Από
Κυριακή Ψιμοπούλου, Φιλόλογο
Η διαχρονική πορεία της ελληνικής γλώσσας στον κόσμο
Κάθε σύγχρονη λέξη κουβαλά μνήμη. Κάθε σύγχρονος τρόπος έκφρασης έχει ρίζες βαθιά στον χρόνο. Ας γνωρίσουμε τη γλώσσα που διαμόρφωσε αξίες και έννοιες του παγκόσμιου πολιτισμού…
Είναι πραγματικά εντυπωσιακό το πώς η ελληνική γλώσσα λειτουργεί σαν ένας «ζωντανός οργανισμός» που δεν έπαψε ποτέ να αναπνέει. Είναι ένα από τα σπανιότερα παραδείγματα γλωσσικής συνέχειας στον παγκόσμιο πολιτισμό. Η ομότιμη καθηγήτρια Ιστορίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Μαρία Ευθυμίου, σε ομιλία της τόνισε ότι η ελληνική γλώσσα κατέχει το σπάνιο προνόμιο να ανήκει στις 5 μόνο γλώσσες από τις 6500 επίσημες που ομιλούνται σήμερα – με βάση τα στοιχεία του ΟΗΕ – , που άντεξαν 4000 χρόνια στην ιστορία του ομιλούντος ανθρώπινου γένους και που μπορεί κάποιος να παρακολουθήσει γραπτά, συνεχώς και αδιάλειπτα. Σημείωσε, επίσης, ότι η ισχύς της ως το 1500 μ.Χ. ήταν αξιοθαύμαστη, καθώς αποτελούσε και διεθνή γλώσσα συνεννόησης, όπως αποτελούν σήμερα τα αγγλικά.
Η γλώσσα μας έχει παρελθόν και είναι παρούσα. Είναι ζωντανή, δυναμική, τοπική και ταυτόχρονα παγκόσμια. Χιλιάδες λέξεις σε δεκάδες γλώσσες του κόσμου έχουν ελληνική ρίζα σε διάφορους τομείς της Επιστήμης και στην Τεχνολογία.
Ελληνική Γλώσσα: Ένα συναρπαστικό ταξίδι στον χρόνο 
Πολλοί αναρωτιούνται γιατί τα Αρχαία Ελληνικά διδάσκονται στο σχολείο. Η απάντηση είναι μία : Δεν υπάρχουν ουσιαστικά αρχαίες και νέες ελληνικές λέξεις, αλλά μόνο ελληνικές.
Μεγάλο τμήμα του ομηρικού λεξιλογίου επιβιώνει μέχρι σήμερα. Λέμε, λοιπόν, άναυδος (αυδή), αλεξίπτωτο (αλέξω), φρενοβλαβής (φρήν), νοσταλγία (νόστος), άνθρωπος, θεός.
Αναλόγως, οι λέξεις από την κλασική (490/80 π. Χ.- 323 π. Χ.) και την ελληνιστική (323 π. Χ. – 31 π. Χ.) εποχή αντικατοπτρίζουν την εξέλιξη από την Αττική διάλεκτο στην Κοινή Ελληνιστική, με έμφαση σε όρους πολιτικούς, φιλοσοφικούς και όρους που αναφέρονται στην καθημερινότητα. Πιο συγκεκριμένα, με το πέρασμα της Αθήνας στη δημοκρατική οργάνωση και με την υιοθέτηση δημοκρατικών στοιχείων από άλλες πόλεις του ελληνικού κόσμου εμφανίζονται λέξεις που αναφέρονται στην πολιτική οργάνωση (πόλις, πολίτης, δημοκρατία), όροι που σχετίζονται με την ακμή των τεχνών (θέατρον, τραγωδία, κωμωδία),όροι της καθημερινής κοινωνικής και οικονομικής ζωής (συμπόσιον, ), και αριστοτελικής σκέψης (φιλοσοφία, αρετή, λόγος).
Και βέβαια, η Ελληνιστική Κοινή, πιο απλή από την κλασική Αττική, με τις κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου αναπτύσσεται σταδιακά ως γλώσσα ενιαία για τους κατοίκους της ελληνικής οικουμένης στη θέση των αρχαιοελληνικών διαλέκτων. Στο αλεξανδρινό κράτος η έννοια του «πολίτη» των κλασικών χρόνων αντικαθίσταται από αυτήν του «κοσμοπολίτη» και ελληνικές πόλεις ιδρύονται παντού. Ο όρος «Έλλην» συνδέεται με την ελληνική παιδεία και τον τρόπο ζωής, άρα και με την ελληνική γλώσσα. Η Ελληνιστική Κοινή γίνεται διεθνής γλώσσα και χρησιμοποιείται από τους Έλληνες και τους εξελληνισμένους ξένους της
Μ. Ασίας, της Αιγύπτου, της Συρίας, της Περσίας. Είναι η επίσημη γλώσσα της διοίκησης, της διανόησης, της Λογοτεχνίας, των εμπορικών συναλλαγών. Μιλήθηκε και γράφτηκε κατά την Ελληνιστική περίοδο, τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και την πρώιμη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Η Κοινή χρησιμοποιήθηκε στην καθημερινή επικοινωνία από τον λαό αλλά και από συγγραφείς της εποχής. Αποτέλεσε το όργανο διάδοσης των κηρυγμάτων του χριστιανισμού. Η Βίβλος είναι γραμμένη σε αυτή τη γλώσσα. Φυσικά, ανά τους αιώνες η Κοινή ήρθε σε επαφή με άλλους πολιτισμούς και εμπλουτίστηκε. Επηρέασε με μοναδικό τρόπο τη διαμόρφωση της λατινικής, αλλά και πολεμήθηκε από ακραία κινήματα, όπως αυτό των Αττικιστών, που υποστήριζαν την επαναφορά της κλασικής Αττικής.
