, όπου γιατρός και ασθενής βλέπουν, σε έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή, την εικόνα του ασθενούς.
Ως μαθητές του Δημόσιου Ωνάσειου Σχολείου, γνωρίζουμε ένα κομμάτι της σημαντικής προσφοράς του Ιδρύματος Ωνάση στον τομέα της εκπαίδευσης. Θα θέλαμε όμως να μας εκθέσετε και άλλους τρόπους με τους οποίους το Ίδρυμα Ωνάση στηρίζει τους νέους.
Το Ίδρυμα Ωνάση στάθηκε πάντοτε στο πλευρό των νέων πολιτών που ζητούσαν μεγαλύτερη πρόσβαση στην Παιδεία και τον Πολιτισμό, αλλά και στον δημόσιο χώρο. Αυτό αποδεικνύεται από τις 8.000 υποτροφίες μεταπτυχιακών σπουδών που έχουμε προσφέρει από το 1978, πάντοτε με κριτήρια την καινοτομία και τη δημιουργική ανατροπή.
Το ίδιο αποδεικνύεται και από τις πρωτοποριακές δράσεις μας στον σύγχρονο πολιτισμό, όπως και από την υποστήριξη νέων καλλιτεχνών και δημιουργών, με επίκεντρο τη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση, που φέτος μπαίνει στον 16ο χρόνο λειτουργίας της. Σε αυτήν, άλλωστε, υποδεχόμαστε κάθε χρόνο νέους και νέες που βρίσκουν καλή δουλειά στην ταξιθεσία και αποκτούν εμπειρίες στον χώρο του πολιτισμού. Παράλληλα, έχουμε αναλάβει την αναζωογόνηση σε άλση και πάρκα, όπως στο Πεδίον του Άρεως, στο Πάρκο Ραγκαβά και στο Άλσος Λογγίνου, αλλά και την ανακαίνιση σε παιδικές χαρές (Νέος Κόσμος, Πλατεία Αυδή) και αθλητικές εγκαταστάσεις (Δήμος Ελευσίνας, Δήμος Νίκαιας – Αγίου Ιωάννη Ρέντη, Δήμος Μοσχάτου). Εκείνο που μας κινητοποιεί είναι να δίνουμε συνεχώς ερεθίσματα στη νεότερη γενιά. Αν μπορώ να δώσω ένα «φρέσκο» παράδειγμα: πιστεύουμε πολύ στο NextGen Hackaton, το οποίο πραγματοποιείται στις 8 Μαΐου στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας με τη συμμετοχή των Δημόσιων Ωνάσειων Σχολείων Κοζάνης, Ξάνθης και Θεσσαλονίκης.
Τι προσπαθούμε με αυτό; Την υποστήριξη των εκπαιδευτικών και τη δημιουργία ενός βιώσιμου παιδαγωγικού οικοσυστήματος καινοτομίας. Κεντρικός άξονας της πρωτοβουλίας είναι η προετοιμασία και η υλοποίηση ενός εκπαιδευτικού hackathon, το οποίο αντιμετωπίζεται όχι ως μεμονωμένο γεγονός, αλλά ως βιωματικό μαθησιακό εργαλείο που ενισχύει τη συνεργασία, τη δημιουργικότητα, την κριτική σκέψη και την επίλυση προβλημάτων μέσα από την επιχειρηματική σκέψη.
Ποιος είναι ο ρόλος του πολιτισμού και των τεχνών στη διαμόρφωση μιας πιο συνειδητοποιημένης και συμμετοχικής κοινωνίας;
Η ερώτησή σας αγγίζει την καρδιά αυτού που προσπαθούμε να κάνουμε στο Ίδρυμα Ωνάση. Για πολλούς, ο πολιτισμός είναι μια «πολυτέλεια» ή κάτι που αφορά μόνο τις γκαλερί και τα θέατρα. Για εμάς, όμως, όλα είναι πολιτισμός. Δεν μπορείς να έχεις πολιτισμένη κοινωνία αν δεν της προσφέρεις σύστημα υγείας. Ή αν τα παιδιά της δεν έχουν σωστή παιδεία. Οι τέχνες φυσικά είναι από μόνες τους ένας καθρέφτης που μας αναγκάζει να κοιτάξουμε κατάματα την αλήθεια μας, ακόμα και την πιο δύσκολη.
