ΛΑΙΚΕΣ ΡΗΣΕΙΣ
Οι παροιμίες και οι λαϊκές ρήσεις αποτελούν έναν ανεκτίμητο θησαυρό της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Μέσα από αυτές μπορούμε να μεταφέρουμε με αποτελεσματικό τρόπο από γενιά σε γενιά σημαντικές αξίες, ηθικές αρχές και πρακτικές συμβουλές για τη ζωή. Στην καθημερινότητα μας όλοι μας τις χρησιμοποιούμε και ενώ γνωρίζουμε τι σημαίνουν, δεν γνωρίζουμε την προέλευση τους. Αν και δημιουργήθηκαν σε συγκεκριμένες ιστορικές περιόδους, η σημασία τους και τα μηνύματα που μπορεί να στέλνουν αυτές οι παροιμίες και οι λαϊκές ρήσεις, ισχύουν ακόμη και σήμερα, καθώς οι δυσκολίες και τα προβλήματα παραμένουν ίδια σε μεγάλο βαθμό. Στη στήλη αυτή θα παρουσιάσουμε την ιστορία τέτοιων εκφράσεων.
“Άρτζι μπούρτζι και λουλάς”
Η έκφραση “άρτζι μπούρτζι και λουλάς” χρησιμοποιείται με την έννοια άλλα αντί άλλων, απόλυτου πανικού και ανοργανωσιάς. Όπως πολλές άλλες παρόμοιες φράσεις, ξεχάστηκε μέσα στον χρόνο η κυριολεκτική της έννοια και μαζί η προέλευση της και η ανάγκη που την έκανε να χρησιμοποιηθεί.
Σύμφωνα με τον καθηγητή κ. Μπαμπινιώτη, η φράση αυτή προέρχεται από το μεσαιωνικό ουσιαστικό αρτσιβούριον, κι από το αρμένικο arats-havoth, μαντατοφόρος, αγγελιοφόρος. Αναφέρεται στην πρώτη εβδομάδα του Τριωδίου, κατά τη διάρκεια της οποίας οι Αρμένιοι ακολουθούσαν μια αυστηρή νηστεία.
Η λέξη κατέληξε να είναι συνώνυμη με την αταξία και την πλήρη ακαταστασία, γιατί οι Βυζαντινοί προσπαθώντας να ερμηνεύσουν την καθιέρωση αυτής της νηστείας, το έκαναν με πολλούς και συχνά παράλογους τρόπους ώστε να προκαλούν σύγχυση. Αργότερα η λέξη λουλάς συνδέθηκε για να ενταθεί εκφραστικά η σύγχυση. Ο λόγος που επιλέχτηκε η λέξη λουλάς και όχι κάποια άλλη λέξη μας είναι άγνωστο.
“Τα εξ αμάξης”
Άκουσα “τα εξ αμάξης”. Η έκφραση αυτή προέρχεται από την αρχαία Ελλάδα και έχει στενή σύνδεση με τα Ελευσίνια Μυστήρια. Σήμερα υπάρχουν και άλλες παρόμοιες με αυτή εκφράσεις, όπως: “Του ‘συρε όσα σέρνει η σκούπα”, “Του τα ‘πε από την καλή”. Καμία από αυτές όμως δεν μπορεί να αποδώσει το ακριβές νόημα της έκφρασης “τα εξ αμάξης”. Τι σημαίνει, λοιπόν, η φράση αυτή και ποια η σχέση της με τα Ελευσίνια μυστήρια; Οι Αθηναίοι, όπως όλοι γνωρίζουμε, λάτρευαν ιδιαίτερα τη μεγάλη θεά Δήμητρα, προς τιμή της οποίας έκαναν αυτή τη μεγάλη και τόσο σημαντική για εκείνους γιορτή των Ελευσίνιων Μυστηρίων. Στην πομπή αυτή, που περνούσε από την Ιερά Οδό και πάνω από τον Κηφισό ποταμό (περίπου στην τοποθεσία που σήμερα βρίσκεται ο Άγιος Σάββας), είχαν την δυνατότητα να παρευρεθούν μόνο οι “γνήσιοι” Αθηναίοι. Υπήρχε, όμως, και μια μερίδα ανθρώπων, οι οποίοι ήταν “κατώτερης κοινωνικής τάξης” ή και “αλλόθρησκοι”, που δεν είχαν πρόσβαση στα Ελευσίνια Μυστήρια και φυσικά αισθάνονταν άσχημα για τη διάκριση αυτή. Θεωρούταν πως η παρουσία τους στην πομπή θα μόλυνε την όμορφη αυτή γιορτή των Αθηναίων. Εκείνοι βέβαια ένιωθαν βαθιά προσβεβλημένοι και επιθυμούσαν να πάρουν εκδίκηση με κάθε δυνατό τρόπο. Για τον σκοπό αυτό, συγκεντρώνονταν κοντά στη γέφυρα του Κηφισού περιμένοντας την επιστροφή όσων είχαν λάβει μέρος στα Ελευσίνια Μυστήρια. Μόλις τους έβλεπαν να περνούν με τις άμαξες τους άρχιζαν να βρίζουν χυδαιότατα και να κάνουν άσεμνες χειρονομίες. Αυτοί πάλι, που γύριζαν συνήθως πάνω σε αμάξια και είχαν πια κάνει το καθήκον τους προς τη θεά Δήμητρα, τους απαντούσαν με παρόμοιες βρισιές και χειρονομίες. Οι Αθηναίοι δεν μπορούσαν να το αφήσουν έτσι και απαντούσαν και εκείνοι ανάλογα. Τα λόγια όσων ήταν πάνω στη γέφυρα πήραν την ονομασία “γεφυρισμοί”, ενώ στις απαντήσεις των πανηγυριωτών Αθηναίων που, όπως αναφέραμε, βρίσκονταν πάνω στις άμαξες, δόθηκε το όνομα “Τα εξ αμάξης”.
Πηγές
- alfavita.gr
- mixanitouxronou.gr
Επιμέλεια: Κωνσταντίνα Μιχαήλου - Έλενα Κοκόρου
