Στον ορισμό για τον εκφοβισμό αναφέρονται ως βασικά χαρακτηριστικά του ότι:

(α) είναι εκούσιος, δηλαδή γίνεται με τη θέληση του θύτη,

(β) είναι επαναλαμβανόμενος και δεν αποτελεί μια μεμονωμένη συμπεριφορά και

(γ) ασκείται όταν υπάρχει μια διαφορά δυνάμεων μεταξύ του θύματος και του θύτη.

Ο σχολικός εκφοβισμός μπορεί να πάρει διάφορες μορφές που μπορεί να είναι τόσο άμεσες, δηλαδή συμπεριφορές που περιλαμβάνουν διαπροσωπική επαφή θύματος και δράστη πρόσωπο με πρόσωπο,  όσο και έμμεσες, δηλαδή χωρίς κάποια προσωπική αντιπαράθεση, αλλά με τη διάδοση μιας φήμης ή τη χρήση ηλεκτρονικών μέσων. Οι συνηθισμένες μορφές εκφοβισμού είναι ο λεκτικός, ο σωματικός και αυτός που γίνεται μέσω χειρονομιών.

Σχετικά με τον λεκτικό εκφοβισμό, οι άμεσες μορφές είναι προσβλητικά λόγια, παρατσούκλια, εξευτελισμός, σκληρά πειράγματα ή χλευασμός και οι έμμεσες περιλαμβάνουν την παρακίνηση τρίτου προσώπου να προσβάλει ή να εκμεταλλευτεί κάποιον και τη διάδοση άσχημων φημών, ανώνυμα τηλεφωνήματα, προσβλητικά κείμενα, επιστολές και μηνύματα.

Οι άμεσες μορφές σωματικού εκφοβισμού περιλαμβάνουν επιθέσεις, κλωτσιές, φτύσιμο, ρίψη αντικειμένων και οι έμμεσες άδικο ή εσκεμμένο αποκλεισμό, αρπαγή και κρύψιμο προσωπικών αντικειμένων.

Οι άμεσες μορφές του εκφοβισμού μέσω χειρονομιών περιλαμβάνουν απειλητικές κινήσεις και χειρονομίες  και επίμονο κοίταγμα/ματιές και οι έμμεσες επανειλημμένη αποστροφή του προσώπου ή του βλέμματος με τρόπο τέτοιο ώστε να φανερωθεί ότι κάποιος είναι ανεπιθύμητος.

Τα τελευταία χρόνια έχει εμφανιστεί και ο διαδικτυακός εκφοβισμός (cyberbullying), ο οποίος είναι ένας τύπος εκφοβισμού που λαμβάνει χώρα με τη χρήση οποιασδήποτε ηλεκτρονικής τεχνολογίας. Υπάρχουν διάφοροι τύποι διαδικτυακού εκφοβισμού που μπορούν να εκδηλωθούν μέσω του διαδικτύου με τη χρήση υπολογιστή, κινητού τηλεφώνου ή οποιασδήποτε άλλης ηλεκτρονικής συσκευής. Ο διαδικτυακός εκφοβισμός περιλαμβάνει οποιαδήποτε μορφή άσχημων λέξεων ή εικόνων που εμφανίζονται στο διαδίκτυο για να τις δουν άλλα άτομα. Επίσης, περιλαμβάνει τη διάδοση ψεμάτων για το θύμα ή με οποιονδήποτε τρόπο προσβολή του θύματος στο διαδίκτυο.

Στις κυριότερες αιτίες του σχολικού εκφοβισμού συμπεριλαμβάνονται:

α) Παράμετροι που αφορούν τη οικογένεια, όπως έλλειψη φροντίδας, υποστήριξης και ενθάρρυνσης των παιδιών, οικογενειακές συγκρούσεις και άλλα προβλήματα.

β) Χαμηλή αυτοεκτίμηση του παιδιού, το οποίο καταφεύγει σε αρνητικές συμπεριφορές.

γ) Έλλειψη συμμετοχής του παιδιού σε σχολικές ή άλλες ομαδικές δραστηριότητες για την εκτόνωση του άγχους.

