Η «Κάθοδος των Δωριέων» ήταν ένα μείζον γεγονός στην ιστορία της Ελλάδας της Εποχής του Χαλκού. Ωστόσο, ας σημειωθεί ότι, καθώς υπάρχει σημαντική έλλειψη πληροφοριών, συζητείται έντονα σχετικά με την χρονολόγησή της, τα γεγονότα που την απαρτίζουν, ακόμη και αν ήταν πραγματικά εισβολή.
Στα ελληνικά, την ονομάζουμε «Κάθοδο των Δωριέων» με βάση την ξεπερασμένη θεωρία ότι οι Δωριείς κατοικούσαν αρχικά στα βουνά της Πίνδου ως απομονωμένη βορειοελληνική φυλή πριν κατευθυνθούν προς την κεντρική Ελλάδα και την Πελοπόννησο και εγκατασταθούν εκεί, εκτοπίζοντας στη συνέχεια τους πρώην κατοίκους (Αχαιούς/Μυκηναίους) στο βόρειο τμήμα της Πελοποννήσου (το οποίο εξ ου και ονομάστηκε Αχαΐα), τους Ίωνες της Αργολίδας στην Αθήνα και την Εύβοια και άλλες φυλές αντίκρυ, προς τις ακτές της Μικράς Ασίας (Πρώτος αποικισμός).
Η πρώτη θεωρία την οποία θα εκθέσω είναι ότι οι Δωριείς ήταν απλώς Αχαιοί χαμηλής τάξεως που ωθήθηκαν βόρεια.
Η δεύτερη θα ήταν ότι οι Δωριείς αρχικά κατοικούσαν στη Φθιώτιδα, σε μια κατάσταση παρόμοια με τους περιοίκους της κλασικής Σπάρτης (την ονόμασα «θεωρία της ρίζας Δωρ-», καθώς η ρίζα δωρ- συνδέεται με το ξύλο < ξυλοκόποι < μια δραστηριότητα που έκαναν οι κάτοικοι που ζούσαν στα σύνορα του κράτους). Από τη Φθιώτιδα θα κινούνταν βόρεια προς το όρος Όσσα, μετά στην Πίνδο και μετέπειτα στη Δωρίδα (όπου και ίδρυσαν την Δωρική Τετράπολη).
Έτσι, θα ήταν μια άνοδος και κατόπιν μια κάθοδος.
Ο μύθος των Ηρακλειδών είναι η δωρική ερμηνεία της άφιξής τους στην Πελοπόννησο και της επακόλουθης εγκατάστασής τους εκεί. Συνοψίζοντας, η Δωρικές βασιλικές οικογένειες αυτοαποκαλούνταν πρόγονοι του Ηρακλή, ο οποίος είχε επιστρέψει για να «πάρει αυτό που δικαιωματικά του ανήκει» (συνεχίζω σε επόμενη παράγραφο).
ΧΡΟΝΟΛΟΓΗΣΗ
Πίνακας γεγονότων
| 1560-; | Οι Δωριείς κατοικούν στην Φθιώτιδα |
| 1255-1215 | Οι Δωριείς κατοικούν στην Όσσα |
| 1212 | Οι Ηρακλείδες εκδιώχνονται από την Πελοπόννησο |
| 1210 | Οι Δωριείς κατοικούν στην Πίνδο |
| Μετά το 1210 | Οι Δωριείς κατοικούν στην Δωρίδα – Ιδρούν την Τετράπολη |
| ;;; | Οι Δωριείς στην Αιτωλία |
| 1187-1104 | Εισβολές των Ηρακλείδων στην Πελοπόννησο |
| 1150 | Πυρπόληση του Παλατιού των Μυκηνών |
| 1104 | Κατάκτηση της Πελοποννήσου |
| 1068 | Η Δωριείς επιχειρούν να κατακτήσουν την Αθήνα |
Τώρα, όσον αφορά τη χρονολόγηση, την υπολόγισα αποκλειστικά με βάση τις κατά προσέγγιση ηλικίες και τα κενά γενεών μεταξύ (ημι-)μυθολογικών προσώπων. Είναι ακριβής; Πιθανότατα όχι. Λειτουργεί με κάποιο τρόπο; Κάπως, ναι.
