Από τις μαθήτριες Αποστόλου Λαμπρινή και Χατζηχρήστου Έμιλυ

Η λέξη «σκάλα» είναι λατινική [scala < ρ. scandere (= ανεβαίνω)] και χρησιμοποιείται για να δηλώσει την κλίμακα, δηλαδή ένα «σύνολο από οριζόντιες επάλληλες βαθμίδες που χρησιμοποιούνται, για να μετακινηθεί κάποιος προς υψηλότερο ή χαμηλότερο σημείο». Η σκάλα της φωτογραφίας βρέθηκε σε θραύσματα το 1957 στο ιερό της Νύμφης (προστάτιδας του γάμου και των γαμήλιων τελετών) που βρισκόταν στη νότια πλαγιά της Ακρόπολης.

Εκτίθεται στην αίθουσα κλιτύων Ακρόπολης (προθήκη 6, αρ. 176). Τοποθετείται χρονικά στην αρχαϊκή εποχή (6ος αι. π.Χ.) και είναι κατασκευασμένη από πηλό. Πρόκειται για ομοίωμα σκάλας με διαστάσεις 0,361 μ. (ύψος) και 0,087 μ. (πλάτος) που παραπέμπει στην πραγματική σκάλα που ανέβαιναν οι νεόνυμφοι, για να βρεθούν στον όροφο του σπιτιού τους, όπου βρισκόταν συνήθως το νυφικό δωμάτιο, αλλά συγχρόνως συμβολίζει τη μετάβαση των νεόνυμφων από τον ελεύθερο στον έγγαμο βίο.

Υποστηρίζεται ότι το ομοίωμα αυτό σκάλας θα μπορούσε να παραπέμπει στη σκάλα που χρησιμοποιούσαν οι γυναίκες της Αθήνας στη γιορτή των Αδωνίων. Πρόκειται για γιορτή που πραγματοποιούνταν το καλοκαίρι και ήταν αφιερωμένη στον Άδωνη. Σύμφωνα με τη μυθολογία, ο Άδωνης ήταν ένας νέος εξαιρετικής ομορφιάς, τον οποίο ερωτεύτηκε η θεά Αφροδίτη. Όταν εκείνος σκοτώθηκε κυνηγώντας έναν αγριόχοιρο, η Αφροδίτη ζήτησε από τον Δία και κατάφερε ο Άδωνης να περνά ένα μόνο μέρος του χρόνου στον Άδη, ενώ την άνοιξη και το καλοκαίρι ανασταινόταν και έμενε κοντά της. Κατά τη διάρκεια της γιορτής των Αδωνίων οι γυναίκες φύτευαν φυτά μέσα σε σπασμένα αγγεία, τα οποία ανέβαζαν με σκάλες στις στέγες των σπιτιών, όπου αρχικά αναπτύσσονταν γρήγορα με τη βοήθεια του ήλιου, εξαιτίας του οποίου ωστόσο στη συνέχεια σύντομα μαραίνονταν. Οι γυναίκες με τον συμβολικό αυτό τρόπο θρηνούσαν για τον θάνατο του Άδωνη, αλλά και χαίρονταν για την ανάστασή του που συμβόλιζε την αναγέννηση της φύσης.

Η λέξη «σκάλα» συναντάται και στη μουσική, ενώ μεταφορικά χρησιμοποιείται για να δηλώσει την «ανοδική πορεία, τον δρόμο που οδηγεί στην επίτευξη ορισμένου στόχου (π.χ. Αναρριχήθηκε γρήγορα στη σκάλα της ιεραρχίας)», «το επίπεδο διαβάθμισης σε συσκευή, εξάρτημα (π.χ.  χαμηλή/μεσαία/υψηλή σκάλα)». Τέλος, η λέξη «σκάλα» μπορεί να σημαίνει «την αποβάθρα, το λιμάνι, τον προσωρινό σταθμό πλοίου, πριν φτάσει στον τελικό του προορισμό (σκάλα εκφόρτωσης εμπορευμάτων, π.χ. ιχθυόσκαλα)».

ΠΗΓΕΣ

1. https://christikolexiko.academyofathens.gr/

2. https://www.theacropolismuseum.gr/omoioma-skalas

3. Τσοτάκου-Καρβέλη Αικατερίνη (2007). Λεξικό της ελληνικής μυθολογίας. Εκδ. Σοκόλη.

