Πόσα…σχολεία είμαστε τελικά;

•  Γυμνάσιο και Λύκειο (γενική παιδεία).
• Γυμνάσιο και Λύκειο (μουσική παιδεία).
• Τέσσερεις τροχοί σε ένα πολύχρωμο και πολυμορφικό «όχημα», που «καίει» καλλιτεχνική και πνευματική βενζίνη υψηλών οκτανίων,  είναι παντός καιρού και εδάφους και πάει μόνο μπροστά και…πάνω,

Πόσοι…καθηγητές είμαστε τελικά;

•  Φλερτάρουμε τους εκατό, ένας σύλλογος μεγάλος (όχι,  καμία σχέση με αυτόν που νομίζετε, είμαστε και στην καρδιά του Πειραιά … ).

Δεν είναι φυσικό ή ύλη της σχολικής μας εφημερίδας να είναι αντίστοιχα πληθωρική και πολυποικιλη; Για αυτό και σας την παρουσιάζουμε απολαυστική, μέσα στη νεανική της δυναμική και φρεσκάδα,  με τη συνοδεία της συνεισφοράς των καθηγητών μας, ένα ντουέτο χαράς και δημιουργίας.

Νεανικοι προβληματισμοι,  ανησυχίες,  όνειρα και ελπίδες,  επιτεύγματα,  σχέδια και προοπτικές.

Άλλο ένα χορταστικό τεύχος.

Μοιραστείτε το μαζί μας.

Η πιο κάτω συνέντευξη αποτελεί μέρος της συνέντευξης που παραχωρήθηκε από την Ελίζα Κοντοπούλου καθηγήτρια του σχολείου μας, για τον Ραδιοφωνικό Σταθμό της εκκλησίας 89,5στις 17 Μαΐου 2026. Τη συνέντευξη επιμελήθηκε & παρουσίασε η μαέστρος και μουσικοπαιδαγωγός Μαρία Μιχαλοπούλου.

Κυρία Κοντοπούλου μέσα από την ιδιότητα της υποδιευθύντριας και φυσικά της πολυετούς πείρας σας μέσα στα μουσικά σχολεία της χώρας θα μπορούσατε να μας δώστε μια μικρή ενδεχομένως εικόνα για το τί είναι ένα μουσικό σχολείο; Ποια η ιδιαιτερότητά του σε σχέση με τα σχολεία γενικής εκπαίδευσης;

Σε ένα Μουσικό Σχολείο διδάσκονται όλα τα μαθήματα ενός Γενικού Γυμνασίου και Λυκείου και επιπρόσθετα κάθε μέρα οι μαθητές κάνουν 2-3 ώρες μουσικά μαθήματα, που περιλαμβάνουν ατομικά όργανα, θεωρητικά μαθήματα και συμμετοχή σε μουσικά σύνολα.Ιδιαίτερη σημασία έχει να τονιστεί πως στα μουσικά σχολεία διδάσκεται ισόποσα η Ευρωπαϊκή, η Βυζαντινή και η Παραδοσιακή Μουσική.

Λειτουργούμε με διευρυμένο ωράριο με 8-9 διδακτικές ώρες καθημερινά ενώ οι μαθητές του δικού μας σχολείου έρχονται από την ευρύτερη περιοχή του Πειραιά, από το Πέραμα μέχρι τον Κορυδαλλό και τον Ρέντη. Επίσης, όλα τα μουσικά σχολεία  παρουσιάζουν πολύ πλούσια καλλιτεχνική και κοινωνική δραστηριότητα, με πολλές συναυλίες, εκδηλώσεις και εκπαιδευτικές μετακινήσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.

Μέσα από τη δική σας εμπειρία και την έρευνα που έχετε κάνει όλα αυτά τα χρόνια, ποια είναι τα πιο ουσιαστικά οφέλη που διαπιστώσατε από την ενίσχυση της μουσικής εκπαίδευσης στο δημοτικό και το γυμνάσιο;

Η μουσική έχει βαθιά και πολυδιάστατη επίδραση στην ψυχολογία ενός παιδιού ή εφήβου. Δεν είναι απλώς ψυχαγωγία· λειτουργεί σαν εργαλείο ανάπτυξης, έκφρασης και ρύθμισης των συναισθημάτων.Η ενασχόληση με τη μουσική επίσης, ενισχύει τη μνήμη, την προσοχή και τη συγκέντρωση. Ενώ ενεργοποιεί και πολλαπλές περιοχές του εγκεφάλου ταυτόχρονα.

Επιπρόσθετα, η εκμάθηση ενός οργάνου ή η συμμετοχή σε μουσικές δραστηριότητες βοηθά τα παιδιά να νιώθουν ικανά και δημιουργικά. Οι μικρές επιτυχίες ενισχύουν την αυτοεκτίμησή τους.Δεν μπορούμε να μην αναφέρουμε και τις κοινωνικές δεξιότητες που αναπτύσσονται με τη μουσική. Η συμμετοχή σε χορωδίες, μπάντες ή ομαδικά μαθήματα ενισχύει τη συνεργασία, την επικοινωνία και την αίσθηση του «ανήκειν».

Οι έφηβοι, τέλος, συχνά ταυτίζονται με είδη μουσικής ή καλλιτέχνες. Αυτό τους βοηθά να εξερευνήσουν ποιοι είναι, τι πιστεύουν και πού ανήκουν, οπότε έτσι διαμορφώνουν και την ταυτότητά τους.

Τι πιστεύετε ότι έχει μεγαλύτερη σημασία σήμερα για έναν εκπαιδευτικό Μουσικής στο σχολείο – η μουσική δεξιότητα ή η παιδαγωγική προσέγγιση;

Σε ένα Γενικό και πολύ περισσότερο σε ένα Μουσικό Σχολείο οι τίτλοι σπουδών και η υψηλή κατάρτιση στη μουσική, σαφώς, αποτελούν απαραίτητα προσόντα, όμως έχουμε παραδείγματα ανθρώπων με πτυχία και διδακτορικά οι οποίοι δεν μπορούν να σταθούν, όπως λέμε στην τάξη. Συνεπώς, η σωστή παιδαγωγική προσέγγιση είναι πολύ σημαντική, είτε είσαι μουσικός, είτε εκπαιδευτικός οποιασδήποτε άλλης ειδικότητας.