Η ημερομηνία 1560 δίνεται από την κατά προσέγγιση περίοδο κατά την οποία ο Δευκαλίων, ο οποίος ήταν βασιλιάς αρκετών τόπων και σύγχρονος των Αθηναίων βασιλέων Κέκροπα Α” και Κραναού, έζησε σύμφωνα με τον Ηρόδοτο (1.56.2-3):
(Δωρικοῦ γένεος) ἐπὶ μὲν γὰρ Δευκαλίωνος βασιλέος οἴκεε γῆν τὴν Φθιῶτιν
«κατά την περίοδο της βασιλείας του Δευκαλίωνα, οι Δωριείς κατοικούσαν στην περιοχή της Φθιώτιδας.»
Κάτι που θεωρώ πιθανό.
Αν η Ερμιόνη (κόρη της Ελένης) ήταν τουλάχιστον 10 ετών όταν ξεκίνησε ο Τρωικός πόλεμος (περίπου στην ίδια ηλικία με τον Ορέστη, τον οποίο θα παντρευόταν μετά τον πόλεμο) και η Ελένη ήταν τουλάχιστον 16 ετών όταν τη συνέλαβε, αυτό θα τοποθετούσε τη γέννηση της Ελένης στο 1238 π.Χ. Από εκεί, θα μπορούσαμε να εκτιμήσουμε ότι ο Μενέλαος ήταν τουλάχιστον 8-10 χρόνια μεγαλύτερος από αυτήν, τοποθετώντας τη γέννησή του στο 1248-1246. Αν λάβουμε υπόψη ένα κενό 25 ετών μεταξύ αυτού και του πατέρα του, αυτό θα τοποθετούσε τον Ατρέα, σύγχρονο τόσο του Ευρυσθέα όσο και του Ύλλου, στο 1273. Στη συνέχεια, αν εφαρμόσουμε το κενό 25 ετών μεταξύ της Ελένης και του πατέρα της Τυνδάρεω, ο οποίος ήταν φίλος του Ηρακλή και περίπου στην ίδια ηλικία, αυτό θα τοποθετούσε και τους δύο στο 1263 π.Χ. Δεδομένου ότι ο Ευρυσθέας γεννήθηκε την ίδια χρονιά με τον Ηρακλή, αυτό θα τον τοποθετούσε επίσης στο 1263 π.Χ.
Επιστρέφοντας στον Ηρακλή, αν μετρήσουμε τις γενιές μετά από αυτόν με ένα μέσο κενό 25 ετών, θα βρούμε:
Ύλλος: γεννηθείς το 1230
Κλεοδαίος: γεννηθείς το 1205
Αριστόμαχος: γεννηθείς το 1180
Τέμενος: γεννηθείς το 1155
Και επειδή τόσο ο Ηρακλής όσο και ο Ύλλος ήταν σύγχρονοι του βασιλιά Αιγίμιου (των Δωριέων) και ο Αιγίμιος ήταν σε ηλικία ικανή να «υιοθετήσει» τον Ύλλο:
Δευκαλίων: 1325
Ελλήν: 1300
Δώρος: 1275
Αιγίμιος: 1250
Πάμφυλος και Δήμανας: 1225
Αυτό αποτελεί πρόβλημα, αν αναλογιστεί κανείς ότι η γέννηση του Δευκαλίωνα το 1325 θα ήταν ενδιαφέρουσα, αλλά μη δυνατή.
