Ρεμπέτικη μουσική ή Ρεμπέτικο ονομάζεται το ελληνικό αστικό λαϊκό τραγούδι που εμφανίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα και απέκτησε την γνώριμη μορφή του, περίπου μέχρι την τρίτη δεκαετία του 20ού αιώνα. Αποτελεί εξέλιξη των δημοτικών και των κλέφτικων τραγουδιών.

Η ρεμπέτικη μουσική εξελίχθηκε κυρίως στα λιμάνια ελληνικών πόλεων όπου ζούσε η εργατική τάξη, δηλαδή στον Πειραιά, τη Θεσσαλονίκη, το Βόλο, την Ερμούπολη, την Σμύρνη, την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου και στη συνέχεια πέρασε και σε άλλα αστικά κέντρα, αλλά και στη Νέα Υόρκη και στο Σικάγο.

Οι κυριότεροι χοροί του ρεμπέτικου τραγουδιού είναι ο ζεϊμπέκικος, ο καρσιλαμάς, το τσιφτετέλι και ο χασάπικος. Οι χοροί ήρθαν στην Ελλάδα μετά το 1922 από τους Μικρασιάτες μουσικούς.

 Ο όρος «ρεμπέτης»   ανάγεται στην   περίοδο  της   τουρκοκρατίας και   σημαίνει αυτόν που   ζει  εκτός νόμου, έξω   από τους κανόνες   ζωής μιας κοινωνίας,  ο εξεγερμένος, ο ατίθασος, ο αλήτης, ο άνθρωπος κατώτερης τάξης.

Το ρεμπέτικο τραγούδι άλλωστε λεγόταν και αλανιάρικο, μποέμικο και νταήδικο. Οι ίδιοι οι ρεμπέτες χρησιμοποιούσαν τις λέξεις αλάνια, μόρτηδες, ασίκηδες, μάγκες.

Τα πρώτα ρεμπέτικα ακούσματα, τα λεγόμενα «μουρμούρικα», άρχισαν να εμφανίζονται στην Αθήνα στις φυλακές του Μεντρεσέ το 1834.

Η πρώτη περίοδος του ρεμπέτικου τραγουδιού, ξεκινά στις αρχές του 1900. Τα ρεμπέτικα αποτελούσαν το λαϊκό τραγούδι των φτωχών συνοικιών των μεγαλύτερων πόλεων.  Την ίδια εποχή εμφανίζονται στον Πειραιά ως πρωτορεμπέτικα τα λεγόμενα «γιαλάδικα», που πήραν το όνομά τους από τη συχνά επαναλαμβανόμενη λέξη «γιάλα –γιάλα» ή «αμάν γιάλα» ή «γιαλελέλι».

Η δεύτερη περίοδος για το ρεμπέτικο τραγούδι ξεκινά το 1922 και φτάνει ως το 1934. Το 1922, χρονιά της Μικρασιατικής καταστροφής, οι μουσικοί από τη Σμύρνη και την Κωνσταντινούπολη μεταφέρουν τα τραγούδια τους και τις μουσικές τους ρίζες στην Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη και άλλες επαρχιακές πρωτεύουσες.  Γίνεται μίξη των εγχώριων τραγουδιών με εκείνα της Μικράς Ασίας και του Βοσπόρου, με έντονη την εμφάνιση του αμανετζίδικου λαϊκού τραγουδιού.

Τότε εμφανίζονται και τα Καφέ Αμάν, στα οποία  το ρεμπέτικο τραγούδι αρχίζει να αναπτύσσεται ευρύτατα μέχρι το 1936, οπότε και απαγορεύονται θεωρούμενα ως τουρκοειδή. Ένα χρόνο πριν, το 1935, τα αμανετζίδικα είχαν απαγορευτεί στη Τουρκία θεωρούμενα ως κατάλοιπο ελληνικό μουσικό είδος.

Τα ρεμπέτικα τραγούδια της δεύτερης περιόδου είναι τα σμυρναίικα ρεμπέτικα. Ο χώρος δημιουργίας τους ήταν η ταβέρνα, ή ο τεκές.

Η θεματολογία των ρεμπέτικων τραγουδιών  έχει επηρεαστεί από τη ζωή των ανθρώπων στην πόλη, από τον έρωτα, αλλά και από τα ναρκωτικά και την παρανομία. Σημαντικοί συνθέτες του σμυρναίικου ρεμπέτικου τραγουδιού ήταν ο Γρηγόρης Ασίκης, ο Κώστας Καρίπης, ο Βαγγέλης Παπάζογλου, ο Σπύρος Περιστέρης, ο Κώστας Σκαρβέλης και ο Παναγιώτης Τούντας. Οι σπουδαιότεροι τραγουδιστές και τραγουδίστριες ήταν η Ρίτα Αμπατζή, ο Δημήτρης Ατραΐδης, η Ρόζα Εσκενάζυ, ο Κώστας Νούρος, ο Κώστας Ρούκουνας και ο Βαγγέλης Σοφρωνίου.