Ενδεικτικά παραδείγματα της Ελληνιστικής Κοινής (περ. 330 π.Χ.- 700 μ.Χ.) που χρησιμοποιούμε και στις μέρες μας είναι οι λέξεις βασιλεία, οἰκουμένη, πολίτευμα, ἐπιστολή, διδάσκαλος, ἀλήθεια, που συναντάται συχνά σε φιλοσοφικά και θρησκευτικά κείμενα. Όροι διοικητικοί και νομικοί, όπως αὐτοκράτωρ , ἡγεμών, δικαστής, δήμιος, πραιτώριον, είναι λέξεις οικείες για τον σύγχρονο Έλληνα, ενώ πολλές από αυτές εμφανίζονται και στην Καινή Διαθήκη. Και βέβαια, η χριστιανική και εκκλησιαστική ορολογία της εποχής κατέχει σημαντική θέση στον λόγο μας. Λέμε και ακούμε από τους συνομιλητές μας τις λέξεις ἐκκλησία, λειτουργία, δόγμα, σωτηρία, αδιαφορώντας τις περισσότερες φορές για τη δημιουργία ή την εξέλιξή τους, τη μετατόπιση της σημασίας τους ανάλογα με το πολιτικό και θρησκευτικό πλαίσιο. Για παράδειγμα, όταν λέμε «ἐκκλησία» στην ελληνιστική εποχή, εννοούμε τη λαϊκή συνέλευση των πολιτών (πολιτικός όρος). Στη ρωμαϊκή εποχή η λέξη αναφέρεται στη σύναξη των χριστιανών αποκτώντας νέα θρησκευτική σημασία, ενώ στην πρώιμη Βυζαντινή είναι το κτίριο και το σώμα των πιστών (θρησκευτικός όρος).
Η ελληνική γλώσσα, λοιπόν, εξελίσσεται αδιάκοπα από την αρχαιότητα ως σήμερα προσαρμοζόμενη στις κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισμικές αλλαγές. Άλλαξε μορφές, έπλασε νέες λέξεις, απλοποίησε δομές, αλλά δεν έχασε ποτέ τη φωνή της. Αποτελεί ζωντανό φορέα μνήμης, σκέψης και πολιτισμού. «Από την εποχή που μίλησε ο Όμηρος ως τα σήμερα, μιλούμε, ανασαίνουμε και τραγουδούμε με την ίδια γλώσσα.» (Γιώργος Σεφέρης).
Η ελληνική γλώσσα ως παγκόσμια κληρονομιά
Η ελληνική γλώσσα υπερβαίνει τα όρια του ελληνικού κόσμου, μια που από την αρχαιότητα φώτισε τη φιλοσοφική σκέψη, την επιστημονική γνώση, την πολιτική, την τέχνη.
Με τη ρωμαϊκή κατάκτηση και την εγκατάσταση Ρωμαίων στρατιωτικών, επιχειρηματιών και τραπεζιτών σε ελληνόφωνες περιοχές η γνώση της ελληνικής γλώσσας διαδόθηκε ακόμα περισσότερο. Οι Ρωμαίοι γνωρίζουν τον αρχαίο πολιτισμό και τον θαυμάζουν. Μάλιστα, ο Ρωμαίος ποιητής Οράτιος στο έργο του Epistulae αναφέρει την περίφημη σκέψη: «Graecia capta ferum victorem cepit», δηλαδή «Η κατακτημένη Ελλάδα κατέκτησε τον άγριο νικητή της». Με άλλα λόγια, ο ελληνικός πολιτισμός υπέταξε πνευματικά τους Ρωμαίους κατακτητές.