Αυτό θα τοποθετούσε επίσης την ημερομηνία της καταγεγραμμένης παραμονής των Δωριέων στην Όσσα περίπου στο 1255 ως την παλαιότερη και το 1215 ως την νεότερη, καθώς ο Κόρωνος, βασιλιάς των Λαπιθών, ο οποίος πολέμησε τους Δωριείς και εγκαταστάθηκε εκεί, ήταν σύγχρονος τόσο του Αιγίμιου (βασιλιά των Δωριέων) όσο και του Ηρακλή (από τον οποίο και σκοτώθηκε). Αυτό υποστηρίζεται επίσης από το γεγονός ότι (σύμφωνα με τον Ηρόδοτο στην ίδια παράγραφο):
ἐπὶ δὲ Δώρου τοῦ Ἕλληνος τὴν ὑπὸ τὴν Ὄσσαν τε καὶ τὸν Ὄλυμπον χώρην, καλεομένην δὲ Ἱστιαιῶτιν· ἐκ δὲ τῆς Ἱστιαιώτιδος ὡς ἐξανέστη ὑπὸ Καδμείων, οἴκεε ἐν Πίνδῳ Μακεδνὸν καλεόμενον· ἐνθεῦτεν δὲ αὖτις ἐς τὴν Δρυοπίδα μετέβη καὶ ἐκ τῆς Δρυοπίδος οὕτω ἐς Πελοπόννησον ἐλθὸν Δωρικὸν ἐκλήθη.
«[…] ενώ, την εποχή του Δώρου, γιου του Έλληνα, κατοικούσαν σε μια περιοχή γύρω από την Όσσα και τον Όλυμπο, η οποία ονομάζεται Ιστιαιώτιδα. Και όταν οι Καδμείοι (Θηβαίοι) τους έδιωξαν από την Ιστιαιώτιδα, εγκαταστάθηκαν στην Πίνδο με το όνομα Μακεδνοί»
Αυτές οι ημερομηνίες είναι αρκετά ενδιαφέρουσες, καθώς περίπου το 1250 οι Λαοί της Θαλάσσης άρχισαν να λεηλατούν το Αιγαίο (ίσως οι Δωριείς να μετακινήθηκαν προς το εσωτερικό για να μην πέσουν θύματα των επιδρομών). Αυτό θα τοποθετούσε επίσης την υποτιθέμενη έξοδο των Ηρακλειδών υπό τον Ύλλο από την Πελοπόννησο γύρω στο 1212, ώστε ο Ύλλος να μπορέσει να συμμετάσχει στη μάχη.
Η μετεγκατάσταση στην Πίνδο πρέπει να έλαβε χώρα μετά την υιοθέτηση του Ύλλου από τον Αιγίμιο, καθώς όταν τον επισκέφτηκε ο Ύλλος, βρισκόταν ακόμα στην Ιστιαιώτιδα (δηλαδή γύρω στο 1210). Ενώ η μετεγκατάσταση στη Δωρίδα και η ίδρυση της Δωρικής Τετράπολης (Ερινεός/Δώριον, Βοϊόν, Πίνδος, Κυτίνιον) θα λάμβανε χώρα κάποια στιγμή αργότερα (υπό τον Αιγίμιο).
Τοποθέτησα την εισβολή των Δωριέων στην Πελοπόννησο το 1187-1104 π.Χ. (δεύτερη και τελευταία μάχη). Κατόπιν οι Δωριείς θα χωρίζονταν σε τέσσερις ομάδες, 3 από τις οποίες κυβερνούνταν από τους υποτιθέμενους δισέγγονους του Ηρακλή και η τέταρτη από τον Όξυλο, έναν Αιτωλό (εξ ου και οι κάτοικοι της Ήλιδας αυτοαποκαλούνταν Αιτωλοί) που τυχαίνει να αποτελεί μέρος μιας προφητείας (αυτό συμβαίνει μερικές φορές – την μια απλώς ασχολείσαι με τα πρόβατά σου και την επόμενη είσαι ο ηγέτης ενός κράτους).
