Η συνεχής χρήση του Διαδικτύου είναι γεγονός: σήμερα για ό,τι θελήσουμε επισκεπτόμαστε έναν ηλεκτρονικό ιστότοπο… Έτσι, η τεχνολογία έχει εισχωρήσει και στις συναλλαγές, με μια πληθώρα ηλεκτρονικών καταστημάτων να δημιουργούνται καθημερινά και να αντικαθιστούν την αγορά · ηλεκτρονικά καταστήματα ρούχων, ηλεκτρονικά supermarket, web banking… Παράλληλα, έχουμε -δυστυχώς- καταλήξει να εμπιστευόμαστε τον καθένα στο διαδίκτυο, το κάθε email, το κάθε μήνυμα που λαμβάνουμε. Όλα αυτά συντελούν σε ένα δυσάρεστο συνονθύλευμα απειλών, απατών και υποκλοπών. Η εποχή της ηλεκτρονικής κλοπής ήρθε … «με φόρα».

Σύμφωνα με έρευνα της Kaspersky, τo 44,4% των Ελλήνων χρηστών του Διαδικτύου αντιμετώπισε κάποιας μορφής απειλή κατά την περίοδο Ιανουάριος – Μάρτιος 2022. Αυτό τοποθετεί την Ελλάδα, κατά την ίδια έρευνα, στη 2η θέση παγκοσμίως πίσω από την Ουκρανία. Προβληματισμός γεννιέται τόσο για τον τρόπο που οι Έλληνες χρησιμοποιούν το Διαδίκτυο όσο και για τις νέες, εξελιγμένες απειλές που ελλοχεύουν από τους επιτήδειους. «Οι κακόβουλοι διαρκώς εφευρίσκουν νέους τρόπους εξαπάτησης των χρηστών και οι χρήστες από την πλευρά τους δεν έχουν ικανοποιητική εκπαίδευση να προλαμβάνουν και να αντιμετωπίζουν τις διαδικτυακές απάτες», σημειώνει μιλώντας στο kathimerini.gr η Υπεύθυνη Επικοινωνίας του Ελληνικού κέντρου Ασφαλούς Διαδικτύου του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας, Κατερίνα Ψαρουδάκη.

Υπάρχει το ενδεχόμενο ο χρήστης να κληθεί με κάποιο τρόπο να παραχωρήσει μόνος του προσωπικά δεδομένα (μέσω κάποιο email phising, κάποιο μήνυμα) με απώτερο στόχο την υποκλοπή προσωπικών δεδομένων και, κυρίως, οικονομικές πληροφορίες, όπως κωδικούς σε ηλεκτρονική τράπεζα. Το μήνυμα κειμένου συνήθως ζητά από το θύμα να κάνει κλικ σε έναν ηλεκτρονικό σύνδεσμο (link) ή να καλέσει έναν αριθμό τηλεφώνου, προκειμένου να επαληθεύσει, ενημερώσει ή επανανεργοποιήσει τον λογαριασμό του. Στη συνέχεια, οι δράστες έχουν τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσουν τους κωδικούς της διαδικτυακής τράπεζας και είτε να εκδώσουν εξουσιοδοτήσεις για δικούς τους λογαριασμούς είτε να μεταφέρουν χρήματα σε αυτούς.

Ο όρος «smishing» (ένας συνδυασμός των λέξεων «SMS» και «Phishing») αναφέρεται στην προσπάθεια των δραστών να αποκτήσουν προσωπικές και οικονομικές πληροφορίες ή κωδικούς ασφαλείας μέσω μηνυμάτων SMS. Παράλληλα, οι δράστες συχνά εκμεταλλεύονται την άγνοια των χρηστών και την μη επαρκή πληροφόρησή τους για τα καινοτόμα τραπεζικά και μη συστήματα.

Επιπλέον, συχνό είναι το φαινόμενο της υποκλοπής κωδικών όχι σε διαδικτυακές τράπεζες αλλά σε διαδικτυακά «πολυκαταστήματα». Πάλι μέσω μηνύματος ηλεκτρονικού ταχυδρομείου καταφέρνουν να πάρουν τους κωδικούς ή χωρίς να γίνονται αντιληπτοί μέσω hacking προσπαθούν να «σπάσουν» τις δικλείδες ασφαλείας του εκάστοτε ιστότοπου. Ποιος είναι ο στόχος τους αυτή τη φορά; Η αγορά προϊόντων με τα χρήματα του θύματος και … η υποκλοπή της κάρτας του! Και αυτό γίνεται επειδή 9 στις 10 φορές αποθηκεύουμε τους κωδικούς της κάρτας μας σε αυτά τα καταστήματα, για «γρηγορότερες συναλλαγές». Τέλος, σύγχρονη «μόδα» είναι οι ψευδείς αναγγελίες πώλησης διαφόρων αγαθών σε δημοφιλείς διαδικτυακούς ιστοτόπους αγγελιών αγοραπωλησίας. Οι δράστες της απάτης των ψευδών αναγγελιών πώλησης αγαθών μερικές φορές καταθέτουν το τίμημα πριν την παράδοση του πωλούμενου, το οποίο βέβαια ποτέ δεν παραδίδουν, ενώ άλλοτε αποστέλλουν πλαστογραφημένα αντίγραφα εμβάσματος και SWIFT, που φέρουν στοιχεία υπαρκτών εταιρειών με συναφή δραστηριότητα, ισχυριζόμενοι ότι έχουν μεταφέρει χρηματικά ποσά στους τραπεζικούς λογαριασμούς των υποψήφιων αγοραστών. Στη συνέχεια, εκμεταλλευόμενοι την καθυστέρηση της πίστωσης του ποσού ζητούν την επιστροφή των χρημάτων σε συγκεκριμένους τραπεζικούς λογαριασμούς. Τελικά, καταφέρνουν να ιδιοποιηθούν παράνομα τα χρήματα.

