της Αγγελικής Μπουρλάκου
Στις μέρες μας, ο όρος fake news – δηλαδή οι ψευδείς ειδήσεις – έχει γίνει πια κοινός. Τον συναντάμε στα μέσα μαζικής ενημέρωσης και κοινωνικής δικτύωσης, ακόμα και στις καθημερινές μας συζητήσεις. Πολλοί πιστεύουν ότι η παραπληροφόρηση είναι φαινόμενο της σύγχρονης εποχής, αποτέλεσμα της τεχνολογικής εξέλιξης και της εύκολης διάδοσης πληροφοριών. Κι όμως, τα fake news έχουν βαθιές ρίζες στην ανθρώπινη ιστορία. Μάλιστα, ήδη από την αρχαιότητα, βρίσκουμε παραδείγματα ψευδών ή κατασκευασμένων ειδήσεων που είχαν στόχο να επηρεάσουν το κοινό αίσθημα, να εξυπηρετήσουν πολιτικά συμφέροντα ή να εντυπωσιάσουν.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα συναντάμε στην περίπτωση του Πεισίστρατου, του γνωστού Αθηναίου τυράννου. Όταν εξορίστηκε από την Αθήνα και προσπάθησε να επιστρέψει στην εξουσία, μηχανεύτηκε ένα εντυπωσιακό σχέδιο για να κερδίσει τη συμπάθεια του λαού. Μαζί με έναν συνεργάτη του έπεισαν μια ψηλή και όμορφη γυναίκα να ντυθεί ως θεά Αθηνά, με περικεφαλαία και πανοπλία. Την περιέφεραν στο άρμα του Πεισίστρατου, διαδίδοντας ότι η ίδια η θεά τον επέλεξε και τον συνοδεύει για να τον επαναφέρει στην ηγεσία της πόλης. Οι Αθηναίοι, βλέποντας τη «θεά», πίστεψαν ότι πρόκειται για θεϊκή παρέμβαση και δέχτηκαν με ενθουσιασμό την επιστροφή του. Η ενέργεια αυτή δεν ήταν απλώς ένα θεατρικό τρικ· ήταν μια συνειδητή παραπλάνηση του λαού, ένα είδος «ειδήσεως» που διαδόθηκε για να πείσει, να συγκινήσει και να εδραιώσει την εξουσία του Πεισίστρατου. Αν το μεταφέρουμε στο σήμερα, θα μπορούσαμε να πούμε πως επρόκειτο για ένα από τα πρώτα fake news της πολιτικής ιστορίας.
Παρόμοιας φύσεως είναι και ένα περιστατικό που αφηγείται ο Ηρόδοτος, ο πατέρας της Ιστορίας. Περιγράφει την περίπτωση του Ώτυος, ενός Πέρση ευγενούς που είχε καταδικαστεί σε θάνατο από τον βασιλιά Αστυάγη. Ένας άλλος άνδρας προσφέρθηκε να πεθάνει στη θέση του, ώστε ο Ώτυς να διασωθεί. Όταν ο Ώτυς επέστρεψε ζωντανός, ο βασιλιάς αναφώνησε πως «ο νεκρός ξαναγύρισε στη ζωή». Ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάστηκε το συγκεκριμένο γεγονός έδωσε στον βασιλιά την ευκαιρία να εντυπωσιάσει και να ενισχύσει το κύρος του. Το κοινό, βλέποντας τον φαινομενικά «νεκρό» να επιστρέφει, ίσως να πίστεψε σε κάποιο θαύμα ή θεϊκή παρέμβαση. Και εδώ βλέπουμε πως η υπερβολή, η δραματοποίηση και η τεχνητή παρουσίαση ενός γεγονότος λειτούργησαν σαν εργαλείο εντυπωσιασμού – μια πρώιμη μορφή προπαγάνδας.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και το ακόλουθο επεισόδιο το οποίο παραδίδει ο Αρριανός: Τον Σεπτέμβριο του 335 π.Χ., ενώ ο Μ. Αλέξανδρος εκστράτευε κατά των βαρβάρων στον Βορρά, στη Θήβα ετοιμαζόταν εξέγερση. Οι πρωτεργάτες της για να πείσουν ευκολότερα τους Θηβαίους τούς διαβεβαίωναν ότι ο Αλέξανδρος σκοτώθηκε στην Ιλλυρία. Στην Αθήνα μάλιστα λέγεται ότι ο Δημοσθένης – ο μεγάλος αντίπαλος των Μακεδόνων – παρουσίασε έναν στρατιώτη στην Εκκλησία του Δήμου, ο οποίος ισχυρίστηκε ότι είδε ο ίδιος τον Αλέξανδρο νεκρό. Ωστόσο, ο Αλέξανδρος ήταν ζωντανός! Η συγκεκριμένη ψευδής πληροφορία είχε οδυνηρές συνέπειες για τη Θήβα. Ο υποτιθέμενος θάνατος του Αλέξανδρου πυροδότησε την εξέγερση, η οποία οδήγησε στην ολοσχερή καταστροφή της πόλης.
Αυτά τα περιστατικά αποδεικνύουν πως οι ψευδείς ή κατασκευασμένες ειδήσεις δεν είναι αποκλειστικό φαινόμενο της εποχής μας. Ήδη από την αρχαιότητα, οι άνθρωποι αναζητούσαν τρόπους να επηρεάσουν τη γνώμη των άλλων, να αλλάξουν την πορεία των γεγονότων ή να εδραιώσουν την εξουσία τους μέσω της παραπληροφόρησης. Στην πραγματικότητα, τα fake news υπήρχαν ανέκαθεν – απλώς τότε φορούσαν χιτώνα και πανοπλία. Σήμερα, μπορεί να μην έχουμε «ψεύτικες θεές» να κυκλοφορούν στους δρόμους, όμως η δύναμη της εικόνας και του λόγου παραμένει το ίδιο ισχυρή. Το διαδίκτυο, τα κοινωνικά δίκτυα και τα σύγχρονα μέσα επικοινωνίας δίνουν σε όλους μας πρόσβαση σε απεριόριστες πληροφορίες, αλλά μαζί με αυτές κυκλοφορούν και πολλές ψεύτικες ειδήσεις. Γι’ αυτό, η κριτική σκέψη, η επιφυλακτικότητα και η ανάγκη για διασταύρωση των πληροφοριών είναι πιο απαραίτητες από ποτέ. Η ιστορία μας διδάσκει πως, αν και οι εποχές αλλάζουν, η ανάγκη των ανθρώπων να πιστεύουν – ή να κάνουν τους άλλους να πιστέψουν – παραμένει. Ας μάθουμε, λοιπόν, να αναγνωρίζουμε τα ψεύδη, είτε προέρχονται από την αρχαιότητα είτε από το σημερινό timeline μας.
Πηγές