δ) Φαινόμενα ρατσισμού, όταν οι εκφοβιστικές συμπεριφορές εκδηλώνονται προς παιδιά άλλων εθνικοτήτων.

Ο εκφοβισμός έχει σημαντικές αρνητικές συνέπειες, τόσο στο θύμα, όσο και στον θύτη. Αρχικά, τo bullying μπορεί να έχει αντίκτυπο στο κοινωνικό περιβάλλον ενός σχολείου δημιουργώντας κλίμα φόβου μεταξύ των μαθητών, εμποδίζοντας την ικανότητά τους να μάθουν και οδηγώντας σε αντικοινωνικές συμπεριφορές. Ακόμα, θύματα μα και θύτες του bullying αντιμετωπίζουν κοινά προβλήματα όπως μοναξιά, δυσκολία στο να κάνουν φίλους, μαθησιακές δυσκολίες ή αποτυχία στο σχολείο και πολλές φορές υιοθετούν προβληματικές συμπεριφορές (π.χ. κάπνισμα, αλκοολισμό). Πολλές φορές, οι θύτες μπορεί να διατηρήσουν τη συμπεριφορά αυτή και κατά την ενηλικίωσή τους. Αυτό θα επηρεάσει αρνητικά την ικανότητά τους να αναπτύξουν και να διατηρήσουν εποικοδομητικές σχέσεις και ομαλή κοινωνική ζωή.

Τι μπορούμε να κάνουμε για την αντιμετώπιση αυτής της μάστιγας; Ο πιο σημαντικός τρόπος για αποφυγή του bullying είναι η πρόληψη. Στο σχολικό περιβάλλον αυτό μπορεί να γίνει με την ενημέρωση για το πρόβλημα, τη βελτίωση των σχέσεων μεταξύ των μαθητών και τη θέσπιση σαφών κανόνων συμπεριφορών κατά του bullying.

Άλλες δράσεις που μπορούν να γίνουν στα σχολεία για την αντιμετώπιση του φαινομένου είναι η ενίσχυση της αυτοπεποίθησης των παιδιών-θυμάτων και η βοήθεια-υποστήριξή τους, παραδείγματος χάρη μέσω της σύνδεσής τους με συμμαθητές τους που δεν έχουν προβλήματα και είναι αποδεκτοί από τα άλλα παιδιά. Επιπλέον, προτείνεται η χρήση εναλλακτικών τρόπων προσέγγισης των παιδιών- θυμάτων (θεατρικά παιχνίδια, γραπτή έκφραση ιστοριών, ζωγραφιές) ώστε να εκφράσουν πιο εύκολα τα συναισθήματά τους. Ακόμη, απαιτείται ορισμός κανόνων και χρήση συγκεκριμένων κωδίκων επικοινωνίας μέσα στην τάξη, καθώς επίσης και εκ των προτέρων σαφής οριοθέτηση των αποδεκτών συμπεριφορών, των απαγορεύσεων και των ανάλογων ποινών.

Επίλογος: Είναι σημαντικό οι σχέσεις μεταξύ των μαθητών να είναι θετικές, φιλικές και να βασίζονται στον αλληλοσεβασμό. Ο καθένας είναι καλό να σκέφτεται ότι δεν θα πρέπει να κάνει στους συμμαθητές τους ό,τι δεν επιθυμεί να του κάνουν εκείνοι. Αν οι μαθητές αντιλαμβάνονται σημάδια εμφάνισης τέτοιων φαινομένων στο σχολείο θα πρέπει να τα συζητούν με τους συμμαθητές και τους καθηγητές τους, ώστε να προλαμβάνονται τα φαινόμενα, πριν επεκταθούν. Το σχολείο είναι ωραίο να είναι ένας χώρος που οι μαθητές αισθάνονται ασφάλεια, οπότε οι εκφοβιστικές συμπεριφορές δεν έχουν θέση σε αυτό.