Από τους μαθητές Καραγάνη Φίλιππο, Μαρτίνο Φίλιππο, Μουτζούρη Μάρκο

Η λέξη «τάμα» (< ρ. τάσσω) χρησιμοποιείται για να δηλώσει την «υπόσχεση, ηθική δέσμευση· ειδικότερα το αφιέρωμα, ανάθημα στον Θεό, σε Άγιο, στον Χριστό, στην Παναγία».

Το τάμα της φωτογραφίας, γνωστό ως το «ανάθημα του Πραξία» είναι τοποθετημένο σε κόγχη πώρινου πεσσού, δηλαδή στύλου που χρησιμοποιήθηκε ως υποστήριγμα κατασκευής. Εκτίθεται στην αίθουσα κλιτύων του Μουσείου Ακρόπολης. Τοποθετείται χρονικά στην κλασική εποχή (350-300 π.Χ.) και είναι κατασκευασμένο από μάρμαρο Πάρου. Βρέθηκε μαζί με τον πεσσό το 1876 στη νότια πλαγιά της Ακρόπολης, στην περιοχή του ιερού του θεού της ιατρικής, Ασκληπιού. Το ιερό ιδρύθηκε στη νότια πλαγιά της Ακρόπολης το 420/419 π.Χ., δέκα χρόνια μετά τον μεγάλο λοιμό που αφάνισε το 1/3 του πληθυσμού της Αθήνας. Το πρόσωπο πιθανόν αποκόπηκε από άγαλμα, προκειμένου να χρησιμοποιηθεί ως τάμα στον θεό Ασκληπιό. Για την κατασκευή των ματιών που είναι ένθετα έχουν χρησιμοποιηθεί διαφορετικοί λίθοι. Στα φρύδια και στο εσωτερικό των βλεφάρων διακρίνονται ίχνη κόκκινου χρώματος. Στον πεσσό υπήρχε η επιγραφή «ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΟΣ ΕΥΞΑΜΕΝΟΣ. ΠΡΑΞΙΑΣ ΑΣΚΛΗΠΙΩΙ», δηλαδή «Ο Πραξίας το αφιέρωσε στον Ασκληπιό ευχόμενος για τη γυναίκα του». Ίσως πρόκειται για τον γλύπτη Πραξία του 4^ου αιώνα π.Χ., η γυναίκα του οποίου φαίνεται ότι υπέφερε από κάποια πάθηση των ματιών, γι΄ αυτό και ο Πραξίας αφιέρωσε το τάμα αυτό στον Ασκληπιό ευχόμενος να την θεραπεύσει. Στον ίδιο πεσσό υπάρχουν τέσσερις ακόμη κοιλότητες για την ένθεση ταμάτων.

Το τάμα στην αρχαιότητα συνδέεται στενά με τις ιεροτελεστίες που τελούνταν σε ιερούς χώρους. Οι πιστοί, προκειμένου να ευχαριστήσουν τους θεούς, προσέφεραν θυσίες, μέρος από τους καρπούς της γης που καλλιεργούσαν, αλλά και τάματα ή αλλιώς αναθήματα, κατασκευασμένα δηλαδή αντικείμενα τέχνης. Ο άνθρωπος μέχρι και σήμερα δεν έχει πάψει να πιστεύει στη θαυματουργή παρέμβαση των θεϊκών δυνάμεων, όπως μαρτυρούν τα τάματα που εξακολουθούν να προσφέρουν οι πιστοί στα θεία.

ΠΗΓΕΣ

1. https://christikolexiko.academyofathens.gr/index.php

2. https://www.theacropolismuseum.gr/pessos-me-tama-ston-asklipio-anathima-toy-praxia

3. https://www.kathimerini.gr/culture/294964/tamata-apo-tin-archaiotita-mechri-simera/

4. https://www.ebyzantinemuseum.gr/?i=bxm.el.exhibit&id=91

Από τις μαθήτριες Καλαντζή Ειρήνη-Νεκταρία, Κατσάπα Χριστίνα, Παπαχαραλάμπους Παρθενία-Νεφέλη

Η λέξη «ανάγλυφο» προέρχεται από το ρήμα «αναγλύφω» [(= σκαλίζω) < ανά + γλύφω = σμιλεύω)] και χρησιμοποιείται για να δηλώσει «γλυπτή παράσταση (μορφή ή φιγούρα) σκαλισμένη σε πλάκα (λ.χ. από μάρμαρο, μέταλλο, πέτρα, πηλό), ώστε να προεξέχει από την επιφάνεια της πλάκας».

