Φως: Από την 4η χιλιετία π.Χ. μέχρι και πριν από λίγα χρόνια συστηματικά, χρησιμοποιείται σαν φωτιστική ύλη. Ένα λίτρο ελαιολάδου διαρκεί για καύση μιας λάμπας για τουλάχιστον 200 ώρες.

Φάρμακο: Το λάδι, τα φύλλα, το άνθος ακόμη και ο χυμός και οι στάχτες των ελαιόδεντρων χρησιμοποιήθηκαν για τις φαρμακευτικές τους ιδιότητες.

Στον Ιπποκράτειο Κώδικα συναντώνται περισσότερες από εξήντα φαρμακευτικές χρήσεις του ελαιόλαδου. Π.χ. κατά των δερματικών παθήσεων, ως αντισηπτικό μέσο, για τη θεραπεία των χρόνιων πυρετών, των μικρών πληγών, των διηθημάτων,  καθώς και για τη διατήρηση της  λευκότητας των δοντιών και ως αντίδοτο σε περιπτώσεις ελαφρών δηλητηριάσεων.

Καλλυντικό: Στην αρχαία Ελλάδα, χρησιμοποιήθηκε ως κύριο καλλυντικό.

Το λάδι που προοριζόταν για την ατομική καθαριότητα ήταν συχνά αρωματισμένο με βότανα και αρωματικά φυτά. Σε πινακίδες της  Κνωσού αναφέρεται το αρωματισμένο με κορίανδρο λάδι  από την πόλη Λύκτο, σπουδαία πόλη της κεντρικής Κρήτης.

Κατά την αθλητική δραστηριότητα συνηθιζόταν οι νέοι να αλείφουν, για λόγους υγιεινής, το σώμα τους, με λάδι πριν από την καθημερινή άσκηση στα γυμναστήρια, την προπόνηση και τους αγώνες.

Λιπαντικό: Σε όλη τη διάρκεια του τελευταίου αιώνα ήταν απαραίτητο λιπαντικό για την ομαλή λειτουργία των πλοίων και των εργοστασιακών μηχανών.

Καρύκευμα: Από τους αρχαίους χρόνους το ελαιόλαδο αντιπροσωπεύει το πιο ευρέως χρησιμοποιούμενο και εκτιμημένο καρύκευμα στη Μεσόγειο. Τροφή η βρώσιμη ελιά, βασικό συστατικό της μεσογειακής δίαιτας καθώς και το παράγωγο της «χρυσό υγρό».

Καύσιμη ύλη: Το ξύλο της που καίγεται αργά, αλλά και ο πυρήνας, το υποπροϊόν της σύνθλιψηςπου καίγεται για πολλές ώρες χωρίς φλόγα παράγοντας διαρκώς θερμότητα.

Ξύλο: Το δέντρο της ελιάς έχει πάρα πολύ σκληρό ξύλο. Πολλά αντικείμενα που περιγράφονται στους μύθους και τους θρύλους των μεσογειακών λαών είναι φτιαγμένα από ξύλο ελιάς: το ρόπαλο του Ηρακλή, το Κρεβάτι του Οδυσσέα και η εικόνα της θεάς Αθηνάς στον Παρθενώνα.

Θρησκεία: Από τα προϊστορικά χρόνια τα δυο πολύτιμα υγρά του μεσογειακού χώρου, το έλαιον και ο οίνος, φαίνεται να διαδραματίζουν το δικό τους ξεχωριστό ρόλο στις νεκρικές τελετές.

 Στον Χριστιανισμό και ιδιαίτερα στον Ορθόδοξο η ελιά και το ελαιόλαδο παίζουν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο. Η ελιά είναι το μόνο φυτό που αναφέρεται περισσότερο από 170 φορές στην Βίβλο. Κλαδί ελιάς στέλνει ο Θεός με το περιστέρι στον Νώε, σύμβολο του θείου ελέους, της γαλήνης και της ειρήνης. Ιερό σύμβολο του κύκλου της ζωής χρησιμοποιείται σε όλες τις σημαντικές στιγμές και τελετουργίες, γέννηση, βάπτιση, γάμο και θάνατο.