Η χρονολόγηση της τελικής εισβολής είναι αυτή που μας δίνει ο Θουκυδίδης (1.12.3):
Βοιωτοί τε γὰρ οἱ νῦν ἑξηκοστῷ ἔτει μετὰ Ἰλίου ἅλωσιν ἐξ Ἄρνης ἀναστάντες ὑπὸ Θεσσαλῶν τὴν νῦν μὲν Βοιωτίαν, πρότερον δὲ Καδμηίδα γῆν καλουμένην ᾤκισαν (ἦν δὲ αὐτῶν καὶ ἀποδασμὸς πρότερον ἐν τῇ γῇ ταύτῃ, ἀφ᾽ ὧν καὶ ἐς Ἴλιον ἐστράτευσαν), Δωριῆς τε ὀγδοηκοστῷ ἔτει ξὺν Ἡρακλείδαις Πελοπόννησον ἔσχον.
Εξήντα έτη μετά την άλωση [1184, δηλ. 1124] οι Θεσσαλοί έδιωξαν από την Άρνη τους σημ. Βοιωτούς, που ήρθαν και εγκαταστάθηκαν στην Βοιωτία που άλλοτε ονομαζόταν Γη του Κάδμου. Ογδόντα έτη μετά την άλωση [1104] οι Δωριείς με τους Ηρακλείδες κατάκτησαν την Πελοπόννησο.
(αν δεχτούμε την παραδοσιακή χρονολόγηση του Τρωικού πολέμου στο 1194-1184, η οποία έχει περισσότερο νόημα από την κοινώς αποδεκτή χρονολογία του 1250).
Παρακαλώ λάβετε υπ’όψιν τη χρονολόγησή μου με επιφύλαξη, καθώς η ελληνική μυθολογία δεν προορίζεται να εκληφθεί ως σύστημα χρονολόγησης, καθώς όχι μόνο είναι ασυνεπής, αλλά και εξαιρετικά αναχρονιστική (ποιος θα το φανταζόταν).
ΑΙΤΙΕΣ
Μύθος
Σύμφωνα με τους Δωριείς, ο Ηρακλής επρόκειτο να γίνει βασιλιάς του Άργους και της Τίρυνθας πριν ο τίτλος περιέλθει στον Ευρυσθέα (ξάδερφο του πατέρα του) λόγω της παρέμβασης της Ήρας. Μετά τον θάνατο του Ηρακλή, οι πρόγονοί του έκαναν την πρώτη προσπάθεια να «πάρουν αυτό που δικαιωματικά τους ανήκε». Ωστόσο, αναγκάστηκαν να καταφύγουν στην Αθήνα από τον Ευρυσθέα, ο οποίος στη συνέχεια κήρυξε τον πόλεμο στην Αθήνα με το πρόσχημα ότι ο Θησέας, τότε βασιλιάς της Αθήνας (κάτι που αμφιβάλλω πολύ, καθώς ο μύθος του Μινώταυρου θα είχε λάβει χώρα όταν η Κνωσός βρισκόταν στην ακμή της, γύρω στο 1500, αλλά από την άλλη περιγράφεται ως παιδί όταν ο Ηρακλής πήγε στην Αθήνα και είχε απαγάγει την Ελένη όταν ήταν παιδί), αρνήθηκε να του παραδώσει τους Ηρακλείδες. Μετά το εν λόγω γεγονός, οι Ηρακλείδες θα εξαπέλυαν συνεχείς εισβολές στην Πελοπόννησο (5 συνολικά σε διάστημα αρκετών ετών).