Το ανάγλυφο που απεικονίζεται στη φωτογραφία, γνωστό με την ονομασία «Ανάγλυφο του Αμαξά», εκτίθεται στην αίθουσα κλιτύων του Μουσείου Ακρόπολης. Βρέθηκε στο ιερό του Ασκληπιού, το οποίο ιδρύθηκε στη νότια πλαγιά της Ακρόπολης το 420/19 π.Χ., δέκα χρόνια μετά τον μεγάλο λοιμό που αφάνισε το 1/3 του πληθυσμού της Αθήνας. Τοποθετείται χρονικά στην κλασική εποχή (τέλη 5ου-αρχές 4ου αι. π.Χ.) και είναι κατασκευασμένο από μάρμαρο Πεντέλης.

Στο ανάγλυφο αναπαρίσταται ο θεός της Ιατρικής, Ασκληπιός, γιος του Απόλλωνα και της Κορωνίδας. Η γυναικεία μορφή που στέκεται δίπλα του είναι η κόρη του, Υγεία, η οποία ακουμπά με το αριστερό της χέρι τον ώμο του θεού και με το δεξί κρατά οινοχόη. Δίπλα στην Υγεία, η μορφή που σώζεται αποσπασματικά πιθανόν είναι η Ηπιόνη, σύζυγος του Ασκληπιού ή κάποια άλλη από τις κόρες που απέκτησε με την Ηπιόνη, η Ιασώ, η Ακεσώ ή η Πανάκεια. Ο αμαξάς στο κέντρο του ανάγλυφου φορά πίλο, σκούφο που αποτελούσε χαρακτηριστικό κάλυμμα κεφαλής των αμαξάδων, αλλά και των τεχνιτών, των ναυτικών, των ψαράδων και γενικά αυτών που εκτελούσαν χειρωνακτικές εργασίες. Η ανδρική μορφή απλώνει το δεξί του χέρι προς τον Ασκληπιό, ενώ τον ακολουθούν δύο άλογα που σέρνουν την άμαξα, πάνω από την οποία είναι χαραγμένη μία επιγραφή που αποκαλύπτει γιατί ο αμαξάς αφιέρωσε το ανάγλυφο αυτό στον θεό Ασκληπιό.

Κάντε κλικ στο ενεργό σημείο της φωτογραφίας του εκθέματος και μάθετε τι γράφει η επιγραφή.

ΠΗΓΕΣ

1. Μπαμπινιώτης, Γ. (1998). Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας. Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας.

2. https://www.theacropolismuseum.gr/anaglyfo-toy-amaxa

Από τους μαθητές Παπαδόπουλο Νικόλα και Πετρόπουλο Αλέξανδρο

Η λέξη «χορεύτρια» (αρσ. χορευτής < χορεύω < χορός) χρησιμοποιείται γενικά για να δηλώσει το πρόσωπο που χορεύει, που κινεί δηλαδή ρυθμικά το σώμα και τα μέλη του, σύμφωνα με τη μουσική. Ειδικότερα, η λέξη «χορευτής» στην αρχαιότητα δηλώνει το πρόσωπο που μετέχει σε χορό αρχαίου δράματος.

Στην ανάγλυφη πλάκα της φωτογραφίας απεικονίζεται μία νεαρή γυναίκα σε έντονη χορευτική κίνηση.

Η πλάκα εκτίθεται στην αίθουσα κλιτύων του Μουσείου Ακρόπολης. Τοποθετείται χρονικά στη ρωμαϊκή εποχή (τέλη 1ου αι. π.Χ.), ωστόσο το έργο είναι εμπνευσμένο από προγενέστερο, του 4^ου αιώνα π.Χ. Είναι κατασκευασμένο από μάρμαρο Πεντέλης και βρέθηκε το 1862 στο θέατρο του Διονύσου, το οποίο βρίσκεται στη νότια πλαγιά της Ακρόπολης, ιδρύθηκε τον 6ο αι. π.Χ. και θεωρείται το πρώτο θέατρο στον κόσμο. Εδώ διεξάγονταν οι δραματικοί αγώνες κατά τη διάρκεια της γιορτής των Μεγάλων ή εν άστει Διονυσίων προς τιμή του θεού Διονύσου.