Σήμερα, τα παιδιά έρχονται σε επαφή με τη μουσική κυρίως μέσα από τα Social media και τη μόδα που επικρατεί σε είδη όπως η τραπ. Πιστεύετε ότι αυτό τα απομακρύνει από τη βαθύτερη, ουσιαστική σχέση με τη μουσική, όπως το να μάθουν ένα μουσικό όργανο ή να τραγουδούν με ποιότητα; Ή μπορεί τελικά και αυτά τα είδη να λειτουργούν ως αφετηρία για μια πιο ουσιαστική μουσική παιδεία;

Ακόμη και αν εκ πρώτης όψεως φαίνεται πως η ενασχόληση με τα socialmedia και με είδη όπως η trap απομακρύνει ένα μαθητή από μια ουσιαστική σχέση με την τέχνη της μουσικής εγώ πιστεύω πως απλώς χρειάζεται μια σωστή «γέφυρα». Αν μου επιτρέπετε θα σας δώσω ένα παράδειγμα:

Η trap δεν είναι “εκτός μουσικής παράδοσης”. Έχει ρυθμό, μελωδία, παραγωγή. Μπορείς να δείξεις σε έναν μαθητή π.χ. πώς και αυτή η μουσική έχει ρίζες σε παλιότερα είδη όπως το hip-hop και πιο πίσω σε funk ή jazz. Μπορείς να χρησιμοποιήσεις ακόμη και διασκευές: Υπάρχουν περιπτώσεις όπου trap κομμάτια “παντρεύονται” με κλασική μουσική ή άλλα είδη. Όλα αυτά λειτουργούν σαν φυσική γέφυρα.

Το βασικό είναι να συγκρίνεις χωρίς να υποτιμάς ένα είδος μουσικής στα μάτια των παιδιών. Αντί για “άκου αυτό, είναι καλύτερο”, πες “αν σου αρέσει αυτό, δοκίμασε και αυτό”.

Τι σημαίνει στην πράξη ένα «υποστηρικτικό περιβάλλον» για το μάθημα της Μουσικής; Πώς το χτίζει ένας εκπαιδευτικός μέσα στην τάξη;

Ένα υποστηρικτικό περιβάλλον στο μάθημα της Μουσικής δεν είναι απλώς μια ευχάριστη τάξη — είναι ένα πλαίσιο όπου οι μαθητές νιώθουν ασφαλείς να εκφραστούν, να πειραματιστούν ακόμη και να κάνουν λάθη χωρίς φόβο.

Άρα, οι μαθητές στην τάξη τραγουδούν ή παίζουν χωρίς ντροπή ή φόβο κριτικής (εννοείται ο εκπαιδευτικός θέτει σαφείς κανόνες για αυτό). Αποδεχόμαστε τη διαφορετικότητα: κάθε φωνή, ικανότητα ή μουσικό γούστο έχει θέση στην τάξη μας. Ενθαρρύνουμε τη δημιουργικότητα: δεν υπάρχει μόνο «σωστό» και «λάθος», αλλά χώρος για εξερεύνηση. Επιδιώκουμε τη συμμετοχή όλων: όχι μόνο οι «ταλαντούχοι», αλλά κάθε μαθητής εμπλέκεται με όποιον τρόπο μπορεί. Ο εκπαιδευτικός πρέπει να συνδέει τη μουσική με τα βιώματα των μαθητών (όπως είπαμε και στην προηγούμενη ερώτηση) και να επιτρέπει επιλογές τραγουδιών ή δραστηριοτήτων που σχετίζονται με τα ενδιαφέροντά τους.

Ποια στοιχεία της ψυχολογίας θεωρείτε σημαντικά να λαμβάνονται υπόψη όταν σχεδιάζεται το μάθημα της Μουσικής;

Το πιο σημαντικό για μένα είναι το εσωτερικό κίνητρο. Οι μαθητές συμμετέχουν περισσότερο όταν νιώθουν χαρά, ενδιαφέρον και προσωπική σύνδεση με τη μουσική.  Δεν πρέπει το κίνητρο να είναι μόνο ο βαθμός. Ένα δεύτερο στοιχείο είναι η αυτοαντίληψη.  Πολλά παιδιά πιστεύουν «δεν έχω φωνή» ή «δεν είμαι μουσικός». Αυτές οι πεποιθήσεις επηρεάζουν άμεσα τη συμμετοχή. Μικρές, εφικτές επιτυχίες και θετική ανατροφοδότηση χτίζουν αυτοπεποίθηση. Τρίτον η Συναισθηματική ασφάλεια, και διαχείριση του άγχους. Η μουσική εκθέτει τον μαθητή (φωνή, σώμα, έκφραση). Αν υπάρχει φόβος γελοιοποίησης, η συμμετοχή μειώνεται. Η εκτέλεση μπροστά σε άλλους μπορεί να προκαλέσει άγχος. Ξεκινάμε λοιπόν, με ομαδικές δραστηριότητες και προχωράμε σταδιακά σε πιο ατομική έκθεση. Επίσης, οι ομαδικές δραστηριότητες, η συνεργασία και εναλλαγή ρόλων ενισχύουν την ένταξη όλων στην Κοινωνική δυναμική της ομάδας.

Κάτι αυτονόητο αλλά πολύ σημαντικό για να σχεδιαστεί ένα μάθημα μουσικής: Πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη μας το Αναπτυξιακό στάδιο του κάθε παιδιού. Οι γνωστικές, κινητικές και συναισθηματικές δυνατότητες διαφέρουν ανά ηλικία. Οι δραστηριότητες πρέπει να είναι κατάλληλες: π.χ. περισσότερο παιχνίδι και κίνηση στις μικρές ηλικίες, περισσότερη δομή και ανάλυση στις μεγαλύτερες. Τέλος, πρέπει να λαμβάνονται υπόψιν τα Διαφορετικά μαθησιακά στυλ και πολλαπλές νοημοσύνες. Άλλοι μαθητές μαθαίνουν καλύτερα ακουστικά, άλλοι κιναισθητικά ή οπτικά. Συνδυάζουμε ακρόαση, εκτέλεση, κίνηση, σημειογραφία. Δίνουμε επομένως, τη δυνατότητα πολλαπλού τρόπου παρουσίασης ενός θέματος, έτσι ώστε κάθε παιδί να βρει αυτό που θα το διευκολύνει να κατανοήσει καλύτερα.