Εν κατακλείδι, ο σύγχρονος κόσμος του Διαδικτύου έχει μετατρέψει την καθημερινότητά μας σε μία συνεχή αποφυγή παγίδων και πιθανών υποκλοπών των προσωπικών μας δεδομένων. Οι «μοντέρνοι κλέφτες» ασχολούνται μονάχα με ένα πράγμα: την απόκτηση πολύτιμων κωδικών πρόσβασης που ξεκλειδώνουν στοιχεία της οικονομικής μας δραστηριότητας. Και τι πρέπει να κάνουμε εμείς; Να μην αγοράσουμε ξανά από ηλεκτρονικό κατάστημα ή να εγκαταλείψουμε την ηλεκτρονική τραπεζική; Όσα θετικά θα μπορούσε να φέρει αυτό, είναι αδύνατο. Όμως, πρέπει να προσέχουμε συνεχώς, ιδιαίτερα το ηλεκτρονικό μας ταχυδρομείο, από όπου εν αγνοία μας ξεκινούν οι περισσότερες απειλές…

Προτάθηκε ως όρος πρώτη φορά το 1995 από τον Goldberg  και έγινε δημοφιλής με την καινοτόμο έρευνα της Young του 1996, ενώ αναφέρεται στην «καταναγκαστική, υπερβολική χρήση του διαδικτύου και τον εκνευρισμό ή δυσθυμική συμπεριφορά που παρουσιάζεται κατά τη στέρησή της». Αν και ο όρος «εθισμός» αυτός παραμένει αμφιλεγόμενος από την επιστημονική κοινότητα, εντούτοις έχουν αναφερθεί αρκετές περιπτώσεις παιδιών και εφήβων που δαπανούν υπερβολικά πολλές ώρες μπροστά στην οθόνη του υπολογιστή παίζοντας ηλεκτρονικά-διαδικτυακά παιχνίδια, μιλώντας διαδικτυακά σε δωμάτια συνομιλιών ή σε σελίδες κοινωνικής δικτύωσης , ενώ ξεχνούν ή παραμελούν άλλες σημαντικές δραστηριότητες.

Το Διαδίκτυο έχει την ικανότητα να καλύψει συγκεκριμένες ψυχολογικές ανάγκες ενός ατόμου. Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του μέσου που προκύπτει από τη φύση του είναι ότι μπορεί να δημιουργήσει μια «ιδανική κατάσταση εαυτού», όπου το άτομο μπορεί να εξερευνήσει διάφορες πτυχές της προσωπικότητάς του χωρίς να έχει περιορισμούς και συνέπειες. Στο Διαδίκτυο δεν υπάρχουν άμεσες συνέπειες των πράξεων, ο χρήστης μπορεί να μπει και να βγει όποτε θέλει, ενώ μπορεί να καλύψει την όποια εξωτερική εμφάνιση, αφού δεν υπάρχει οπτική επαφή.

Ταυτόχρονα, ο έφηβος μπορεί να ενσαρκώσει διαφορετικούς ρόλους ή να υιοθετήσει διαφορετικές ταυτότητες ανάλογα με την εκάστοτε διαδικτυακή εμπειρία, εξαιτίας της ανωνυμίας, που συνιστά κατεξοχήν χαρακτηριστικό του Διαδικτύου. Συνήθως, τα παιδιά που αντιμετωπίζουν το πρόβλημα του εθισμού στο διαδίκτυο είναι αγόρια και μεγαλώνουν σε δύσκολες καταστάσεις (δυσλειτουργικές οικογένειες) ενώ πρόσφατες έρευνες στην Ελλάδα κατέδειξαν τη σημασία της γονικής μέριμνας και φροντίδας στην ανάπτυξη του εθισμού στο Διαδίκτυο. Ο εθισμός των εφήβων στο διαδίκτυο μπορεί, επίσης να είναι το αποτέλεσμα άλλων ψυχικών διαταραχών, όπως κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές, διαταραχές προσωπικότητας, υπερκινητικότητα και κοινωνική φοβία. Συχνά όμως η ανάπτυξη καταθλιπτικού συναισθήματος ή άγχους έπεται της εμφάνισης του εθισμού, όπως συμβαίνει και με άλλες εθιστικές συμπεριφορές. Αυτό καταδεικνύει την αναγκαιότητα εκτίμησης κάθε περίπτωσης από ειδικό ψυχικής υγείας…

Σύμφωνα με καινοτόμες μελέτες, ο εθισμός στο διαδίκτυο πρόκειται πράγματι για μια ασθένεια, και εμφανίζει τα δικά της συμπτώματα. Αρχικά, συναντώνται συμπτώματα συνδρόμου απόσυρσης, όπως ψυχοκινητική διέγερση, εκούσια ή ακούσια κίνηση δακτυλογράφησης των δακτύλων του χεριού, άγχος, έμμονη σκέψη για το διαδίκτυο και όνειρα για το διαδίκτυο.