Μέσω της λατινικής η ελληνική επέδρασε στις περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες. Η Ιατρική, τα Μαθηματικά, οι Φυσικές Επιστήμες χρησιμοποιούν όρους που διατηρούν μέχρι σήμερα την ελληνική τους προέλευση. Στις επιστήμες λέξεις, όπως biology, physics, mathematics, psychology, astronomy, αποτελούν κοινό λεξιλόγιο παγκόσμιας εμβέλειας. Αλλά και στην παγκόσμια τέχνη άσκησε βαθιά επίδραση η ελληνική γλώσσα, καθώς υπήρξε φορέας πνευματικών εννοιών. Όροι, όπως ποίησις ,θέατρον, τραγωδία ,κωμωδία, δε μεταφέρθηκαν απλώς ως λέξεις σε άλλες γλώσσες (poetry, theater, tragedy, comedy),αλλά ως τρόποι έκφρασης των ανθρώπινων συναισθημάτων και παθών.
Καθημερινά ταξιδεύουμε στον κόσμο της γλώσσας μας και με τα αντιδάνεια, λέξεις ελληνικές που προσαρμόστηκαν σε άλλες γλώσσες και μετά από αιώνες επέστρεψαν στον τόπο τους με νέα μορφή ή σημασία. Ας αναφέρουμε ως παράδειγμα το βαλανεῖον, στα Αρχαία Ελληνικά (δημόσιο και ιδιωτικό λουτρό), που οι Ρωμαίοι χρησιμοποίησαν ως balneum, στα Ιταλικά πέρασε ως bagno, στα Γαλλικά ως bain και επέστρεψε σε εμάς ως μπάνιο. Τα αντιδάνεια δείχνουν ότι η ελληνική γλώσσα επηρεάζει και επηρεάζεται. Είναι ανθεκτική, γιατί, ακόμα και όταν δανείζει λέξεις, αυτές είναι τόσο ισχυρές, που επιστρέφουν εκεί που ανήκουν.
Η διαχρονικότητα και η οικουμενικότητα της Ελληνικής γλώσσας
με μια άλλη ματιά
Εδώ και αιώνες στα ελληνικά επικοινωνούμε με τους γύρω μας, με ελληνικές λέξεις δίνουμε περιεχόμενο στα όνειρά μας, μιλώντας ελληνικά περιγράφουμε τα συναισθήματά μας. Αναμφισβήτητα η γλώσσα μας είναι ένας ζωντανός οργανισμός με τεράστιο λεξιλογικό πλούτο. Η διαχρονικότητά της επιτρέπει σε κάθε σύγχρονο ομιλητή να συμμετέχει σε μια διαρκή συνομιλία με την ιστορία του ανθρώπινου πνεύματος.
Είναι γνωστή η φράση του Κικέρωνα (1ος αι. π. Χ.) «Εάν οι θεοί μιλούν, τότε σίγουρα χρησιμοποιούν τη γλώσσα των Ελλήνων.»
Ο μεγάλος Γάλλος διαφωτιστής Βολταίρος είχε πει «Είθε η Ελληνική γλώσσα να γίνει κοινή όλων των λαών!»
Ο Γάλλος καθηγητής του Πανεπιστημίου της Σορβόνης Κάρολος Φωριέλ παρατήρησε ότι «Η Ελληνική έχει ομοιογένεια σαν τη Γερμανική, είναι όμως πιο πλούσια από αυτήν. Έχει τη σαφήνεια της Γαλλικής, έχει όμως μεγαλύτερη ακριβολογία. Είναι πιο ευλύγιστη από την Ιταλική και πολύ πιο αρμονική από την Ισπανική. Έχει δηλαδή ό,τι χρειάζεται για να θεωρηθεί η ωραιότερη γλώσσα της Ευρώπης.»
Ο Ιωάννης Γκαίτε είπε «Άκουσα στον Άγιο Πέτρο της Ρώμης το Ευαγγέλιο σε όλες τις γλώσσες. Η Ελληνική αντήχησε άστρο λαμπερό μέσα στη νύχτα.»
Η Αμερικανίδα συγγραφέας Έλεν Κέλερ είχε πει «Αν το βιολί είναι το τελειότερο μουσικό όργανο, τότε η Ελληνική γλώσσα είναι το βιολί του ανθρώπινου στοχασμού.»
Ο Ιρλανδός συγγραφέας Τζέιμς Τζόυς δήλωσε «Σχεδόν φοβάμαι να αγγίξω την Οδύσσεια, τόσο καταπιεστικά αφόρητη είναι η ομορφιά της.»
Η σύγχρονη Γαλλίδα συγγραφέας Ζακλίν Ντε Ρομιγύ αναφέρει «Η αρχαία Ελλάδα μάς προσφέρει μια γλώσσα, για την οποία θα πω ότι είναι οικουμενική.»
Η γλώσσα, πέρα από λέξεις, είναι ο τρόπος που βλέπουμε τον κόσμο σήμερα και, ταυτόχρονα, μας βοηθά να γνωρίσουμε και τον κόσμο του χθες. Και η ελληνική γλώσσα είναι ένας αστείρευτος θησαυρός. Έτσι, οφείλουμε να αναδεικνύουμε την αξία της, μια που δεν ανήκει μόνο στους Έλληνες, αλλά σε όποιον αναζητά την ακρίβεια στην έκφραση και το βάθος στα νοήματα.