Μαθητές και μαθήτριες από την πρώτη λυκείου του σχολείου μας,
επισκέφτηκαν ένα παλιό και ένα σύγχρονο ελαιοτριβείο του νησιού μας.
Με αφετηρία το σχολείο μας Μανώλης Γλέζος ξεκινήσαμε για το χωριό του
Δαμαλά, όταν φτάσαμε μας περίμενε ο πρόεδρος του χωριού ο κύριος
Προμπονάς. Καθώς έχει μεγαλώσει στην περιοχή και από προσωπική έρευνα
ήταν ο καταλληλότερος για να μας διηγηθεί την ιστορία του χώρου αυτού.
Αρχικά μας εξήγησε το πόσο σημαντικός χώρος ήταν τα παλαιότερα χρόνια
και την προσπάθεια που έκανε ο σύλλογος του χωριού για την αναστήλωση
και συντήρηση του ελαιοτριβείου. Έπειτα μας παρουσίασε τα εργαλεία
ξεχωριστά και την λειτουργία τους, καθώς είχαμε και την ευκαιρία να
δούμε την λειτουργία μερικών αλλά ακόμα και να χρησιμοποιήσουμε
προσωπικά κάποια από αυτά. Μέσω αυτής της διαδικασίας ταξιδέψαμε και
οι ίδιοι σε μια άλλη εποχή, την εποχή που οι άνθρωποι έπρεπε να
κοπιάζουν και για τα πιο απλά πράγματα όπως είναι το λάδι. Αφού
αποχαιρετήσαμε τον ευγενέστατο κύριο Προμπονά που με την διάθεση του
έκανε την εκδρομή μας ακόμα ομορφότερη, αποφασίσαμε να διακόψουμε για
λίγο την εκδρομή μας και να επισκεφθούμε τον αγγειοπλάστη της
περιοχής. Εκεί είδαμε τις εκπληκτικές δημιουργίες του αλλά
παρακολουθήσαμε και ζωντανά την διαδικασία υλοποίησης ενός τέτοιου
έργου. Επόμενος προορισμός το χωριό Μονή. Εκεί επισκεφτήκαμε το
σύγχρονο ελαιοτριβείο, μας υποδέχτηκαν οι εργάτες αλλά και ο
ιδιοκτήτης του. Μας εξήγησαν με ακρίβεια την σημερινή διαδικασία
παραγωγής λαδιού αλλά και την λειτουργία κάθε μηχανισμού. Βλέποντας τα
μηχανήματα, και επηρεασμένοι από το παλιό ελαιοτριβείο που ήμασταν
νωρίτερα, καταλαβαίνουμε το πόσο μεγάλη είναι η εξέλιξη της
τεχνολογίας με το πέρασμα των χρόνων. Πριν φύγουμε οι καλοσυνάτοι
κύριοι και κυρίες μας κέρασαν σοκοφρέτες και χυμούς. Κουρασμένοι από
την διαδρομή και γεμάτοι καινούργιες γνώσεις γυρίσαμε πάλι πίσω στο
σχολείο μας.

Πολλές και οι παροιμίες γύρω από την ελιά : «από το θέρος ως τσ’ ελιές δεν απολείπουν οι δουλειές», «Τρεις το λάδι, τρεις το ξύδι κι έξι το λαδόξυδο» «Καλλιά ‘χω γω στο σπίτι μας ελιές και παξιμάδι, παρά στα ξένα ζάχαρη και να μ’ ορίζουν άλλοι», έλεγαν οι Κρητικοί.

Καθημερινές είναι ακόμα και σήμερα οι εκφράσεις όπως : «ρίχνει λάδι στη φωτιά» ο εριστικός, «τείνει κλάδο ελαίας» ο διαλλακτικός, «λάδωσε τ’ αντεράκι του» ο πεινασμένος που χόρτασε, «τραβάει της ελιάς τα φαρμάκια» ο βασανισμένος, «βγαίνει πάντα λάδι» ο καπάτσος, «λαδωμένος ποντικός» είναι ο στριμωγμένος, «λαδιάρης» ο γυναικάς, «την έκανε τη λαδιά» ο κατεργάρης,  ενώ «λαδώνεται» αυτός που δωροδοκείται και η ήρεμη θάλασσα είναι πάντα «λάδι».

Την ελιά επίσης συναντούμε σε όλες σχεδόν της μορφές τέχνης από τη λογοτεχνία και την ποίηση μέχρι τη ζωγραφική, την ξυλογλυπτική, τη γλυπτική, την άργυρο-χρυσοχοΐα, την αγγειογραφία κ.λ.π.

Στην επίσκεψή μας στο χωριό του Δαμαλά στις 8 Νοεμβρίου 2022,
όπου μας υποδέχτηκε ο κύριος Προμπονάς,
πρόεδρος του συλλόγου Δαμαριωνιτών.
Μας ξενάγησε στο παλιό ελαιοτριβείο του χωριού,
το οποίο με την βοήθεια του συλλόγου είχε αναστηλωθεί πρόσφατα.
Στην συνέχεια μας εδείξε πως έβγαινε το λάδι στα παλιά χρόνια,
ήταν μια εξαιρετική εμπειρία.
Έπειτα είχαμε και εμείς την ευκαιρία να χρησιμοποιήσουμε και εμείς τα μηχανίματα,
όπου μας έμαθε λεπτομερώς όλες τις διαδικασίες για την παραγωγή του λαδίου.
Μετά απο αυτό πήγαμε τον χώρο του αγγειοπλάστη Μανώλη Λιμπερτά,
ο οποίος μετά απο την περιήγησή μας στο μαγαζί του,
μας έδειξε πως λειτουργεί ο τροχός και το πως φτιάχνεται ένα πύλινο αγγείο.
Τέλος, πήγαμε με το λεωφορείο στο σύχρονο ελαιοτριβείο
και μας έδειξε ο κύριος Μαγκανάρης την σύγχρονη παραγωγή ελαιόλαδου.