της Εύης Σταθουλίδου, εκπαιδευτικού του Εσπερινού ΓΕΛ Ξάνθης, υπ. διδάκτορος του Δ.Π.Θ.
Η συμβολή του Πάουλο Φρέιρε στη σύγχρονη παιδαγωγική σκέψη συνίσταται κυρίως στον ριζικό επαναπροσδιορισμό της σχέσης μεταξύ εκπαίδευσης, γνώσης και ελευθερίας. Για τον Φρέιρε, η εκπαίδευση δεν είναι ουδέτερη διαδικασία· είτε λειτουργεί ως μηχανισμός αναπαραγωγής της κυρίαρχης κοινωνικής τάξης είτε ως μέσο χειραφέτησης των καταπιεσμένων (Freire, 1970). Η ελευθερία, επομένως, δεν αποτελεί αυτονόητο αποτέλεσμα της εκπαίδευσης, αλλά εξαρτάται από το παιδαγωγικό της περιεχόμενο και τη μεθοδολογική της συγκρότηση (Freire, 1998).
Κεντρικός στόχος της απελευθερωτικής παιδαγωγικής είναι η ανάπτυξη της συνειδητοποίησης (conscientização), δηλαδή της ικανότητας του ατόμου να αντιλαμβάνεται κριτικά τις κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές δομές που διαμορφώνουν την πραγματικότητά του (Freire, 1970). Η γνώση, σε αυτό το πλαίσιο, παύει να νοείται ως στατικό σύνολο πληροφοριών και μετατρέπεται σε δυναμική διαδικασία κατανόησης και μετασχηματισμού του κόσμου. Ο μορφωμένος άνθρωπος δεν είναι απλώς αυτός που γνωρίζει, αλλά εκείνος που μπορεί να ερμηνεύει την εμπειρία του και να παρεμβαίνει συνειδητά σε αυτήν (Freire, 1998).
Στο επίκεντρο της κριτικής του Φρέιρε βρίσκεται το λεγόμενο «τραπεζικό μοντέλο εκπαίδευσης», σύμφωνα με το οποίο ο εκπαιδευτικός «καταθέτει» γνώσεις σε παθητικούς εκπαιδευόμενους. Το μοντέλο αυτό, όπως υποστηρίζει, ενισχύει την αλλοτρίωση και καλλιεργεί σχέσεις εξουσίας, καθώς αντιμετωπίζει τον μαθητή ως αντικείμενο και όχι ως υποκείμενο της μαθησιακής διαδικασίας (Freire, 1970). Η εκπαίδευση, αντί να απελευθερώνει, αναπαράγει την υποταγή και οδηγεί στην εσωτερίκευση της καταπίεσης (Freire, 2004).
Αντιθέτως, η απελευθερωτική εκπαίδευση θεμελιώνεται στον διάλογο. Ο διάλογος, για τον Φρέιρε, δεν αποτελεί απλώς παιδαγωγική τεχνική, αλλά υπαρξιακή και πολιτική στάση, η οποία προϋποθέτει αμοιβαίο σεβασμό και αναγνώριση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας (Freire, 1970). Μέσω του διαλόγου, εκπαιδευτής και εκπαιδευόμενος συνδιαμορφώνουν τη γνώση, αναγνωρίζοντας ο ένας τον άλλον ως φορείς εμπειρίας και νοήματος. Έτσι, η μαθησιακή διαδικασία μετατρέπεται σε χώρο ισότητας, όπου καλλιεργείται η κριτική σκέψη και η αυτονομία (Freire, 1998).
Η ελευθερία, στο φρειριανό σχήμα, δεν ταυτίζεται με την ατομική αυτάρκεια, αλλά με τη συλλογική δυνατότητα δράσης. Η γνώση αποκτά απελευθερωτικό χαρακτήρα μόνο όταν συνδέεται με την πράξη (praxis), δηλαδή με τον στοχασμό που οδηγεί σε κοινωνική αλλαγή (Freire, 1970). Η εκπαίδευση, επομένως, δεν αποσκοπεί απλώς στην κατανόηση της πραγματικότητας, αλλά στη μεταμόρφωσή της. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, οι καταπιεσμένοι παύουν να αντιλαμβάνονται την κοινωνική τάξη ως αναπόφευκτη και αρχίζουν να τη βλέπουν ως ιστορικό και μεταβαλλόμενο δημιούργημα (Freire, 2004).
Στη σύγχρονη εποχή, η σκέψη του Φρέιρε αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Σε κοινωνίες όπου η πληροφορία αφθονεί αλλά η κριτική κατανόηση συρρικνώνεται, η εκπαίδευση κινδυνεύει να λειτουργήσει ως μηχανισμός προσαρμογής αντί ως διαδικασία χειραφέτησης (Giroux, 2011). Η απελευθερωτική παιδαγωγική υπενθυμίζει ότι χωρίς κριτική συνείδηση, η γνώση μπορεί να καταστεί εργαλείο ελέγχου και όχι ελευθερίας (Freire, 1998).
Κατά συνέπεια, η φρειριανή προσέγγιση αναδεικνύει την εκπαίδευση ως κατεξοχήν ηθική και πολιτική πράξη. Η ελευθερία δεν προσφέρεται, αλλά κατακτάται μέσα από μια παιδαγωγική διαδικασία που ενδυναμώνει το υποκείμενο, καλλιεργεί τη φωνή του και το καθιστά ικανό να συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωση της κοινωνικής πραγματικότητας (Freire, 1970; Giroux, 2011).
Παραπομπές
Freire, P. (1970). Pedagogy of the oppressed. Continuum.
Freire, P. (1998). Pedagogy of freedom: Ethics, democracy, and civic courage. Rowman & Littlefield.
Freire, P. (2004). Pedagogy of indignation. Paradigm Publishers.
Giroux, H. A. (2011). On critical pedagogy. Continuum.