Ιστορία
Σε μια πιο ιστορικά ακριβή νότα, ο 13ος και 12ος αιώνας σημαδεύτηκαν από αέναα χτυπήματα όχι μόνο στον μυκηναϊκό πολιτισμό, αλλά και σε όλους τους πολιτισμούς της ανατολικής Μεσογείου: η Ουγκαρίτ καταστράφηκε, η Χατούσα κάηκε και η Αίγυπτος αντιμετώπιζε κύμα μετά από κύμα των «Λαών της Θαλάσσης». Οι Λαοί της Θάλασσης αποτελούν από μόνοι τους ένα μεγάλο ερωτηματικό, αλλά πιστεύεται ότι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους, πιθανώς, στη δυτική Ευρώπη, λόγω της μεγάλης ξηρασίας εκείνης της περιόδου, η οποία καθιστούσε αδύνατη την καλλιέργεια τροφίμων. Από τις άγνωστες, μαστιζόμενες από την πείνα πατρίδες τους, θα λεηλατούσαν την Ανατολική Μεσόγειο, καταστρέφοντας τα πάντα στο πέρασμά τους. Πιστεύεται επίσης ότι ενώθηκαν μαζί τους ορισμένοι ανατολικοί λαοί που ήταν δυσαρεστημένοι με τις συνθήκες διαβίωσης των πατρίδων τους. Αυτοί, φυσικά, θα ήταν οι Μυκηναίοι.
Οι Λαοί της Θάλασσης είχαν φτάσει σε μια περίοδο πριν από τον Τρωικό πόλεμο, λεηλατώντας όλα τα γειτονικά κράτη. Έτσι, το εμπόριο άρχισε να υποφέρει. Οι Μυκηναίοι αποκόπηκαν από την υπόλοιπη Μεσόγειο. Χρειάζονταν πόρους και γρήγορα. Οι Μυκηναίοι βασιλείς συγκάλεσαν μια διάσκεψη και έτσι κηρύχθηκε ο πόλεμος έναντι της Τροίας. Η Τροία βρισκόταν στον Ελλήσποντο και έλεγχε τις εμπορικές οδούς προς την Ουκρανία, από όπου οι αρχαίοι Έλληνες αργότερα (και οι Βυζαντινοί μετά από αυτούς) εξασφάλιζαν την προμήθεια σιτηρών. Αλλά τα χρόνια πέρασαν και ο πόλεμος δεν είχε τέλος. Η πείνα εξαπλωνόταν. Ενώ οι βασιλείς ήταν σε πόλεμο, τα ανακτορικά συγκροτήματα, τα κέντρα οικονομικής δραστηριότητας, άρχισαν να παρακμάζουν. Η παραγωγή αγαθών σταμάτησε. Οι άνθρωποι έγιναν ανήσυχοι καθώς οι προμήθειες μειώνονταν. Όποιος ήταν σε θέση, συμπορευτώταν τους Λαούς της Θαλάσσης στις επιδρομές τους σε μια προσπάθεια να εξασφαλίσει ό,τι χρειαζόταν για την επιβίωση του ιδίου και της οικογενείας του.
Μέχρι το τέλος του πολέμου, οι περισσότεροι βασιλείς είχαν αποθάνει. Διεκδικητές των πλέον κενών θρόνων πυροδοτούσαν εσωτερικές συγκρούσεις, σε μια κατάσταση παρόμοια με αυτή του Οδυσσέα και των μνηστήρων, όπως αναφέρεται στην Οδύσσεια.
Και τότε οι Δωριείς αποφάσισαν να χτυπήσουν. Για χρόνια ζούσαν στα περιθώρια του κράτους. Με την ασταθή πολιτική κατάσταση, τον εξασθενημένο πληθυσμό και την έλλειψη στρατού που να τους εμποδίζει, κατάφεραν να επιβάλουν την κυριαρχία τους στην Πελοπόννησο. Οι Αχαιοί απωθήθηκαν στα εσωτερικά βουνά της Αρκαδίας και, αργότερα, στην περιοχή που πήρε το όνομά τους στη βόρεια Πελοπόννησο.