 Κωνσταντινίδη Ελένη, Τζαφάλια Έλλη

Πηγές:

1.      School Education Gateway: Καταπολέμηση του σχολικού εκφοβισμού και της βίας: καίριες προσεγγίσεις που πρέπει να εξετάσουν τα σχολεία

2. https://eproceedings.epublishing.ekt.gr/index.php/edusc/article/viewFile/411/373

Αν σου έχει συμβεί κάτι παρόμοιο, δεν είσαι μόνος! Δε φταις εσύ! Υπάρχει βοήθεια! Για περισσότερες πληροφορίες και βοήθεια μπορείς να απευθυνθείς:

•   Κέντρο Άμεσης Κοινωνικής Βοήθειας, τηλ. 197 ή 210-197, όλο το 24ωρο, 7 ημέρες την εβδομάδα

•   Εθνική Γραμμή SOS -Χαμόγελο του Παιδιού, τηλ. 1056, όλο το 24ωρο, 7 ημέρες την εβδομάδα. Δέχεται και ανώνυμες καταγγελίες για παιδική κακοποίηση

• Δίωξη Ηλεκτρονικού Εγκλήματος, τηλ. 11188, ccu@cybercrimeunit.gov.gr, https://www.cyberkid.gov.gr/ 

•    Συνήγορος του Πολίτη, Κύκλος για τα Δικαιώματα του Παιδιού, τηλ. χωρίς χρέωση για ανηλίκους 800 11 32 000

•    Γραμμή Σύνδεσμος για την ψυχοκοινωνική υγεία του παιδιού και του εφήβου, τηλ. 801 801 1177

•    Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού, τηλ. 2107715791, 2107793648

Ταινία μικρού μήκους ευαισθητοποίησης για το bullying βασισμένη σε αληθινή ιστορία: 

«Η κάθε στιγμή που έζησα με οδήγησε εδώ»

[There is a video that cannot be displayed in this feed. Visit the blog entry to see the video.]

Βρισκόμαστε σε μια εποχή που αναμφίβολα κυριαρχεί η τεχνολογία. Ολοένα και περισσότερα τεχνολογικά μέσα αναδύονται, ενώ παράλληλα οδηγούμαστε στον κόσμο του ψηφιακού πολιτισμού. Την πρωτοκαθεδρία σ΄ αυτήν την τεχνολογική επανάσταση κατέχει το διαδίκτυο. Το διαδίκτυο αποτελεί πλέον αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινής μας ζωής. Τα νέα παιδιά σήμερα χρησιμοποιούμε το διαδίκτυο όχι μόνο για την ενημέρωσή μας πάνω σε ποικίλα θέματα, αλλά κυρίως για να επικοινωνήσουμε με φίλους και γενικότερα με άλλους ανθρώπους. Τις περισσότερες φορές η επικοινωνία γίνεται μέσω των κοινωνικών δικτύων και των εφαρμογών επικοινωνίας που προσφέρουν οι υπολογιστές και τα κινητά τηλέφωνα.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι ψηφιακές πλατφόρμες που επιτρέπουν στους χρήστες να δημιουργούν προφίλ και να μοιράζονται το προσωπικό τους περιεχόμενο. Οι ιστοσελίδες αυτές παρέχουν τεράστιες δυνατότητες στους χρήστες τους, όπως για παράδειγμα να εντοπίζουν άτομα από κάθε γωνιά του πλανήτη και να μπορούν να ενημερώνουν τους άλλους οποιαδήποτε στιγμή για την κατάσταση και την τοποθεσία τους. Η χρήση του διαδικτύου, η εξέλιξη των μέσων κοινωνική δικτύωσης και των ποικίλων εφαρμογών είναι αναμφισβήτητα καλοδεχούμενη κι ευεργετική για τον άνθρωπο σε πολλές πτυχές της ζωής του. Η επικοινωνία μας έχει βελτιωθεί και η καθημερινότητά μας έχει γίνει ευκολότερη. Φανταστείτε, για παράδειγμα, να μην είχαμε κινητά τηλέφωνα καθόλου. Δεν απορείτε πώς θα επικοινωνούσαμε και πώς θα μπορούσαμε να συνεννοηθούμε στους σύγχρονους ρυθμούς ζωής; Φανταστείτε να μην υπήρχε καν ο παγκόσμιος ιστός. Αλήθεια, πριν μερικά χρόνια, αν ήθελαν να βρουν μια πληροφορία οι άνθρωποι, τι έκαναν και πόσο περισσότερο μοχθούσαν;