Η γυναικεία μορφή που απεικονίζεται στο ανάγλυφο πιθανόν είναι μία από τις Ώρες, τις τρεις κόρες του Δία και της Θέμιδος, τη Θαλλώ, την Αυξώ ή την Καρπώ, θεότητες των εποχών («ωρών») του έτους, τα ονόματα των οποίων παραπέμπουν αντίστοιχα στην άνθιση της Άνοιξης, την αύξηση του Καλοκαιριού και την καρποφορία του Φθινοπώρου. Οι Ώρες αναφέρονται ως βοηθοί του Ήλιου σε κάποιους μύθους, ενώ σε άλλους συντρόφευαν τον Πάνα ή αποτελούσαν μέρος της ακολουθίας του Διονύσου. Η ανάγλυφη πλάκα με την παράσταση χορεύτριας μαζί με την πλάκα της ακόλουθης φωτογραφίας, επένδυαν πιθανώς την τριγωνική βάση τρίποδα χορηγικού μνημείου.

Πρόκειται για μνημείο που ύψωνε ο χορηγός δραματικού αγώνα μετά τη νίκη της παράστασης που είχε επιμεληθεί και χρηματοδοτήσει. Στην κορυφή του μνημείου ο χορηγός τοποθετούσε τον χάλκινο τρίποδα (μεταλλικό σκεύος αποτελούμενο από ένα βαθύ, ανοιχτό αγγείο στηριζόμενο σε τριποδική βάση) που του δώριζε η πολιτεία ως βραβείο. Οι χορηγοί [< χορός + ἂγω (= οδηγώ)] ήταν πλούσιοι πολίτες που αναλάμβαναν τα έξοδα (χορηγία) για την εκπαίδευση του χορού των έργων, τα κοστούμια, τα υποδήματα και τα προσωπεία, στοιχεία βασικά για το ανέβασμα μιας θεατρικής παράστασης, καθώς το δράμα ξεκίνησε από τις μεταμφιέσεις των πιστών ακολούθων του θεού Διονύσου και το λατρευτικό τραγούδι του θεού, τον διθύραμβο, που έψαλλαν χορεύοντας προς τιμήν του.

ΠΗΓΕΣ

1. Μπαμπινιώτης, Γ. (1998). Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας. Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας.

2. https://www.theacropolismuseum.gr/anaglyfi-plaka-me-parastasi-horeytrias

3. https://www.theacropolismuseum.gr/anaglyfi-plaka-me-parastasi-horeytrias-0

4. https://ancienttheater.culture.gr/images/pdf/i-gennisi-tou-arxaiou-dramatos.pdf

Από τις μαθήτριες Καλαντζή Ειρήνη-Νεκταρία, Κατσάπα Χριστίνα, Παπαχαραλάμπους Παρθενία-Νεφέλη

Η λέξη «προσωπείο» [< πρόσωπο (= το μέρος του κεφαλιού που βρίσκεται μπροστά, στην πλευρά των ματιών) < προς + ὤψ-ὠπός (= όψη)] χρησιμοποιείται για να δηλώσει τη μάσκα, δηλαδή «ομοίωμα προσώπου που χρησιμοποιούσαν στην αρχαιότητα, για να καλυφθεί το πρόσωπο του ηθοποιού ή του νεκρού». Η λέξη χρησιμοποιείται και μεταφορικά για να δηλώσει την «προσποιητή, υποκριτική εικόνα ή έκφραση».

Στην ανάγλυφη πλάκα της φωτογραφίας εικονίζονται θεατρικά προσωπεία. Η πλάκα εκτίθεται στην αίθουσα κλιτύων του Μουσείου Ακρόπολης. Τοποθετείται χρονικά στην ελληνιστική εποχή (2ος αι. π.Χ.) και είναι κατασκευασμένη από μάρμαρο Πεντέλης. Θεωρείται αρχαίο αντίγραφο παλαιότερου έργου, του δεύτερου μισού του 4ου αι. π.Χ. Η κλίση των προσωπείων δείχνει ότι η πλάκα ήταν αναρτημένη ψηλά, ώστε οι μορφές να είναι ορατές από κάτω.

Πιθανόν ανήκε στον γλυπτό διάκοσμο της σκηνής του θεάτρου του Διονύσου.

