Ο παλαιότερος βυζαντινός ναός του Αγίου Στεφάνου στην πόλη της Καστοριάς

Χτισμένη στο 2ο μισό του 9ου αιώνα, η Βασιλική του Αγίου Στεφάνου, αποτελεί τον αρχαιότερο σωζόμενο βυζαντινό ναό της πόλης. Από αρχιτεκτονικής άποψης, ο ναός κατατάσσεται στις τρίκλιτες βασιλικές με νάρθηκα με υπερυψωμένο το κεντρικό κλίτος, ενώ είναι ο μόνος βυζαντινός ναός στην Καστοριά που έχει γυναικωνίτη. Μέσα στον γυναικωνίτη υπάρχει το παρεκκλήσι της Αγίας Άννας. Στην κόγχη του ιερού υπάρχει επισκοπικός θρόνος, από την ύπαρξη του οποίου συμπεραίνουμε ότι ο ναός πιθανόν ήταν μητροπολιτικός.

Η ονομασία “Άγιος Στέφανος”, αποδόθηκε στον ναό, όταν ο ιερέας Θεόδωρος Λιμνιώτης τον ανακαίνισε και τον αφιέρωσε στον Άγιο Στέφανο, όπως βλέπουμε σε τοιχογραφία της βόρειας πλευράς του νάρθηκα, η οποία χρονολογείται στο 1338. Ωστόσο, προγενέστερα, ο ναός είχε άλλη ονομασία, η οποία δεν έχει διασωθεί σήμερα. Η Άννα Κομνηνή, στο έργο της, Αλεξιάς, αναφερόμενη σε γεγονότα του 1083, κάνει λόγο για τον ναό του Αγίου Γεωργίου, στο ανατολικό άκρο της πόλης και έξω από τα τείχη. Οι υπόλοιποι ναοί που βρίσκονται στην περιοχή, χρονολογούνται σε μεταγενέστερη περίοδο, γεγονός που μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ίσως η προηγούμενη ονομασία του ναού ήταν ‘’Άγιος Γεώργιος‘’.

Όπως και στους περισσότερους βυζαντινούς ναούς της Καστοριάς, έτσι και εδώ συναντάμε πολλαπλά στρώματα τοιχογράφησης, με αρχαιότερο αυτό του 9ου αιώνα, από το οποίο έχουν σωθεί δείγματα σε σχετικά καλή κατάσταση.

Άξια αναφοράς είναι η παράσταση της Δευτέρας Παρουσίας στο νάρθηκα, καθώς αποτελεί την πρώτη απεικόνιση του θέματος. Ο αγιογράφος που ανέλαβε την τοιχογράφηση του ναού (Α’ Στρώμα, 9ος αιώνας), δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει το έργο του, μιας και βρίσκουμε αρκετές ατελείς μορφές στο ναό, πράγμα πιο έντονο στην Δευτέρα Παρουσία και συγκεκριμένα στα πρόσωπα τον μορφών, τα οποία είναι ημιτελή, αφού υπάρχουν μόνο κάποια σκαριφήματα και όχι πρόσωπα.