Επιπλέον, παρατηρείται κατανάλωση υπερβολικού χρόνου ή και χρήματος σε δραστηριότητες σχετικές με το διαδίκτυο (λογισμικά, σκληροί δίσκοι κ.λ.π). Παράλληλα, το άτομο παρουσιάζει μειωμένη δραστηριότητα σε κοινωνικό, οικογενειακό αλλά και προσωπικό επίπεδο, καθώς και μειωμένη επίδοση στο σχολείο λόγω των πολλών ωρών που περνάει ο έφηβος στο διαδίκτυο.

Τέλος, σε προχωρημένες περιπτώσεις ο έφηβος δεν κοιμάται, παραμελεί την προσωπική του υγιεινή, μπορεί να σταματήσει ακόμα και το σχολείο. Ακόμη, απομονώνεται από την οικογένεια και τους φίλους του, γίνεται επιθετικός, μπορεί να κλέβει χρήματα από τους γονείς για να παίζει. Φτάνει σε σημείο να μην τρώει ή και το αντίθετο (να παχαίνει πολύ).

Ο συμπεριφορικός εθισμός συχνά συγχέεται με τον υψηλό βαθμό εμπλοκής με τη συγκεκριμένη δραστηριότητα. Ο υψηλός βαθμός εμπλοκής δεν διακρίνεται από μικρότερο βαθμό ενασχόλησης με όρους χρονικής διάρκειας, όμως διαφέρει από τον εθισμό στο ότι οι αρνητικές συνέπειες είναι απούσες και στο ότι δεν σημειώνεται τάση του ατόμου να επαναλάβει τη συμπεριφορά, ώστε να απαλύνει δυσφορία που νιώθει όταν τη διακόπτει. Αντίθετα, το άτομο με υψηλό βαθμό εμπλοκής προβαίνει στη δραστηριότητα, επειδή τη βρίσκει ευχάριστη. Ο υψηλός βαθμός εμπλοκής στη χρήση Διαδικτύου μπορεί να είναι μια θετική συμπεριφορά, ειδικά καθώς η χρήση του προάγεται κοινωνικά και είναι απαραίτητη ώστε να ολοκληρωθεί η διαδικασία μάθησης επαγγελματικών δεξιοτήτων. Η διάκριση της παθολογικής χρήσης της νέας τεχνολογίας από τον υψηλό βαθμό εμπλοκής με αυτές αναδείχτηκε ως σημαντικός προβληματισμός των ερευνητών.

Σημαντικότατο ρόλο στον περιορισμό του φαινομένου παίζουν οι φορείς αγωγής (γονείς, σχολείο, κοινωνία). Ιδιαίτερα για τους γονείς προτείνεται ο ορισμός οικογενειακών κανόνων χρήσης του υπολογιστή και του διαδικτύου, κανόνες που αφορούν και τους ίδιους τους γονείς. Ο υπολογιστής θα πρέπει να τοποθετείται σε δωμάτιο κοινής χρήσης από την οικογένεια και όχι στο δωμάτιο των παιδιών. Σημαντικές στην ανάπτυξη των παιδιών και των εφήβων είναι η ώθηση σε κοινωνικές και αθλητικές δραστηριότητες και η καθιέρωση οικογενειακών δραστηριοτήτων που δεν εμπεριέχουν τη χρήση υπολογιστή και διαδικτύου.

Ακόμη, το σχολείο είναι ανάγκη να προβάλει τα προβλήματα της υπερβολικής χρήσης του Διαδικτύου και, μέσω ενημερώσεων από ειδικούς, όπως ψυχολόγους, να τονίσει την ανάγκη της συνετής χρήσης και του μέτρου στην ενασχόληση με το Διαδίκτυο.

Σε κοινωνικό επίπεδο ,πρέπει να συζητηθεί εάν χρειάζεται όριο ηλικίας για την είσοδο σε internet cafes αλλά και φίλτρα και όριο χρόνου χρήσης (π.χ. 3 ώρες σε ημερήσια επίσκεψη). Επιπλέον με ενημέρωση γονέων και παιδιών με σχετικές καταχωρήσεις σε Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης για το φαινόμενο, τις μονάδες ενημέρωσης και αντιμετώπισης, τις συμβουλευτικές τηλεφωνικές γραμμές κ.α. Τέλος με παροχή πληροφορίας για την ασφαλή χρήση διαδικτύου με έντυπο υλικό σε μέρη που συχνάζουν οι έφηβοι καθώς και μέσα από ιστοσελίδες που επισκέπτονται.