Κυρία Κοντοπούλου, πώς φαντάζεστε την ιδανική ενσωμάτωση της μουσικής εκπαίδευσης στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση, ώστε να λειτουργήσει ουσιαστικά ως αντίδοτο στις ψυχολογικές και κοινωνικές επιπτώσεις της κρίσης των αξιών της σημερινής εποχής;

Η ιδέα ότι η μουσική μπορεί να λειτουργήσει ως «αντίδοτο» δεν είναι ουτοπική — αλλά δεν αρκεί να υπάρχει ως ένα απομονωμένο μάθημα την εβδομάδα. Αν μείνει έτσι, η επίδρασή της θα είναι περιορισμένη. Για να παίξει ουσιαστικό ρόλο απέναντι σε φαινόμενα όπως ο ατομικισμός, η αποξένωση, το άγχος ή απώλεια νοήματος, πρέπει να ενσωματωθεί πιο βαθιά στην καθημερινή σχολική εμπειρία.

Πώς θα έμοιαζε μια ουσιαστική ενσωμάτωση:

1. Από «μάθημα» σε καθημερινή πρακτική. Η μουσική δεν περιορίζεται σε μία ώρα, αλλά διαχέεται: σύντομα μουσικά διαλείμματα μέσα στη μέρα, χρήση ρυθμού και τραγουδιού και σε άλλα μαθήματα. Έτσι γίνεται εργαλείο ρύθμισης συναισθήματος και συγκέντρωσης.

2. Έμφαση στην εμπειρία, όχι μόνο στη γνώση.  Λιγότερη θεωρία ως αυτοσκοπός και περισσότερη δημιουργία, ομαδική εκτέλεση και βιωματική ακρόαση. Η μουσική τότε λειτουργεί ως χώρος έκφρασης, όχι εξέτασης.

3. Καλλιέργεια αξιών μέσα από τη μουσική πράξη (κάτι που στα μουσικά σχολεία γνωρίζουμε πολύ καλά). Η ίδια η μουσική διδάσκει συνεργασία, ακρόαση του άλλου, πειθαρχία με νόημα, σεβασμό στη διαφορετικότητα. Αυτά δεν διδάσκονται θεωρητικά· βιώνονται.

4. Χώρος για ταυτότητα και φωνή των μαθητών ιδίως στη δευτεροβάθμια: επιλογή ρεπερτορίου από τους ίδιους, σύνδεση με σύγχρονα είδη (π.χ. ραπ, ηλεκτρονική μουσική) συζήτηση στίχων και κοινωνικών θεμάτων. ‘Έτσι, η μουσική γίνεται εργαλείο νοηματοδότησης του κόσμου τους.

5. Συμπερίληψη και προσβασιμότητα: Δε θέλουμε «τους ταλαντούχους μπροστά και οι υπόλοιποι θεατές». Είναι καλό να υπάρχουν διαφοροποιημένοι ρόλοι: φωνή, ρυθμός, τεχνολογία, όπου είναι καλός ο κάθε μαθητής. Αυτό μειώνει τον αποκλεισμό και ενισχύει την αυτοεκτίμηση.

6. Σύνδεση με την κοινότητα, σχολικές συναυλίες με ουσία, συνεργασίες με τοπικούς μουσικούς και διαπολιτισμικά πρότζεκτ. Έτσι χτίζεται η αίσθηση «ανήκειν».

7. Συνεχής εκπαίδευση εκπαιδευτικών: Ο ρόλος του δασκάλου δεν είναι μόνο μουσικός αλλά και παιδαγωγικός: να διαχειρίζεται ομάδες, συναισθήματα, δυναμικές.

Χωρίς υπερβολές, μια τέτοια προσέγγιση μπορεί όντως να λειτουργήσει ως αντίβαρο στη κρίση αξιών που αναφέρατε.

Πώς βλέπετε τη συμβολή της τεχνολογίας στη μουσική εκπαίδευση σήμερα; Πιστεύετε ότι μπορεί να ενισχύσει τον παιδαγωγικό και ψυχολογικό ρόλο της μουσικής στο σχολείο; Και αν ναι υπάρχουν πρακτικά παραδείγματα που σας έχουν εντυπωσιάσει;

Η τεχνολογία μπορεί να απογειώσει τη μουσική εκπαίδευση — αλλά μόνο αν λειτουργεί ως εργαλείο έκφρασης και όχι αν περιοριστεί σε παθητική κατανάλωση (π.χ. απλώς ακούμε ή βλέπουμε) . Όταν, όμως, δίνει στους μαθητές φωνή, έλεγχο και δυνατότητα δημιουργίας, τότε ενισχύει ουσιαστικά και τον ψυχολογικό ρόλο της μουσικής.

Παλιά, για να «κάνεις μουσική» χρειαζόσουν όργανα, χώρο, εκπαίδευση. Σήμερα, πολλές εφαρμογές  επιτρέπουν σε κάθε μαθητή να συνθέσει, να ηχογραφήσει και να πειραματιστεί οπότε ο μαθητής αισθάνεται δημιουργός.  Μαθητές που διστάζουν να τραγουδήσουν μπροστά σε άλλους μπορούν να ηχογραφηθούν ιδιωτικά να επεξεργαστούν τη φωνή τους και να μοιραστούν το αποτέλεσμα όταν νιώσουν έτοιμοι. Επιπρόσθετα, οι μαθητές μπορούν να συνεργαστούν πέρα από τα όρια της τάξης. Υπάρχουν πλατφόρμες που επιτρέπουν π.χ. ομαδικές συνθέσεις και ανταλλαγή ιδεών ασύγχρονα.

Η τεχνολογία μας συνδέει με τον σύγχρονο κόσμο των μαθητών. Η μουσική που ακούν οι μαθητές χρησιμοποιεί ήδη την τεχνολογία. Όταν αυτή μπει στην τάξη, η μάθηση αποκτά νόημα και συνάφεια. Σκεφτείτε π.χ. μια δραστηριότητα όπως μία ομαδική σύνθεση soundtrack. Η τάξη δημιουργεί μουσική για μια ιστορία ή βίντεο. άλλοι φτιάχνουν ρυθμό άλλοι μελωδία άλλοι ηχητικά εφέ. Καλλιεργείται συνεργασία και αίσθηση κοινού στόχου.