Όταν βλέπεις μια παράσταση ή διαβάζεις ένα βιβλίο, μπαίνεις στη θέση κάποιου άλλου – κάποιου που μπορεί να έχει διαφορετικό χρώμα, θρησκεία ή βιώματα. Αυτή η ενσυναίσθηση είναι το πρώτο βήμα για μια συνειδητοποιημένη κοινωνία. Αν δεν μπορείς να νιώσεις τον διπλανό σου, δεν θα ενδιαφερθείς ποτέ για να συμμετάσχεις στα κοινά. Ο πολιτισμός μάς διδάσκει να σκεφτόμαστε κριτικά, να αμφισβητούμε το αυτονόητο και να ονειρευόμαστε το «διαφορετικό».
Είμαστε, λοιπόν, ιδιαίτερα περήφανοι επειδή μπορούμε να τα καταφέρουμε όλα αυτά χάρη στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση, η οποία συμπλήρωσε, όπως σας είπα προηγουμένως, 15 χρόνια λειτουργίας. Και μέσα σε αυτό το διάστημα έφερε ένα διαφορετικό μήνυμα πρωτοπορίας σε πολλούς τομείς της τέχνης: από το σύγχρονο θέατρο και τον χορό έως τις εκθέσεις για την επιστημονική φαντασία και τις προτάσεις για τον δημόσιο χώρο. Πιθανότατα θα ακούσατε ή θα γνωρίζετε την έκθεση “Plásmata”, η οποία ξεκίνησε από το Πεδίον του Άρεως και έφτασε μέχρι τα Ιωάννινα, για να επιστρέψει στην Αθήνα. Την επισκέφτηκαν εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι δωρεάν, συμμετέχοντας σε μια κοινή εμπειρία: ότι η ίδια η πόλη γίνεται ο εκθεσιακός χώρος, οι γειτονιές, οι διαδρομές και τα κτίριά της γίνονται οι πομποί των ψηφιακών δεδομένων.
Πώς μπορούν οι νέοι σήμερα να συμμετέχουν πιο ενεργά στην κοινωνία και να κάνουν τη διαφορά;
Αυτή είναι η ερώτηση που με κάνει να νιώθω πιο αισιόδοξος από κάθε άλλη, γιατί η απάντηση βρίσκεται ήδη μέσα σας. Συχνά ακούτε ότι είστε το «μέλλον», αλλά εγώ θα σας πω ότι είστε το παρόν. Για να κάνετε τη διαφορά, δεν χρειάζεται να περιμένετε να μεγαλώσετε ή να αποκτήσετε κάποιο αξίωμα. Η αλλαγή ξεκινά από τις μικρές, καθημερινές «επαναστάσεις». Πρώτα απ” όλα, μην υποτιμάτε τη δύναμη της φωνής σας. Σήμερα, με την τεχνολογία στα χέρια σας, έχετε τη δυνατότητα να αναδείξετε ζητήματα που παλαιότερα έμεναν στο σκοτάδι – από την κλιματική κρίση μέχρι την κοινωνική ανισότητα. Όμως, η ψηφιακή συμμετοχή δεν αρκεί.
Η πραγματική διαφορά γίνεται στον «δρόμο»: στον εθελοντισμό, στις μαθητικές κοινότητες, στην προστασία του δημόσιου χώρου.
Η συμμετοχή απαιτεί διάλογο, όχι μόνο συνθήματα. Γίνετε εσείς το παράδειγμα που θέλετε να δείτε στους μεγάλους. Αν θέλετε μια κοινωνία με περισσότερη αλληλεγγύη, ξεκινήστε στηρίζοντας τον διπλανό σας στο θρανίο. Η δική σας αυθεντικότητα και το πάθος σας είναι το πιο ισχυρό εργαλείο που διαθέτουμε ως Ίδρυμα και ως κοινωνία για να χτίσουμε έναν κόσμο πιο δίκαιο.
Υπάρχει κάποια στιγμή ή δράση του Ιδρύματος που σας έχει συγκινήσει ιδιαίτερα και σας έκανε να συνειδητοποιήσετε τη σημασία του έργου σας;
Όπως μπορείτε να υποθέσετε, η δράση και η ζωή στο Ίδρυμα Ωνάση είναι μια διαρκής συγκίνηση και μια ώθηση να γινόμαστε κάθε φορά καλύτεροι. Αλλά φυσικά υπάρχουν και στιγμές που συνοδεύουν την ιστορία μας ως ορόσημα σε μια μεγάλη συνέχεια. Μόνο ενδεικτικά μπορώ να ανακαλέσω κάποιες από αυτές: Το ολοκληρωμένο πρόγραμμα Ειδικής Αγωγής.