Τα έξι θεατρικά προσωπεία που εικονίζονται στην πλάκα είναι γυναικεία και παρόμοια με μικρές μόνο διαφορές που εντοπίζονται στον τρόπο απόδοσης των μαλλιών. Τα προσωπεία αυτά πιθανόν ανήκουν σε μέλη Χορού, που υποδύονται νεαρές γυναίκες σε παράσταση δράματος. Μαρμάρινα προσωπεία, όπως αυτά που εικονίζονται στην πλάκα, αλλά και πήλινα ή μεταλλικά που χρησιμοποιούνταν ως διακοσμητικά κτηρίων (θεάτρων, ωδείων, σπιτιών κ.α.) ή αφιερώματα νικητών σε θεατρικούς αγώνες, καθώς επίσης και οι απεικονίσεις τους στην αγγειογραφία, μας δίνουν μια εικόνα για τα πραγματικά προσωπεία που φορούσαν οι ηθοποιοί στο θέατρο, τα οποία δεν σώζονται αφού ήταν κατασκευασμένα από φθαρτά υλικά (λινό ύφασμα, ξύλο ή φελλό). Αρχικά, το προσωπείο κάλυπτε μόνο το πρόσωπο του ηθοποιού. Ωστόσο, την κλασσική εποχή το προσωπείο κάλυπτε εν μέρει και το πίσω μέρος του κεφαλιού του υποκριτή, φοριόταν δηλαδή σαν κράνος και συγκρατούνταν στο κεφάλι με δερμάτινα λουριά που έδεναν κάτω από το σαγόνι. Από τα ελληνιστικά χρόνια και μετά το προσωπείο έχασε την τρισδιάστατη μορφή του, αποδίδοντας μόνο τη μπροστινή όψη του κεφαλιού.

Το προσωπείο, αλλά και τα ενδύματα ή διάφορα εξαρτήματα που συμπλήρωναν τον θεατρικό χαρακτήρα, αποτελούσαν τη «σκευή» του ηθοποιού, για την οποία ήταν υπεύθυνος ο σκευοποιός. Η χρήση του προσωπείου προήλθε από τη διονυσιακή λατρεία και καθιερώθηκε στους επίσημους θεατρικούς αγώνες που τελούνταν προς τιμή του Διονύσου.

Στην τραγωδία και το σατυρικό δράμα τα προσωπεία των υποκριτών είχαν κοινά στοιχεία. Τα αντρικά ήταν σκουρόχρωμα, ενώ τα γυναικεία ανοιχτόχρωμα. Τα μέλη του χορού της τραγωδίας φορούσαν προσωπεία παρόμοια με εκείνα των υποκριτών. Ωστόσο, στο σατυρικό δράμα τα προσωπεία που φορούσε ο χορός των Σατύρων ήταν ιδιαίτερα. Απεικόνιζαν άντρες με μυτερό γένι, έντονα χαρακτηριστικά και αφτιά τράγου. Στην κωμωδία τα χαρακτηριστικά των προσωπείων ήταν ιδιαίτερα τονισμένα και παραμορφωμένα, ώστε να προκαλούν το γέλιο των θεατών (στόμα πλατύ, φρύδια τονισμένα, εκφράσεις έντονες).

Παίξτε με τα προσωπεία!

ΠΗΓΕΣ

1. https://christikolexiko.academyofathens.gr/index.php

2. https://www.theacropolismuseum.gr/anaglyfi-plaka-me-theatrika-prosopeia

3. https://www.amth.gr/apo-ta-arhaia-prosopeia-sti-syghroni-maska?utm_source=chatgpt.com

4. https://ancienttheater.culture.gr/el/parastaseis-arxaiotita/item/101-pws-itan-ta-proswpeia

5. https://www.komvos.edu.gr/masks/masks4.html 

6. https://photodentro.edu.gr/v/item/ds/8521/11323

Από τους μαθητές Μαρτίνο Φίλιππο και Μουτζούρη Μάρκο

Η λέξη «ψήφος» αρχικά σήμαινε τη «μικρή πέτρα», την οποία χρησιμοποιούσαν στο μέτρημα αγαθών και αργότερα εκλογικών προτιμήσεων [ψηφίζω = υπολογίζω μετρώντας μικρούς λίθους (ψήφους), ψηφίο (υποκοριστικό του ουσιαστικού «ψήφος»)].

Η ψήφος που απεικονίζεται στη φωτογραφία εκτίθεται στο «Μουσείο της Ανασκαφής» του Μουσείου Ακρόπολης (προθήκη 6, αρ. 22). Βρέθηκε το 1997 στην ανασκαφή του οικοπέδου Μακρυγιάννη. Τοποθετείται χρονικά στην κλασική-ελληνιστική εποχή (350-300 π.Χ.) και είναι κατασκευασμένη από χαλκό. Πρόκειται για αθωωτική ψήφο δικαστηρίου, όπως μαρτυρεί ο συμπαγής άξονάς της. Κάθε δικαστής είχε στη διάθεσή του δύο ψήφους: ο συμπαγής άξονας σήμαινε αθώωση, ενώ ο διάτρητος άξονας σήμαινε καταδίκη.

