Πεταλούδες

Πεταλούδες

 

Συντάκτης άρθρου: Τάξη Δ1

Εκπαιδευτικός: Αδάμ Στέργιος (Εικαστικός)

Η πεταλούδα είναι έντομο της τάξης των Λεπιδόπτερων και ανήκουν στο φύλο των αρθρόποδων και την τάξη των εντόμων. Τα είδη τους υπερβαίνουν τον αριθμό των 100.000 σε όλο τον κόσμο. Έχουν μακριές κεραίες, μια προβοσκίδα και δύο ζεύγη φτερών καλυμμένα με πολύχρωμα λέπια.

Η μεταμόρφωσή τους από την στιγμή της γέννησης, σε μορφή κάμπιας (προνύμφες), είναι τεράστια. Συχνά διαθέτουν μεταξοειδείς αδένες και με τα λεπτά στρώματα μεταξιού που παράγουν, δημιουργούν ένα κουκούλι, στο οποίο εισέρχονται και μετατρέπονται σε χρυσαλίδες. Όταν βγαίνουν από το κουκούλι, έχουν πλέον τη μορφή ενήλικης πεταλούδας. Οι πεταλούδες είναι φυτοφάγες.

Οι πεταλούδες είναι ικανές να πετούν και να ζευγαρώνουν, τα περισσότερα είδη ζουν μικρό χρονικό διάστημα και κάθε χρονιά εμφανίζονται ανάλογα με τις καιρικές συνθήκες της περιοχής.

Επιπλέον οι πεταλούδες αποτελούν ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα συμμετρίας στον οργανικό κόσμο και κυρίως στο βασίλειο των εντόμων. Ένας άξονας συμμετρίας, διατρέχει κάθετα το σώμα του εντόμου, χωρίζοντας το σε δυο όμοια μέρη, τα φτερά.

Οι πεταλούδες δραστηριοποιούνται με το φως του ήλιου και όταν ο ήλιος δύει, τότε ακινητοποιούνται, διαλέγοντας ένα κατάλληλο καταφύγιο για να περάσουν την, συνήθως, υγρή και κρύα νύχτα. Το κοίλωμα ενός βράχου, το κάτω μέρος ενός φύλλου, τα άνθη των λουλουδιών, οι βλαστοί των θάμνων και των γρασιδιών, οι κορμοί των δένδρων ή απλά το χώμα και οι βράχοι, που προφυλάσσουν από τον άνεμο, χρησιμοποιούνται ως καταφύγιο από τις πεταλούδες.

Ο ήλιος δίνει ζωή

Οι πεταλούδες γενικά δεν μπορούν να ρυθμίσουν την θερμοκρασία του σώματός τους, αλλά εξαρτώνται από την θερμοκρασία του περιβάλλοντός τους. Ο ήλιος ζεσταίνει τα φτερά τους, που πιστεύεται ότι δρουν σαν ηλιακοί συλλέκτες και έτσι η θερμοκρασία του σώματός τους ανεβαίνει.

Οι μορφές του εχθρού…

Τα λουλούδια τρέφουν τις πεταλούδες, αλλά συγχρόνως κρύβουν και ορισμένους εχθρούς. Μικρές αράχνες με χρώματα ίδια με αυτά του λουλουδιού ελλοχεύουν και μόλις μια πεταλούδα πλησιάσει αρκετά την αρπάζουν και την σκοτώνουν. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι οι πεταλούδες έχουν μόνον εχθρούς, αν δεν υπήρχε το φαινόμενο της συμβίωσης ορισμένων απ’ αυτών, με κάποια είδη μερμηγκιών. Ορισμένα είδη μερμηγκιών προσελκύονται από το «τραγούδι» ορισμένων χρυσαλλίδων και τις προφυλάσσουν από άλλους εχθρούς.

Tουλάχιστον 3000 Lepidoptera είναι γνωστό σήμερα ότι ζουν στην Eλλάδα. Οι πεταλούδες είναι τουλάχιστον 231 είδη. Aπό τα 231 είδη ένας μικρός αριθμός 10 ειδών είναι τα ενδημικά, που πετούν μόνον στην Eλλάδα και ειδικότερα στην Kρήτη (4 είδη), στην Kάρπαθο (1 είδος), στην Xίο (1 είδος), στην Πελοπόννησο (1 είδος), στην Aνατολική Mακεδονία (2 είδη) στην Ήπειρο (1 είδος) και στην Ρόδο (1 είδος) Panaxia quadripunctaria ή αλλιώς πεταλούδα της Ρόδου).

Πολλά από τα είδη, που πετούν στην Ελλάδα, υπόκεινται σε διάφορες απειλές, που ξεκινούν από την απλή συλλεκτική προσπάθεια για την εξεύρεση ορισμένων ενδημικών ειδών και φτάνουν στην καταστροφή των βιότοπων τους από άλλες δραστηριότητες, όπως η υπερβόσκηση, η αποψιλωτική υλοτομία, η εξαντλητική ξύλευση, τα φυτοφάρμακα, οι αποξηράνσεις, τα μεγάλα έργα φραγμάτων, χιονοδρομικών κέντρων σε ιδιαίτερα σημαντικές περιοχές κλπ.