Η ορχήστρα αποτελούνταν από βιολί, κανονάκι, ούτι και σαντούρι. Γι’ αυτό την αποκαλούσαν και σαντουροβιόλα. Οι πρώτες ηχογραφήσεις με μπουζούκι πραγματοποιούνται το 1929. Τα πρώτα τραγούδια που ηχογραφήθηκαν είναι το «Αϊβαλιώτικο», το «Αϊδίνικο», το «Από κάτω απ’ τις ντομάτες» και το «Τούτ’  οι μπάτσοι που ‘ρθαν τώρα».

Η τρίτη περίοδος ξεκινά το 1934 και τελειώνει το 1940. Κυριαρχούν τα πειραιώτικα ρεμπέτικα τραγούδια. Ονομάστηκαν πειραιώτικα γιατί οι δημιουργοί και οι ερμηνευτές τους ζούσαν  ή σύχναζαν στον Πειραιά, όπως ο Μάρκος Βαμβακάρης, ο Ανέστης Δελιάς, ο Γιώργος Αμπάτης, ο Μιχάλης Γενίτσαρης, ο Στράτος Παγιουμτζής, ο Δημήτρης Γκόγκος ή Μπαγιαντέρας, ο Στελλάκης Περπινιάδης και ο Γιάννης Παπαϊωάννου.

Το 1932 κυκλοφορούν οι πρώτες ηχογραφήσεις τραγουδιών από τον Μάρκο Βαμβακάρη. Το 1934 εμφανίζεται η πρώτη ρεμπέτικη ορχήστρα με μπουζούκι και μπαγλαμά η οποία λεγόταν «Τετράς, η ξακουστή του Πειραιώς» .

Το 1936 με το πολιτικό καθεστώς του Μεταξά επιβάλλεται  λογοκρισία, οπότε οι αναφορές σε ναρκωτικά και τεκέδες  εκλείπουν από τις ηχογραφήσεις.

Όμως από το 1937 έως το 1940 παρουσιάζονται πολλοί νέοι συνθέτες και ερμηνευτές του ρεμπέτικου τραγουδιού, όπως ο Βασίλης Τσιτσάνης, ο Δημήτρης Γκόγκος ή Μπαγιαντέρας, ο Απόστολος Χατζηχρήστος, ο Μανώλης Χιώτης και πολλοί άλλοι. Εμφανίζονται τότε τα κανταδόρικα ρεμπέτικα τραγούδια.

Με την κήρυξη του πολέμου το 1940 οι ρεμπέτες της εποχής έγραψαν αρκετά αξιόλογα ρεμπέτικα τραγούδια για τη νίκη, όπως: «Ο Μάρκος φαντάρος» του Βαμβακάρη, «Τους Κενταύρους δεν φοβάμαι», «Στης Πίνδου τα βουνά» και «Γλυκό νά’ναι το βόλι», του Μπαγιαντέρα, και «Αιώνες πέρασαν με νεκρικά σκοτάδια» του Τσιτσάνη. Κατά τη διάρκεια όμως της κατοχής, δηλαδή από το 1941 έως το 1946 οι ηχογραφήσεις σταματούν.

Κορυφαία   προσωπικότητα του   ρεμπέτικου     τραγουδιού   αναδεικνύεται την   περίοδο μετά την   Κατοχή ο Βασίλης   Τσιτσάνης. Διαγράφει   από το ρεμπέτικο   κάθε  απρεπές   στοιχείο και το   εντάσσει στη νέα   κοινωνική   πραγματικότητα.   Αλλάζει το ύφος παιξίματος των οργάνων και προσθέτει στη ρεμπέτικη κομπανία το ακορντεόν. Με τον Τσιτσάνη ξεκινά μια νέα εποχή για το ρεμπέτικο τραγούδι. Έτσι το ρεμπέτικο αρχίζει να καταξιώνεται σαν λαϊκή μουσική ευρείας αποδοχής και βγαίνει από το περιθώριο.

Εμφανίζονται νέοι συνθέτες όπως  ο Απόστολος Καλδάρας και ο και νέοι τραγουδιστές όπως η Σωτηρία Μπέλλου, ο Στέλιος Καζαντζίδης, η Μαρίκα Νίνου και ο Πρόδρομος Τσαουσάκης.

Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’50 το ρεμπέτικο, στη γνήσιά του μορφή, πεθαίνει και δίνει τη θέση του σε μια νεώτερη μορφή του ρεμπέτικου,  το λεγόμενο αρχοντορεμπέτικο, το οποίο ανοίγει πλέον το δρόμο της ευρύτερης αποδοχής του λαϊκού τραγουδιού.

τη δεκαετία του ’60, αρχίζει η εποχή της «πρώτης αναβίωσης» του ρεμπέτικου, όπου και ηχογραφούνται ξανά παλαιότερες επιτυχίες και εκδίδονται μελέτες πάνω στο θέμα και ανθολογίες τραγουδιών, από συγγραφείς όπως ο Ηλίας Πετρόπουλος και ο Ντίνος Χριστιανόπουλος, βιογραφίες ρεμπετών, ενώ γίνονται και αρκετές νέες ηχογραφήσεις. Την πρώτη «μελέτη» όμως είχε παρουσιάσει ήδη μετά την κατοχή ο Μάνος Χατζιδάκις.

Σήμερα, το ρεμπέτικο έχει αποκτήσει μεγάλη δημοτικότητα και αναγνωρίζεται και μελετάται διεθνώς.