Βεβαίως, λοιπόν, η εξέλιξη της τεχνολογίας -και η χρήση όλων των ψηφιακών μέσων που είναι διαθέσιμα- είναι σημαντική και συμβάλλει στην εξέλιξη της κοινωνίας, του πολιτισμού, στην ευκολότερη επικοινωνία, στην επιστήμη. Το διαδίκτυο έχει τη δυνατότητα να αυξήσει την αλληλεπίδραση μεταξύ των ατόμων και να ενισχύσει τις κοινωνικές ομάδες, δημιουργώντας παράλληλα πιο ενεργούς πολίτες. Κάθε τεχνολογική εξέλιξη είναι σημαντική και χρήσιμη στον άνθρωπο και την κοινωνία. Ωστόσο, αυτό εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον τρόπο χρήσης της. Δεν πρέπει λόγου χάρη να ξεχνάμε ότι η προσωπική επικοινωνία των ανθρώπων δεν μπορεί να αντικατασταθεί από μια ψηφιακή.

Αυτό λοιπόν που παρατηρείται στις μέρες μας είναι ότι η καθημερινή χρήση του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης εθίζει σταδιακά τους χρήστες σε μια συνεχή αναβάθμιση του προφίλ τους. Επικεντρώνονται στον αριθμό των «like» που θα πάρουν από τους υπόλοιπους χρήστες και σταματούν να συζητούν τις σκέψεις και τα προβλήματά τους με τους κοντινούς τους ανθρώπους, οδηγούμενοι στην απομόνωση. Η διαδικτυακές «φιλίες» σε πολλές περιπτώσεις τείνουν να αντικαταστήσουν τις πραγματικές και τα νεαρά άτομα χάνουν τη μεταξύ τους πραγματική κοινωνική επαφή. Απόρροια όλων αυτών είναι η υιοθέτηση  από μέρους των χρηστών μιας συμπεριφοράς που τους ωθεί σε έναν τρόπο ζωής πιο αντικοινωνικό και απόμακρο. Επίσης, η χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης δημιουργεί μια νέα γενιά καταναλωτή, αυτή του κοινωνικού καταναλωτή, του οποίου οι αγοραστικές αποφάσεις κατευθύνονται  από την online κοινωνική επιρροή. Διαβάζοντας αυτές τις γραμμές, αναλογιστείτε πόσες φορές επιθυμείτε να αγοράσετε κάτι επειδή το είδατε από έναν ή μια influencer ή από κάποια άλλη πηγή στη διαδικτυακή κοινότητα, χωρίς ωστόσο να το έχετε αληθινά ανάγκη…

Μελέτες έχουν δείξει ότι η υπέρμετρη χρήση του διαδικτύου μπορεί να προκαλέσει εθισμό και κατ΄ επέκταση, προβλήματα σε όλα τα επίπεδα της ζωής του ατόμου, κατά τον ίδιο τρόπο που συμβαίνει και με τους υπόλοιπους εθισμούς (για παράδειγμα τον αλκοολισμό). Η Μονάδα Εφηβικής Υγείας (Μ.Ε.Υ.) υποστηρίζει πως υπάρχουν ακόμα και ακραίες περιπτώσεις εθισμού σε εφήβους, με αποτέλεσμα αυτοί να σταματούν το σχολείο, να είναι επιθετικοί με τους γονείς τους, να απομακρύνονται από την οικογένειά τους και τους φίλους τους, να περνούν το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας τους σ΄ ένα δωμάτιο προσηλωμένοι σε μια οθόνη, ενώ πολλές φορές παραμελούν τον ίδιο τους τον εαυτό, σταματώντας να τρώνε, να γυμνάζονται, ακόμη και να μη κοιμούνται για συνεχόμενα εικοσιτετράωρα!

Σύμφωνα με το Ελληνικό Κέντρο Ασφαλούς Δικτύου η υπερβολική ενασχόληση με το διαδίκτυο μπορεί να επηρεάσει αρχικά τη συναισθηματική κι επακόλουθα την κοινωνική ζωή του ατόμου. Φαινόμενα που παρατηρούνται συχνά είναι τα παρακάτω:

• Αδυναμία του ατόμου να σταματήσει τη διαδικτυακή δραστηριότητα ή ανεπιτυχείς προσπάθειες να ελαττώσει τον χρόνο ενασχόλησης με το διαδίκτυο.