Η καθολική απαγόρευση της συλλογής είναι το μόνο μέτρο, που μπορεί να αποτρέψει την εξαφάνιση τουλάχιστον των ειδών εκείνων, που υπόκεινται στους μεγαλύτερους κινδύνους. Η απαγόρευση αυτή όμως πρέπει να συνοδεύεται και με τον παράλληλο αυστηρό έλεγχο όσων κινούνται στις ευαίσθητες περιοχές

Το καμουφλάζ – Σχήμα – Χρώμα

Το καμουφλάζ πεταλούδας αναφέρεται κυρίως στην ικανότητα ορισμένων ειδών να κρύβονται ή να προσαρμόζονται στο περιβάλλον τους μέσω των μοτίβων και χρωμάτων στις φτερούγες τους. Αυτή η στρατηγική καμουφλάζ είναι ζωτικής σημασίας για την επιβίωση τους, καθώς τους επιτρέπει να αποφεύγουν τους φυσικούς θηρευτές τους, όπως πουλιά και άλλα αρπακτικά.

Οι πεταλούδες χρησιμοποιούν διάφορες τεχνικές καμουφλάζ, όπως:

      Μοτίβα και Χρώματα: Τα χρώματα και τα μοτίβα στις φτερούγες τους, όπως καφέ, γκρι, κίτρινο ή μπλε, συχνά μιμούνται τις φυσικές υφές του περιβάλλοντος, όπως φλοιούς δέντρων, φύλλα ή ακόμα και πέτρες. Αυτό τις βοηθά να συγχωνεύονται με το περιβάλλον τους και να γίνονται λιγότερο αντιληπτές από τους θηρευτές.

      Σχήματα που Μιμούνται Αντικείμενα: Κάποιες πεταλούδες έχουν φτερά που μοιάζουν με το σχήμα φύλλων, ξύλων ή ακόμα και μάτια, προκειμένου να αποπροσανατολίσουν τα αρπακτικά. Για παράδειγμα, οι φτερούγες της πεταλούδας Kallimainachus, γνωστής και ως «πεταλούδα φύλλου», έχουν σχήμα φύλλου και χρησιμοποιούν το καμουφλάζ για να κρύβονται σε δέντρα και φυτά.

      Διπλό Καμουφλάζ: Κάποιες πεταλούδες έχουν διαφορετικά μοτίβα στις επάνω και κάτω πλευρές των φτερών τους. Όταν είναι κλειστά τα φτερά, η κάτω πλευρά μπορεί να έχει πιο απλό και «ανεπαίσθητο» σχέδιο, ενώ όταν τα ανοίγουν, οι ζωντανές και εντυπωσιακές αποχρώσεις και μοτίβα μπορούν να αποσπάσουν την προσοχή ή να εντυπωσιάσουν τον θηρευτή, δημιουργώντας ένα ψευδές μήνυμα για την ταυτότητά τους (π.χ. ματιές που μοιάζουν με μάτια άλλων ζώων).

        Προσαρμογή στις Κλιματικές Συνθήκες: Ορισμένες πεταλούδες μπορεί να προσαρμόζουν το χρώμα των φτερών τους ανάλογα με την εποχή του έτους ή το περιβάλλον, όπως για παράδειγμα πεταλούδες που αποκτούν πιο σκούρα χρώματα το χειμώνα ή σε πιο σκοτεινές περιοχές.

Αυτό το είδος καμουφλάζ είναι ένας εντυπωσιακός μηχανισμός επιβίωσης που έχει εξελιχθεί για να βοηθήσει τις πεταλούδες να διατηρήσουν την ασφάλειά τους από τους θηρευτές τους.

Η πεταλούδα στις ευρωπαϊκές μυθολογίες

Στην αρχαία Ελλάδα οι πεταλούδες ονομάζονταν «ψυχές», καθώς πιστευόταν ότι είναι οι ψυχές των νεκρών. Οι αρχαίοι Έλληνες ονόμαζαν την πεταλούδα «σκώληκα ή καμπή». Στην ελληνική αλλά και τη ρωμαϊκή μυθολογία η Ψυχή, μια θνητή, απελευθερώθηκε από το θάνατο από τον Δία και η μυθολογική εικονοπλασία την αναπαριστά πολλές φορές με φτερά πεταλούδας. Απελευθερωμένο από τον θάνατο το σώμα της Ψυχής θα μπορούσε να πετάξει ελεύθερα στα ύψη, αναχωρώντας από τα δεσμά της χρυσαλίδας της.

Τι λέτε; Θα επιχειρήσετε και εσείς να δημιουργήσετε τις δικιές σας πεταλούδες;