Θα πρέπει να φανταστούμε τον δικαστή να κρύβει τα άκρα του άξονα κρατώντας την ψήφο ανάμεσα στον δείκτη και στον αντίχειρα, για τη διασφάλιση του απορρήτου.

Το πρώτο λαϊκό δικαστήριο, αρμόδιο για την απονομή της δικαιοσύνης στην αρχαία Αθήνα, το οποίο συγκροτήθηκε στις αρχές του 6ου αιώνα π.Χ. με τις μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα, ήταν η Ηλιαία.

Αποτελούνταν από 6.000 δικαστές, πολίτες άνω των τριάντα ετών, οι οποίοι επιλέγονταν με κλήρωση και με θητεία ενός έτους από την Εκκλησία του Δήμου.

Η Ηλιαία αποτελούνταν από δέκα (10) τμήματα. Το κάθε τμήμα είχε αρμοδιότητα σε διαφορετικό δικαστικό τομέα και αντιπροσώπευε μία από τις δέκα φυλές της Αθήνας. Πάνω στις ψήφους υπήρχαν συχνά σύμβολα ή μεμονωμένα γράμματα, τα οποία δήλωναν το τμήμα στο οποίο ανήκε ο δικαστής που χρησιμοποιούσε την ψήφο. Η ψήφος της φωτογραφίας φέρει το γράμμα Γ, που σημαίνει ότι ο δικαστής που τη χρησιμοποίησε, για να δηλώσει την ετυμηγορία του, ανήκε στο τρίτο τμήμα.

ΠΗΓΕΣ

1. Μπαμπινιώτης, Γ. (1998). Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας. Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας.

2. https://www.theacropolismuseum.gr/psifos-dikastirioy-0

3. https://www.theacropolismuseum.gr/psifos-dikastirioy

4. https://www.greek-language.gr/greekLang/ancient_greek/tools/lexicon/lemma.html?id=196

5. https://www.ime.gr/chronos/04/gr/society/312trad_courts.html

6. https://ebooks.edu.gr/ebooks/v/html/8547/2290/Istoria_A-Gymnasiou_html-empl/index_05_03.html

7. https://archaeologia.eie.gr/archaeologia/gr/02_DELTIA/Heliaia.aspx

Από τους μαθητές Τζιγκουνάκη Σταύρο και Φλωράκη Θεολόγο

Η λέξη «όστρακο» (αρχ. «ὄστρακον» < ὀστοῦν = οστό) χρησιμοποιείται για να δηλώσει το σκληρό οστεώδες περίβλημα, το κέλυφος, κυρίως των ασπόνδυλων ζώων (χελώνας, αστακού, κοχυλιών). Η ίδια λέξη στην Αρχαιολογία σημαίνει «θραύσμα πήλινου αγγείου».

Στη φωτογραφία απεικονίζεται ένα θραύσμα πήλινης κεραμίδας. Το αντικείμενο εκτίθεται στο «Μουσείο της Ανασκαφής» του Μουσείου Ακρόπολης (προθήκη 6, αρ. 25). Βρέθηκε το 1996 στην ανασκαφή του οικοπέδου Μακρυγιάννη. Τοποθετείται χρονικά στην κλασική εποχή (γύρω στο 450 π.Χ.). Το θραύσμα αυτό χρησιμοποιήθηκε ως όστρακο σε διαδικασία οστρακισμού.

Ο οστρακισμός υπήρξε ένα από τα μέτρα που πήρε η αθηναϊκή δημοκρατία, για να προστατευτεί από την τυραννία. Το μέτρο προέβλεπε την εξορία για δέκα (10) έτη επιφανών Αθηναίων, που ο δήμος έκρινε ότι αποτελούσαν απειλή για το δημοκρατικό πολίτευμα. Η ψηφοφορία του δήμου γινόταν στην Αγορά και για να είναι έγκυρη, έπρεπε να συμμετέχουν τουλάχιστον 6.000 πολίτες. Ως ψήφους χρησιμοποιούσαν όστρακα (θραύσματα αγγείων) πάνω στα οποία χαράσσονταν ή γραφόταν με μελάνι το όνομα του πολιτικού που επιθυμούσαν να εξοριστεί, συχνά συνοδευόμενο από το πατρώνυμο. Όποιος έπαιρνε τις περισσότερες ψήφους, έπρεπε μέσα σε δέκα (10) ημέρες να εγκαταλείψει την Αθήνα για δέκα (10) χρόνια, χωρίς όμως να στερηθεί την περιουσία και την ιδιότητα του Αθηναίου πολίτη. Συχνός τόπος εξορίας ήταν η Ερέτρια.