• Επιθυμία να περνά συνεχώς και περισσότερο χρόνο στο διαδίκτυο.

• Εμμονικές σκέψεις για προηγούμενες online δραστηριότητες ή αναμονή επόμενης δραστηριότητας.

• Απομόνωση από την οικογένεια και τους φίλους, διακινδύνευση απώλειας σημαντικών σχέσεων.

• Συναισθηματικό κενό, ανησυχία, άσχημη διάθεση κι επιθετικότητα, όταν δεν είναι online.

Το internetsafety.com είναι μια ιστοσελίδα για την ασφάλεια στο διαδίκτυο και μας πληροφορεί ότι ένα άτομο είναι εθισμένο όταν εμφανίζει τουλάχιστον τρία από τα παρακάτω συμπτώματα:

• Χρήση του Διαδικτύου για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα από το προτιθέμενο.

• Κατανάλωση υπερβολικού χρόνου ή/και χρήματος σε δραστηριότητες σχετικές με το Διαδίκτυο (λ.χ. στοιχηματικές ιστοσελίδες).

• Συμπτώματα Συνδρόμου Απόσυρσης, όπως για παράδειγμα άγχος, έμμονη σκέψη για το Διαδίκτυο, όνειρα για το Διαδίκτυο.

• Χρήση Διαδικτύου προκειμένου να αποφευχθούν συμπτώματα απόσυρσης.

• Μείωση λειτουργικότητας του ατόμου. Συνήθως παραμελούν τη φυσική τους κατάσταση, γευματίζουν ανθυγιεινά, σταματούν τα αγαπημένα τους ενδιαφέροντα, εγκαταλείπουν το σχολείο, συγκρούονται έντονα στο σπίτι με τους γονείς τους, έχουν μεγάλη ένταση και θυμό που οδηγούν ακόμα και στη βία (Chakraborty, 2010).

• Συνέχιση χρήσης του Διαδικτύου παρά την επίγνωση της παραπάνω δυσλειτουργίας.

Ο ίδιος επίσημος φορέας στην ιστοσελίδα του μας ενημερώνει ότι προκειμένου να αντιμετωπίσουμε το φαινόμενο, ακολουθούμε τα παρακάτω βήματα:

• Ευαισθητοποιούμαστε και ενημερωνόμαστε για το φαινόμενο του διαδικτυακού εθισμού.

• Χρησιμοποιούμε το Διαδίκτυο με μέτρο, συμπεριλαμβάνοντας στο πρόγραμμά μας εναλλακτικές δραστηριότητες που περιλαμβάνουν ενασχόληση με ομαδικά αθλήματα, χορωδίες, κι εν γένει κάθε ενεργητική δραστηριότητα που συμβάλλει παράλληλα σε μια ομαλή κοινωνικοποίηση.

• Καλλιεργούμε ορθές στάσεις αξιοποίησης του Διαδικτύου από μικρές ηλικίες. 

• Εάν παρατηρήσουμε υπερβολική χρήση ή/και συμπεριφορές εθισμού, αναζητούμε βοήθεια στη Γραμμή Βοήθειας «Help Line 210 600 7686″.

Από όλα τα παραπάνω εξάγεται το συμπέρασμα ότι η χρήση του διαδικτύου και των εφαρμογών κοινωνικής δικτύωσης είναι ωφέλιμη, μόνο όταν γίνεται λελογισμένα και με μέτρο, αποφεύγοντας την κατάχρηση. Η τεχνολογία είναι και θα συνεχίσει να είναι αρωγός στη ζωή μας, αλλά δεν θα πρέπει να είναι αυτή που την καθορίζει. Επικοινωνώ, δικτυώνομαι, αλλά έχω τον έλεγχο του εαυτού μου και της επικοινωνίας!

Γραμμή Βοήθειας:

http://www.help-line.gr/

Λαυρέντης Μαχαιρίτσας-Νίκος Πορτοκάλογλου : Κι όλο σερφάρω…

[There is a video that cannot be displayed in this feed. Visit the blog entry to see the video.]