Τη φωταγώγηση της Ακρόπολης με τον νέο φωτισμό της Ελευθερίας Ντεκώ, που μέσα στην πανδημία έστειλε ένα πανανθρώπινο μήνυμα ελπίδας σε όλο τον πλανήτη. Τις ειδικές διαδρομές στον ίδιο χώρο για άτομα με κινητικές αναπηρίες. Τα εγκαίνια του Ωνάσειου Καρδιοχειρουργικού Κέντρου το 1993. Τα εγκαίνια της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση το 2010 και κάθε φορά που η Στέγη μετράει μια επιτυχία – και ευτυχώς είναι πολλές. Και, φυσικά, δεν μπορώ να αφήσω εκτός τα Δημόσια Ωνάσεια Σχολεία, μια πρωτοβουλία που αποδεικνύει το διαρκές ενδιαφέρον μας για την ισότιμη πρόσβαση στη γνώση.
Ποια είναι η πιο σημαντική συμβουλή που θα δίνατε σε εμάς, τους μαθητές και τις μαθήτριες, για να γίνουμε υπεύθυνοι και ενεργοί πολίτες;
Συνήθως αποφεύγω τις συμβουλές –με την έννοια ότι ο καθένας ανακαλύπτει την εσωτερική του πυξίδα– αλλά η απάντησή μου είναι απλή: μην επιτρέψετε στον κυνισμό να νικήσει την περιέργειά σας. Σήμερα, είναι πολύ εύκολο να σηκώσει κανείς τους ώμους και να πει «τίποτα δεν αλλάζει» ή «όλοι ίδιοι είναι». Αυτή η απάθεια είναι ο μεγαλύτερος εχθρός της δημοκρατίας. Αν μπορώ να πω, λοιπόν, κάτι είναι να διαβάζετε κριτικά τον κόσμο. Μη δέχεστε άκριτα ό,τι βλέπετε σε μια οθόνη. Ψάξτε την αλήθεια, διαβάστε, ρωτήστε «γιατί;» και, κυρίως, μάθετε να ακούτε εκείνους που η φωνή τους δεν ακούγεται εύκολα.
Οφείλουμε όλοι να θυμόμαστε ότι η αλληλεγγύη δεν είναι φιλανθρωπία, αλλά δικαιοσύνη. Αν κρατήσετε ζωντανή την ενσυναίσθηση και τη δίψα σας για μάθηση, θα γίνετε υπεύθυνοι πολίτες, αλλά και δημιουργοί ενός κόσμου που σήμερα φαντάζει ακατόρθωτος.
Ποιο μήνυμα θα θέλατε να στείλετε στη νέα γενιά για το μέλλον της κοινωνίας μας;
Να μην εκχωρεί σε κανέναν το δικαίωμα να ορίζει το μέλλον της. Συχνά ακούτε ότι ο κόσμος είναι περίπλοκος, γεμάτος κρίσεις και αδιέξοδα. Όμως, η ιστορία της ανθρωπότητας δεν γράφτηκε από την παραίτηση, αλλά από την ελπίδα και τη διεκδίκηση. Το μέλλον της κοινωνίας μας δεν είναι μια προδιαγεγραμμένη μοίρα, αλλά ένα λευκό χαρτί που περιμένει το δικό σας μήνυμα. Η τεχνολογία και η τεχνητή νοημοσύνη είναι σπουδαία εργαλεία, μαζί όμως με την κρίση, την ηθική και την αλληλεγγύη. Το μέλλον μας είτε θα είναι συλλογικό είτε δεν θα υπάρξει. Για αυτό, χτίστε γέφυρες εκεί όπου οι άλλοι υψώνουν τείχη. Δημιουργήστε μια κοινωνία όπου η επιτυχία δεν θα μετριέται με το τι κατέχεις, αλλά με το πόσους ανθρώπους βοήθησες να σταθούν στα πόδια τους.
Είστε η γενιά που μπορεί να κάνει την ενσυναίσθηση τη νέα «παγκόσμια γλώσσα». Τολμήστε να είστε οι ρομαντικοί που θα φέρουν τον ρεαλισμό της αλληλεγγύης.