Εν συνόψει, η θεωρία της «Καθόδου των Δωριέων», δεν είναι παρά η προσπάθεια των βασιλικών οίκων της αρχαϊκής Πελοποννήσου να αποδόσουν στον εαυτό τους ένα παρελθόν με κύρος, συνδέοντας τους με μυθικά πρόσωπα και επομένως εδραιώνοντας την εξουσία τους επί των εδάφων αυτών. Όμως, δεν μπορεί να αρνηθεί κανείς πως, μετά τα Τρωικά, υπήρξε μετακίνηση των ελληνικών φύλων. Προϋπόθεση αυτής υπήρξε η ξηρασία εκείνης της εποχής, αναγκάζοντας τους Ελλαδίτες να αναζητήσουν άφορο έδαφος εκτός του Ελλαδίκου κορμού· ιδρύοντας αποικίες στην Σικελία, στην Μικρά Ασία καθώς και στον Εύξεινο Πόντο. Η ελληνική γραπτή παράδοση διασώζει την ανάμνηση εσωτερικών διαταραχών, όπως μαρτυρείται στην Οδύσσεια, στο Επτά επί Θήβας κτλ. Επομένως, η «κάθοδος» ήταν μια μετακίνηση πληθυσμών σε μια κατταρακωμένη περιοχή, σε μια μεταπολεμική περίοδο, όπου η κρατική εξουσία και η οικονομία είχε εξασθενήσει και οι εσωτερικές αναταραχές συγκλόνιζαν τον Μυκηναϊκό κόσμο.
ΤΟ ΜΕΤΕΠΕΙΤΑ
Οι Αχαιοί της Λακωνίας μετατράπηκαν σε είλωτες (δουλοπάροικους) από τους Δωριέους βασιλείς.
Τέσσερις αιώνες αργότερα, κατά τον Πρώτο Μεσσηνιακό πόλεμο (743 π.Χ.), οι Λακεδαιμόνιοι (Σπαρτιάτες) θα υποδούλωναν τον πληθυσμό της Μεσσηνίας. Αριθμητικά λιγότεροι καθώς ήταν, οι Μεσσήνιοι είλωτες θα αποτελούσαν διαρκή πηγή άγχους για τους Σπαρτιάτες, εμποδίζοντάς τους να εκστρατεύσουν εκτός Πελοποννήσου σε περίπτωση που επαναστατούσαν, καθώς η σπαρτιατική κοινωνία βασιζόταν στην εργασία των ειλώτων. Αυτός ήταν ο λόγος για τον οποίο οι Σπαρτιάτες μπόρεσαν να επικεντρωθούν αποκλειστικά στον στρατό και γι” αυτό η πόλη παρήκμασε και τελικά κατέρρευσε αφού αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν αυτά τα εδάφη.
Η Μεσσηνία ήταν επίσης ο λόγος που οι σχέσεις Αθήνας και Σπάρτης επιδεινώθηκαν, καθώς στον Τρίτο Μεσσηνιακό πόλεμο (464 π.Χ.) όπου η Αθήνα έστειλε στους Σπαρτιάτες 4000 οπλίτες, αυτοί, παρανοημένοι, τους έστειλαν πίσω φοβούμενοι ότι θα βοηθούσαν τους είλωτες να εξεγερθούν. Η Αθήνα προφανώς προσβλήθηκε πολύ από αυτή την ενέργεια και παραβίασε όλες τις συνθήκες συμμαχώντας με το Άργος, τον θανάσιμο εχθρό της Σπάρτης.
Αν κάποιος επιθυμούσε να νικήσει ή να πιέσει τη Σπάρτη, στρεφόταν αμέσως στους είλωτες. Οι Αθηναίοι αναμειγνύονταν συνεχώς στις μεσσηνιακές υποθέσεις και το ίδιο έκαναν και οι Θηβαίοι αργότερα (371 π.Χ.), όταν επανίδρυσαν τη Μεσσήνη και ίδρυσαν τη Μεγαλόπολη.
Συντάκτης: Έσθερ