Προσοχή όμως – πού μπορεί να αποτύχει:  Όταν η τεχνολογία αντικαθιστά τη ζωντανή μουσική εμπειρία,  Όταν γίνεται αυτοσκοπός.  Όταν ενισχύει την απομόνωση αντί για τη συνεργασία. Συνολικά, ναι — η τεχνολογία μπορεί να ενισχύσει βαθιά τον παιδαγωγικό και ψυχολογικό ρόλο της μουσικής. Όχι επειδή είναι «μοντέρνα», αλλά επειδή δίνει φωνή σε περισσότερους μαθητές, μειώνει τον φόβο έκθεσης, δημιουργεί νέους τρόπους σύνδεσης. Η ουσία όμως παραμένει ανθρώπινη: η τεχνολογία είναι το μέσο — η μουσική εμπειρία και η σχέση μέσα στην τάξη είναι ο σκοπός.

Κυρία Κοντοπούλου, αν η πολιτεία σας ανέθετε να σχεδιάσετε τα συγκεκριμένα μέτρα που θεωρείτε απαραίτητα από πλευράς εκπαιδευτικής πολιτικής, ώστε η μουσική να αποκτήσει τη θέση που της αρμόζει στο ωρολόγιο πρόγραμμα του ελληνικού σχολείου – ιδίως στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση, ποια θα ήταν αυτά επιγραμματικά;

Αν έπρεπε να διατυπωθούν συγκεκριμένα μέτρα εκπαιδευτικής πολιτικής για να αποκτήσει η μουσική ουσιαστική θέση στο ελληνικό σχολείο, αυτά θα κινούνταν σε μερικούς βασικούς άξονες: χρόνο, περιεχόμενο, υποδομές και ρόλο του εκπαιδευτικού.

Επιγραμματικά:

1. Αναβάθμιση του ωρολογίου προγράμματος και αύξηση των ωρών μουσικής, ειδικά στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, και διδασκαλία μουσικών οργάνων.

2. Δημιουργία Μουσικών Σχολείων από την Πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Σε όλες τις προηγμένες μουσικά χώρες η μουσική παιδεία σε μουσικά σχολεία ξεκινάει από τα 6 χρόνια και όχι από τα 12, όπως γίνεται στην Ελλάδα.

3. Μετατόπιση από τη θεωρία στη βιωματική μάθηση. Προτεραιότητα στη δημιουργία (σύνθεση, αυτοσχεδιασμός, εκτέλεση).

4. Καθολική πρόσβαση και συμπερίληψη χωρίς αποκλεισμούς. Πρόβλεψη για μαθητές με μαθησιακές δυσκολίες μέσω προσαρμοσμένων δραστηριοτήτων

5. Εξοπλισμένα μουσικά εργαστήρια σε κάθε σχολική μονάδα με πρόσβαση σε απλά όργανα, ψηφιακά εργαλεία και βασικό τεχνολογικό εξοπλισμό, όπως και σταθερή συντήρηση και ανανέωση υλικού (όχι αποσπασματικά προγράμματα)

6. Συνεχής επιμόρφωση των εκπαιδευτικών όχι μόνο στη μουσική αλλά και στη διδακτική ψυχολογία. Εξοικείωση με νέες τεχνολογίες.

7. Σύνδεση με την κοινότητα και τον πολιτισμό π.χ. σχολικές συναυλίες με ουσιαστικό χαρακτήρα, συνεργασίες με τοπικούς μουσικούς, Πανεπιστημιακές Σχολές, Μουσικές Ακαδημίες, ωδεία και πολιτιστικούς φορείς. Έμφαση στην ελληνική μουσική παράδοση αλλά και στη διαπολιτισμικότητα.

Συνοπτικά: Η βασική αλλαγή που υπονοούν όλα τα παραπάνω είναι μία: να πάψει η μουσική να αντιμετωπίζεται ως «δευτερεύον αισθητικό μάθημα» και να αναγνωριστεί ως πυλώνας παιδαγωγικής, κοινωνικής και συναισθηματικής ανάπτυξης μέσα στο σχολείο. Αν αυτό συμβεί, η μουσική δεν θα είναι απλώς μέρος του προγράμματος — θα γίνει τρόπος με τον οποίο το σχολείο καλλιεργεί ανθρώπους, όχι μόνο μαθητές.

Υπάρχουν κάποιες νέες δράσεις ή σχέδια στα οποία συμμετέχετε αυτή την περίοδο και θα θέλατε να μοιραστείτε μαζί μας; Τι μπορούμε να περιμένουμε προσεχώς από εσάς στον χώρο της μουσικής εκπαίδευσης;

 Στο τέλος της χρονιάς οδεύουμε προς τις εξετάσεις, γι’ αυτό ολοκληρώνονται διάφορα σχέδια δράσης που έτρεξαν αυτή τη χρονιά στο σχολείο μας , ανάμεσα στα οποία εκδηλώσεις για τα 30 χρόνια του Μουσικού Σχολείου Πειραιά, ευρωπαϊκά  προγράμματα e-twining και ΕRASMUS. Για το επόμενο σχολικό έτος προγραμματίζεται η διοργάνωση από το σχολείο μας του 5^ουjazz φεστιβάλ των Μουσικών Σχολείων της Αττικής και η πραγματοποίηση φεστιβάλ  σε συνεργασία με το ίδρυμα διαχείρισης του Θωρηκτού Αβέρωφ.

Ελένη Πριοβόλου – Συνέντευξη

1. Το τραύμα γίνεται τέχνη, αλλά μάλλον δεν αρκεί αυτό.

Η μνήμη και το τραύμα αποτελούν συστατικά στοιχεία στη λογοτεχνία. Μέσα από την αναδρομή σε παρελθόντα χρόνο διαμορφώνουν την ταυτότητα του- της συγγραφέα. Για μένα τουλάχιστον έχει μεγάλο ενδιαφέρον και είναι μια πρόκληση να σκαλίζω συλλογικά τραύματα πασχίζοντας μέσα από την λογοτεχνία να ανιχνεύσω την ιστορική αλήθεια. Το τραύμα, έρχεται και με συναντά εξάλλου, μέσα από αφηγήσεις παλιότερων, μέσα από φωτογραφίες, αλληλογραφία, μελέτες, από τη ζωή και τη δράση των προγόνων μου. Η μνήμη δε είναι ο κατ’ εξοχήν χώρος επεξεργασίας του τραύματος. Όμως εκτός από το συλλογικό υπάρχει και το ατομικό τραύμα. Τα πένθη, οι κακοποιήσεις, η φτώχεια, η αποτυχία, η διάψευση, τα ανεκπλήρωτα όνειρα. Όλα τούτα αφορούν στο έπακρο τη λογοτεχνία.