ΠΗΓΕΣ

1. Μπαμπινιώτης, Γ. (1998). Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας. Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας.

2. https://www.theacropolismuseum.gr/ostrako-ostrakismoy-0

3. https://foundation.parliament.gr/VoulhFoundation/VoulhFoundationPortal/images/site_content/voulhFoundation/file/Ekpaideytika%20New/democracy/3_2democracy.pdf?utm_source=chatgpt.com%CF%89

4. https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/anthology/inscriptions/page_021.html

5. https://photodentro.edu.gr/v/item/ds/8521/9549

Από τις μαθήτριες Αποστόλου Λαμπρινή και Χατζηχρήστου Έμιλυ

Η λέξη «αστράγαλος» ετυμολογικά προέρχεται από το ουσιαστικό της αρχαίας ελληνικής «ὀστοῦν» (= οστό) [ὀστρά-γ-αλ-ος < θ. ὀστρα- (< ὄστρακον < όστούν)]. Χρησιμοποιείται στην επιστήμη της Ανατομίας, για να δηλώσει το οστό που βρίσκεται ανάμεσα στην κνήμη και στη φτέρνα.

Ο αστράγαλος που απεικονίζεται στη φωτογραφία, προέρχεται από μικρό ζώο, πιθανόν αιγοπρόβατο. Εκτίθεται στο «Μουσείο της Ανασκαφής» του Μουσείου Ακρόπολης (προθήκη 6, αρ. 85). Βρέθηκε το 2000 στην ανασκαφή του οικοπέδου Μακρυγιάννη και τοποθετείται χρονικά στην κλασική εποχή (4ος αι. π.Χ.). Τους αστραγάλους ζώων ή αλλιώς «κότσια» χρησιμοποιούσαν σε παιχνίδια, όπως ήταν ο αστραγαλισμός. Οι παίχτες ρίχνοντας διαδοχικά τους αστραγάλους, καθεμία πλευρά των οποίων είχε συγκεκριμένη αξία, συγκέντρωναν ανάλογους πόντους. Προκειμένου να εξασφαλίσουν την εύνοια θεών και ηρώων στο παιχνίδι, κάποτε χάραζαν πάνω στους αστραγάλους σύμβολα. Στον αστράγαλο της φωτογραφίας παρατηρούμε ότι στη μία πλευρά είναι χαραγμένο το γράμμα C. Το παιχνίδι του αστραγαλισμού συνηθίζονταν στην ύπαιθρο μέχρι και τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα και ήταν γνωστό με την ονομασία «κότσια» ή «βεζύρης».

Η λέξη «αστράγαλος», ωστόσο, δεν έχει μία μόνο σημασία. Στην αρχιτεκτονική η λέξη χρησιμοποιείται για να δηλώσει το κόσμημα σε κίονες ιωνικού ρυθμού, ενώ στη βοτανική η ίδια λέξη δηλώνει ένα είδος φυτού κινεζικής προέλευσης.

ΠΗΓΕΣ

1. Μπαμπινιώτης, Γ. (1998). Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας. Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας.

2. https://www.theacropolismuseum.gr/astragalos

3. https://www.archaiologia.gr/blog/2013/10/18/%CE%BF%CF%83%CF%84%CE%AD%CE%B9%CE%BD%CE%BF%CE%B9-%CE%B1%CF%83%CF%84%CF%81%CE%AC%CE%B3%CE%B1%CE%BB%CE%BF%CE%B9/

Από τις μαθήτριες Καλαντζή Ειρήνη-Νεκταρία, Κατσάπα Χριστίνα και Παπαχαραλάμπους Παρθενία-Νεφέλη

Η λέξη «λαβίδα» χρησιμοποιείται για να δηλώσει κάθε όργανο με δυο σκέλη, που χρησιμοποιούμε για να συγκρατήσουμε ή να τραβήξουμε κάτι (συνώνυμη: τσιμπίδα). Ετυμολογικά η λέξη προέρχεται από το ρήμα «λαμβάνω» (= παίρνω κάτι στα χέρια μου).

Η λαβίδα που απεικονίζεται στη φωτογραφία εκτίθεται στο «Μουσείο της Ανασκαφής» του Μουσείου Ακρόπολης (προθήκη 8, αρ. 8). Βρέθηκε το 1998 στην ανασκαφή του οικοπέδου Μακρυγιάννη. Τοποθετείται χρονικά στη ρωμαϊκή εποχή (2ος-3ος αι. μ.Χ.) και είναι κατασκευασμένη από χαλκό.