2. Μας εξηγείτε πιο αναλυτικά τι εννοείτε, όταν αναρωτιέστε ρητορικά «ο συγγραφέας δεν είναι πολιτικό ον»;

Η ερώτηση είναι και απάντηση. Ο, η συγγραφέας είναι πολιτικό ον και η γραφή πράξη πολιτική. Αυτό δεν σημαίνει μια κομματική ή καθοδηγούμενη γραφή. Ο, η συγγραφέας γράφει μέσα στην κοινωνία και γι’ αυτή. Αναδεικνύει τα θέματα που καίνε την κοινωνία στην οποία ζει και δημιουργεί. Η λογοτεχνία βέβαια δεν μπορεί να αλλάξει τον κόσμο. Όμως μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο που σκέφτεται η κοινωνία. Αυτό από μόνο του είναι μια βαθιά πολιτική λειτουργία.

3. Έχετε αναπτύξει μια πολύ ξεχωριστή σχέση με την Αθήνα. Να μας μιλήσετε λίγο για αυτήν τη σχέση και πώς αντανακλάται στο έργο σας.

Η Αθήνα για μένα δεν είναι απλά μια πόλη, αλλά ένα σύμβολο. Τηρουμένων των αναλογιών και χωρίς να ξεχνάμε τις εποχές, στην πόλη της Αθηνάς, γεννήθηκε η Δημοκρατία, αναδείχθηκε το κάλλος, έλαμψε η πόλις κράτος και έγινε βορά της φθοράς μέσα στους αιώνες. Εξάλλου είναι το κέντρο των εξελίξεων. Πολιτικών και πολιτισμικών. Μέσα από την ιστορία των Αθηνών έχω μελετήσει το πολιτικό σύστημα όπως εξελίχθηκε από την ίδρυση του Νέου Ελληνικού κράτους μέχρι τις μέρες μας. Η πολιτική κατάσταση από τα μέσα του 19^ου αιώνα έως και τις αρχές του 2000, είναι το υλικό πάνω στο οποίο στηρίχθηκα και έγραψα την «Τριλογία των Αθηνών».

4. Ποιος είναι ο πιο «αυτοβιογραφικός» σας ήρωας;

 Αυτοβιογραφούμαι μέσα από ένα παραμύθι που το λένε «ο τρυφεράκανθος» Στην πραγματικότητα είναι η ιστορία της παιδικής και εφηβικής μου ηλικίας μέσα από τα σύμβολα του παραμυθιού. Είναι ένα βιβλίο που μιλά για την αποδοχή της διαφορετικότητας και την αυτογνωσία. Εκτός αυτού σε κάθε βιβλίο βάζω κάποια ηρωίδα  με δικά μου γνωρίσματα, ως φορέα εμπειρίας, σύγκρουσης ή μεταμόρφωσης.

5. Συνδέονται με κάποιον τρόπο οι σπουδές σας με το συγγραφικό σας έργο;

Σπούδασα πολιτικές και κοινωνικές επιστήμες. Αυτού του τύπου οι σπουδές βοηθούν την σκέψη και τον προσανατολισμό. Όμως βασικό ρόλο στο συγγραφικό μου έργο έπαιξαν άλλοι παράγοντες, όπως η ενδελεχής παρακολούθηση της κοινωνίας, η μελέτη της ιστορίας και ιδιαίτερα των αθέατων πλευρών και των ψιλών γραμμάτων της, η μελέτη της παγκόσμιας λογοτεχνίας  και η επαφή με τις σχολές της λογοτεχνίας.

6. Με ποια κριτήρια διαλέγει ένας συγγραφέας εκδοτικό οίκο και πώς βλέπετε το εκδοτικό τοπίο για το ιστορικό μυθιστόρημα σήμερα;

Για μένα απαράβατος κανόνας είναι ο σεβασμός του Εκδότη προς τον συγγραφέα. Να μην τον θεωρεί καταναλωτικό προϊόν με σκοπό το κέρδος, αλλά ως πνευματική οντότητα. Να τηρείται το συμβόλαιο που υπογράφουν εκδότης-συγγραφέας και φυσικά η ευαισθησία του εκδότη σε σχέση με αυτό που είναι καθαρή λογοτεχνία και καθιστά το κείμενο έργο τέχνης.

7. Τι θα λέγατε σε ένα έφηβο που ονειρεύεται να γίνει συγγραφέας;

 Να διαβάζει πολύ λογοτεχνία, να αφήσει το κινητό και να παρατηρεί τον κόσμο, να μιλάει με συγγραφείς, να καταγράφει καθημερινά έστω και πέντε λεπτά τα συναισθήματά του και τις σκέψεις της ημέρας χωρίς φόβο και με πολύ πάθος.

 Σας ευχαριστώ από καρδιάς.

1. Μίλησε μας λίγο για σένα, Βενια.
2. Οι Τεχνες, ειδικά η μουσική κι εσύ.
3. Τι έχεις κρατήσει μέσα σου από τα έξι  χρόνια σχολικής ζωής στο Μουσικό Πειραιά και τι θα έλεγες σε έναν μελλοντικό μαθητή;
4. Ποιες αξίες/αρχές και δεξιότητες που απέκτησες/ καλλιέργησες στο Μουσικό Πειραιά βλέπεις να σου χρησιμεύουν πραγματικά στην τρέχουσα ζωή σου;
5. Τι επιφυλάσσει το κοντινό μέλλον στη φοιτήτρια Βενια Παπαδάκη;

Σε ευχαριστούμε και είσαι πάντα καλοδεκτη στο σχολείο μας.

Απαντήσεις (σύμφωνα με τη σειρά των ερωτήσεων):

1) Αρχικά είμαι πάρα πολύ χαρούμενη που θα μιλήσω στην εφημερίδα του σχολείου μας (δεν μπορώ να το δω ως κάτι έξω από εμένα οπότε ας μου επιτραπεί ο α’ πληθυντικός) και είναι μεγάλη μου τιμή να ξαναφέρνω στη μνήμη μου την περίοδο που ήμουν μαθήτρια και εγώ στο Μουσικό Σχολείο Πειραιά. Όσες φουρνιές με πρόλαβαν με θυμούνται ως την τραγουδίστρια της jazz band του σχολείου μας όταν ήμουν β’ και γ’ λυκείου. Για όσους όμως δεν με γνωρίζουν , εγώ είμαι η Βένια Παπαδάκη  , είμαι πλέον 21 στα 22 και είμαι στο τρίτο έτος των σπουδών μου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο στο τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών. Όσο ήμουν μαθήτρια έπαιζα βιολί και ήμουν το δεύτερο βιολί στη συμφωνική μας ορχήστρα υπό διεύθυνση των αγαπημένων μου καθηγητών κύριας Κοσωνα και κυρίου Σολωμου , είχα συμμετάσχει στο μιούζικαλ «Γκολφω λέμε και κλαίμε» με την υπέροχη ομάδα της κυρίας Ασημιδου και έλαβα μέρος στο πρώτο Jazz Festival των μουσικών σχολείων με τους κύριους Παπαδουλη και Παρασκευαΐδη όπως και σε πολλές άλλες εκδηλώσεις. Λατρεύω να διαβάζω βιβλία , την καλή μουσική στο αυτοκίνητο και φυσικά να περνάω χρόνο με τους αγαπημένους μου ανθρώπους.

2) Η τέχνη και ειδικά η μουσική υπάρχει στη ζωή μου σχεδόν από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου. Η μουσική για εμένα είναι οξυγόνο , αγάπη , λύπη , φόβος , άγχος , τα πάντα… δεν υπάρχει μέρα που να μην τραγουδήσω ή να μην ακούσω μουσική ή να μην ηχογραφώ μελωδίες που σκαρφίζομαι για δική μου μουσική αλλά αυτό είναι κάτι το οποίο προς το παρόν είναι υπό κατασκευή.

3) Σαν μαθήτρια στο Μουσικό Σχολείο Πειραιά πέρασα πάρα πολλά πράγματα τα οποία έχουν σφυρηλατήσει σε μεγάλο βαθμό το ποια είμαι, τον τρόπο που σκέφτομαι και τον τρόπο που αντιλαμβάνομαι την τέχνη. Για όποιο παιδί θελήσει να ακολουθήσει το όνειρό του να μπει στον κόσμο μουσικής , το μουσικό σχολείο είναι ένας υπέροχος χώρος ο οποίος αποδέχεται κάθε καλλιτεχνική πρόταση και έκφραση. Η συμβουλή μου: Απόλαυσε τη διαδρομή και άκου το ένστικτο του καλλιτέχνη που βρίσκεται μέσα σου!

4) Το Μουσικό Σχολείο μου δίδαξε πειθαρχία , δέσμευση και επαγγελματισμό, γνωρίσματα όχι μόνο ενός μουσικού αλλά και ενός επαγγελματία οποιουδήποτε χώρου. Μέσα στην πρόβα μπορούν να γίνουν από τα μεγαλύτερα ευτράπελα μέχρι τα ομορφότερα θαύματα και φυσικά η έκθεση στην οποία υποβλήθηκα με έχουν κάνει ανθεκτική στην κριτική και να ακούω αυτό που μου χρειάζεται ώστε να βελτιωθώ και να δώσω το καλύτερο των δυνατοτήτων μου, καθώς υπήρξαν πολλοί που με αμφισβήτησαν και έχασα και αρκετούς φίλους εξαιτίας αυτού . Βέβαια ούσα και καλλιτέχνης , η τελειομανία μου δεν ικανοποιείται ,πράγμα που ομολογώ ενώ βοηθάει απίστευτα στη δουλειά μου και την ακαδημαϊκή μου πορεία, στην τέχνη δεν την θέλουμε πάντα.

5) Το κοντινό μέλλον εγκυμονεί υπέροχα πράγματα: Πρώτο και κυριότερο πολλή μουσική , δεύτερον σε σχέση με τις σπουδές μου με πήραν μέσω του προγράμματος Erasmus+ στο Παρίσι στο Institut Catholique de Paris στο τμήμα Διεθνών Σχέσεων και επαγγελματικά γυρνώντας πια από την Γαλλία παράλληλα με την πτυχιακή/διπλωματική μου εργασία με θέμα την μουσική (πιο συγκεκριμένα το κοντσέρτο) ως μοντέλο οργάνωσης του διεθνούς συστήματος , θέλω να κάνω την πρακτική μου είτε αμιγώς στο αντικείμενο της σχολής μου είτε σε συνδυασμό με την τέχνη μου. Σας ευχαριστώ και πάλι πάρα πολύ για την πρόταση! Είμαι βαθιά ευγνώμων και συγκινημένη που ξαναεπισκέφτηκα αυτό το υπέροχο κεφάλαιο της ζωής μου! Σας έχω όλους έναν προς έναν μέσα στην καρδιά μου και σας ευχαριστώ πολύ για όλα! Εις το επανιδείν αγαπημένοι μου!!!!

***

Στο παρόν κείμενο υπάρχουν καταχωρημένες φωτογραφίες από το τελευταίο μου live στην σκηνή του Μουσικού Σχολείου καθώς επίσης φωτογραφίες από την παράσταση στην οποία έλαβα μέρος  με την τάξη της φωνητικής μου πέρσι , μια σύλληψη της αγαπημένης μου δασκάλας Μαρίας Κατριβέση.

Το ΜΟΥΣΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΕΙΡΑΙΑ στη Φιλοσοφική Σχολή του ΕΚΠΑ

…για τη συνέχιση, μέσω συνοδευτικών δράσεων,  της Ημερίδας με τίτλο «ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΣΤΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΙ ΣΤΗ ΣΤΡΗΤ ΑΡΤ: H GOLIARDA SAPIENZA ΩΣ ΠΡΟΤΥΠΟ ΓΥΝΑΙΚΕΙΑΣ ΧΕΙΡΑΦΕΤΗΣΗΣ, ΗΜΕΡΙΔΑ ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗ ΔΙΕΘΝΗ ΗΜΕΡΑ ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΒΙΑΣ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΩΝΓΥΝΑΙΚΩΝ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ, 20 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2026.