Οι λαβίδες χρησιμοποιούνταν στο σπίτι για το ανασήκωμα του φιτιλιού των λυχναριών, ως εργαλεία καλλωπισμού για την αποτρίχωση του προσώπου και του σώματος, αλλά και ως ιατρικά εργαλεία, π.χ. για την αφαίρεση μικρών ξένων σωμάτων από τις πληγές.

Όπως προκύπτει από αρχαίες μαρτυρίες και απεικονίσεις ιατρικών εργαλείων της αρχαιότητας, κυρίως σε επιτύμβια μνημεία γιατρών, αλλά και σε αραβικά και μεσαιωνικά ιατρικά χειρόγραφα, τα ιατρικά εργαλεία που χρησιμοποιούνται σήμερα κυρίως στη Χειρουργική δεν παρουσιάζουν μεγάλες διαφορές από τα αρχαία αντίστοιχά τους ούτε ως προς τη μορφή ούτε ως προς την ονομασία (αρχ. «λαβίς, -ίδος», λατ. «vulsella»).

ΠΗΓΕΣ

1. Τεγόπουλος-Φυτράκης (1999), Μείζον Ελληνικό Λεξικό.

2. https://www.theacropolismuseum.gr/labida

3. https://museum.med.uoc.gr/axisTech/2311_themelis.jsp

4. https://www.arch.uoa.gr/fileadmin/depts/arch.uoa.gr/www/uploads/images/ekdoseis/praktika-imeridas-byzantinis-iatrikis-ebook.pdf

Από τους μαθητές Παπαδόπουλο Νικόλα και Πετρόπουλο Αλέξανδρο

Η λέξη «γραφίδα» προέρχεται από το ρήμα «γράφω» και χρησιμοποιείται για να δηλώσει το όργανο γραφής. Στη φωτογραφία απεικονίζεται μία γραφίδα, η οποία εκτίθεται στο «Μουσείο της Ανασκαφής» του Μουσείου Ακρόπολης (προθήκη 10, αρ. 4). Βρέθηκε το 1994 στην ανασκαφή του οικοπέδου Μακρυγιάννη. Τοποθετείται χρονικά στη ρωμαϊκή εποχή (2ος-3ος αι. μ.Χ.) και είναι κατασκευασμένη από οστό. Ως επιφάνεια γραφής για γραφίδες αυτού του τύπου χρησιμοποιούνταν ξύλινες πλάκες καλυμμένες με κερί. Με το μυτερό άκρο της γραφίδας χάραζαν τις λέξεις, ενώ με το επίπεδο άκρο ίσιωναν το κερί, για να χαράξουν εκ νέου τα γράμματα.

Την ίδια περίοδο άλλα υλικά, όπως ο πάπυρος και η περγαμηνή (επεξεργασμένο δέρμα ζώου), είναι γνωστά ως υλικά γραφής. Ωστόσο, είναι ακριβά και δυσεύρετα· γι΄ αυτό και οι κερωμένες επιφάνειες και οι γραφίδες ήταν τα πιο διαδεδομένα σύνεργα γραφής. Από το 3.000 π.Χ. οι Αιγύπτιοι γνώριζαν τη χρήση του παπύρου, της γραφίδας και του μελανιού. Οι Έλληνες, καθώς είχαν συχνά εμπορικές σχέσεις με την Αίγυπτο, πρέπει να γνώριζαν τον πάπυρο ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ. Ωστόσο, ο Hρόδοτος δεν αναφέρει τίποτε για τη χρήση του ως γραφική ύλη. H περγαμηνή χρησιμοποιείται εξίσου με τον πάπυρο στη Δύση από τον 1ο έως τον 4ο αιώνα μ.Χ. Γύρω στον 2ο αιώνα μ.Χ. οι Κινέζοι πρώτοι κατασκεύασαν και χρησιμοποίησαν το χαρτί ως επιφάνεια γραφής. Την τεχνική έμαθαν οι Άραβες, οι Πέρσες, οι Σύριοι και οι Αρμένιοι. Από τον 8ο αιώνα μ.Χ. οι Βυζαντινοί εισάγουν χαρτί από τη Συρία και το Ιράν. Στην Ευρώπη το χαρτί επικρατεί από τον 12ο αιώνα.

ΠΗΓΕΣ

1. Τεγόπουλος-Φυτράκης (1999), Μείζον Ελληνικό Λεξικό.

2. https://www.theacropolismuseum.gr/grafida-2

3. http://games.mthv.gr/mth-names/

4. https://selidodeiktes.greek-language.gr/lemmas/271/305