Το Μ.Σ.Π. δήλωσε το παρών στην εκδήλωση απονομής των βραβείων για τον πανελλήνιο μαθητικό διαγωνισμό «Άκου, Μίλα, Δράσε». Η μαθήτρια του Δ2 Φαίδρα Καραγιάννη, με τη συνοδεία της καθηγήτριας Καλλιόπης Κουντούρη, παρέστησαν ως τραγουδίστρια- συνδημιουργός τραγουδιού και ομιλήτρια- μέλος της επιτροπής αξιολόγησης και βράβευσης των έργων που υποβλήθηκαν στον πανελλήνιο, μαθητικό καλλιτεχνικό διαγωνισμό, ο οποίος ακολούθησε την Ημερίδα. Στο τέλος της τελετής απονομής, που πραγματοποιήθηκε στο αμφιθέατρο της Βιβλιοθήκης της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών την Τετάρτη 6/5/2026, παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το αφιερωματικό τραγούδι προς τη Goliarda Sapienza, σε εκτέλεση της μαθήτριας Λυκείου του ΜΟΥΣΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ Φαίδρας Καραγιάννη, το οποίο δημιουργήθηκε σε σύμπραξη της ίδιας και καθηγητών του σχολείου, με άξονα τον κ. Νικόλαο Σολωμό. Η εκφραστική αυτή εκτέλεση από τη Φαίδρα και η δύναμη του τραγουδιού κέρδισαν το θερμό χειροκρότημα του κοινού.

Συγχαρητήρια στη μαθήτρια και τον κ. Σολωμό, δίχως τη συνδρομή του οποίου σε όλη την έκταση της καλλιτεχνικής δημιουργίας, δε θα ήταν εφικτή αυτή η επιτυχημένη παρουσίαση.

Η εκδήλωση εμπλουτίστηκε με στοχευμένες ξεναγήσεις και εργαστήρια σε χώρους της Φιλοσοφικής Σχολής και στέφθηκε με μεγάλη επιτυχία.

Photo credits

Oι δύο φωτογραφίες με τη μαθήτρια και τους ομιλητές παραχωρήθηκαν από την κ. Ιωάννα Τύρου και οι δύο φωτογραφίες από το εξωτερικό της Φιλοσοφικής Σχολής από τη μητέρα της μαθήτριας.

Στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος Κοινοπραξία ΔΔΕ Πειραια  Erasmus+,   16 – 20 Μαρτίου 2026  πραγματοποίησα  παρακολούθηση μαθήματος (job shadowing)  στο μουσικό λύκειο Liceo Laura Bassi στη Bologna, μοναδική εμπειρία επαγγελματικής ανάπτυξης, πολιτισμικής ανταλλαγής και παιδαγωγικής έμπνευσης.

Κατά τη διάρκεια της παραμονής στη Μπολόνια παρακολούθησα μαθήματα μουσικής και γενικής παιδείας, όπως μουσική τεχνολογία, ιστορία της μουσικής, φιλοσοφία, μαθηματικά, φυσικές επιστήμες, ατομικά μαθήματα πιάνου και βιολιού, μουσική δωματίου και ορχήστρα. Οι εκπαιδευτικές πρακτικές που εφαρμόζονται στο ιταλικό σχολείο ανέδειξαν τη σημασία της συνεργατικής μάθησης, της ενεργού συμμετοχής των μαθητών και της σύνδεσης της γνώσης με τη δημιουργικότητα και την καλλιτεχνική έκφραση.

Ιδιαίτερη εντύπωση προκάλεσε η αξιοποίηση της τεχνολογίας στη διδακτική διαδικασία. Διαδραστικοί πίνακες, tablets, ψηφιακές παρτιτούρες και εξειδικευμένα μουσικά λογισμικά, χρησιμοποιούνταν καθημερινά στο μάθημα, ενισχύοντας τη συμμετοχή και την αυτονομία των μαθητών.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασε επίσης η προετοιμασία μουσικών συνόλων και μαθητών για συναυλίες και καλλιτεχνικούς διαγωνισμούς. Η παρακολούθηση προβών μουσικής δωματίου, ορχήστρας και ατομικών μαθημάτων ανέδειξε τη σημασία της πειθαρχίας, της ομαδικότητας και της καλλιτεχνικής αφοσίωσης στη μουσική εκπαίδευση.

Η συμμετοχή σε ευρωπαϊκά προγράμματα όπως το Erasmus+ αποδεικνύει ότι το σχολείο μπορεί να λειτουργεί ως ένας ανοιχτός χώρος συνεργασίας, δημιουργίας και καινοτομίας. Οι εμπειρίες και οι γνώσεις που αποκτήθηκαν από την κινητικότητα στη Μπολόνια θα αξιοποιηθούν μέσα από δράσεις διάχυσης και εφαρμογή νέων παιδαγωγικών προσεγγίσεων στη σχολική κοινότητα, με στόχο ένα ακόμη πιο δημιουργικό και εξωστρεφές σχολείο.

Φωτογραφικό υλικό και καθημερινές παρατηρήσεις – σχόλια θα βρείτε αναρτημένα στο  παρακάτω blog του συναδέλφου Αντώνη Ελευθεράκη
https://blogs.sch.gr/eleantony/2026/03/10/32/

Η συμμετοχή μου στο επιμορφωτικό πρόγραμμα του οργανισμού ELA στη Μπολόνια αποτέλεσε μια εξαιρετικά γόνιμη εμπειρία, η οποία συνέβαλε καθοριστικά στην επαγγελματική μου ανάπτυξη και στην επικαιροποίηση των παιδαγωγικών μου πρακτικών. Η θεματολογία του σεμιναρίου που αφορούσε τη χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης στην καθημερινή διδακτική πρακτική άγγιξε την αιχμή των σύγχρονων εκπαιδευτικών εξελίξεων, προσφέροντας εργαλεία που απαντούν άμεσα τόσο στις ανάγκες της διδασκαλίας των γλωσσικών μαθημάτων όσο και στη διαχείριση της σχολικής κοινότητας.

Η συνεργασία και η ανταλλαγή απόψεων με εκπαιδευτικούς από διάφορες ευρωπαϊκές χώρες, καθώς και η καθοδήγηση από την έμπειρη εκπαιδεύτρια και μέντορα Valeria Di Bella, ενίσχυσαν σημαντικά την εξωστρέφεια της προσέγγισής μου. Η επαφή αυτή δημιούργησε τις βάσεις για μελλοντικές διεθνείς συνεργασίες (όπως νέα έργα eTwinning ή Erasmus+).

Πλούσιο φωτογραφικό υλικό και από όλες τις δράσεις του Erasmus θα βρείτε στο Blog που έχω δημιουργήσει με σκοπό τη διάχυση στην ευρύτερη κοινότητα:
https://blogs.sch.gr/eleantony/2026/03/10/32

Χαιρετισμούς,

Αντώνης

Κληρονομιές της Ελευθερίας στο Μπιαλιστόκ

 Στο πλαίσιο της κινητικότητας Erasmus+ στο Μπιαλιστόκ της Πολωνίας και του προγράμματος «Music Gives Unity to Diversity», πραγματοποιήθηκε εκπαιδευτική δράση με θέμα τη δημοκρατία, τα θεμελιώδη δικαιώματα και την ενεργό πολιτειότητα.

Η Φωτεινή Ντάνου, διδάκτωρ Ευρωπαϊκής Ιστορίας και καθηγήτρια στο Μουσικό Σχολείο Πειραιά, πραγματοποίησε την ομιλία «Legacies of Liberty: Greece and Poland on the Democratic Path», αναδεικνύοντας τις διαφορετικές ιστορικές διαδρομές Ελλάδας και Πολωνίας προς τη δημοκρατία και τις κοινές ευρωπαϊκές αξίες.

Στο διαδραστικό εργαστήριο που ακολούθησε, Έλληνες και Πολωνοί μαθητές εργάστηκαν πάνω σε σενάρια εμπνευσμένα από τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ε.Ε., συζητώντας ζητήματα ισότητας, συμπερίληψης, μη διάκρισης και δημοκρατικής συμμετοχής, προτείνοντας λύσεις και διερευνώντας πώς η μουσική μπορεί να λειτουργήσει ως μέσο διαλόγου, συνεργασίας και κοινωνικής συμπερίληψης.

Μια ουσιαστική εμπειρία διαπολιτισμικής μάθησης που ανέδειξε τη δημοκρατία ως ζωντανή καθημερινή πράξη.

Legacies of Liberty in Białystok

As part of the Erasmus+ mobility in Białystok, Poland, within the framework of the project “Music Gives Unity to Diversity,” an educational activity was carried out focusing on democracy, fundamental rights, and active citizenship.

Foteini Danou, PhD in European History and teacher at the Music School of Piraeus, delivered the talk “Legacies of Liberty: Greece and Poland on the Democratic Path,” highlighting the different historical journeys of Greece and Poland towards democracy and their shared European values.

During the interactive workshop that followed, Greek and Polish students worked on scenarios inspired by the EU Charter of Fundamental Rights, discussing issues of equality, inclusion, non-discrimination, and democratic participation, proposing solutions, and exploring how music can serve as a means of dialogue, cooperation, and social inclusion.

A meaningful intercultural learning experience that highlighted democracy as a living practice of everyday life.

The Road Not Taken/Ο Δρόμος που δεν πάρθηκε (Robert Frost)

Το ποίημα αναφέρεται στο δίλημμα της επιλογής και στην ευθύνη που τη συνοδεύει. Το ποιητικό υποκείμενο βρίσκεται μπροστά σε δύο δρόμους και καλείται να αποφασίσει ποιον θα ακολουθήσει, χωρίς να γνωρίζει το αποτέλεσμα. Η στιγμή της απόφασης παρουσιάζεται ως καθοριστική, καθώς η επιλογή του ενός δρόμου σημαίνει τον αποκλεισμό του άλλου. Αναδεικνύεται έτσι η αβεβαιότητα, αλλά και η καθοριστική σημασία των αποφάσεων για την πορεία της ζωής. Συγκεκριμένα, με τη χρήση επανάληψης «δύο δρόμοι» αναδεικνύονται οι διαφορετικές επιλογές που έχει ο άνθρωπος στη ζωή του, τονίζοντας ιδιαίτερα το δίλημμα και την ανάγκη για απόφαση. Επιπλέον χρησιμοποιώντας οπτικές εικόνες «κιτρινισμένο δάσος, μέσα στην βλάστηση» φανερώνεται η αβεβαιότητα και η δυσκολία προσανατολισμού του ποιητικού υποκειμένου, καθώς το τοπίο φαίνεται ασαφές και απροσδιόριστο, όπως και οι συνέπειες των επιλογών του. Ακόμη, με τη χρήση αντίθεσης «λιγότερο ταξιδεμένο-διαφορά» προβάλλεται, η συνειδητή διαφοροποίηση του ποιητικού υποκειμένου από την κοινή λογική. Επιλέγοντας τον «λιγότερο ταξιδεμένο» δρόμο, το ποιητικό υποκείμενο διεκδικεί την αυθεντικότητά του, μετατρέποντας μια απλή απόφαση σε μια πράξη πνευματικής ανεξαρτησίας.

Το ποίημα του Frost με αγγίζει βαθιά, καθώς αποτυπώνει την αγωνία όλων των ανθρώπων απέναντι στις μεγάλες αποφάσεις της ζωής. Με κάνει να σκεφτώ πως οι αποφάσεις που παίρνουμε, ακόμη και μικρές, μπορούν να καθορίσουν όλη την πορεία μας. Συνειδητοποιώ ότι η ταυτότητά μας χτίζεται από το θάρρος να ακολουθήσουμε τη δική μας φωνή και όχι την ασφάλεια των πολλών. Ομοίως και με την επιλογή εργασίας. Χρειάζεται θάρρος και προσωπική ευθύνη για να ακολουθήσουμε τον δρόμο που μας εκφράζει πραγματικά.

Ελληνική Μετάφραση Ποιήματος Robert Frost: https://lyricstranslate.com/el/road-not-taken-%CE%BF-%CE%B4%CF%81%CF%8C%CE%BC%CE%BF%CF%82-%CF%80%CE%BF%CF%85-%CE%B4%CE%B5%CE%BD-%CF%80%CE%AC%CF%81%CE%B8%CE%B7%CE%BA%CE%B5.html