των Λυδίας Μανωλά και Μαρίας Ρεφενέ
Από την αρχαιότητα μέχρι τους νεότερους χρόνους τα ηφαίστεια δεν διαμόρφωσαν μόνο το τοπίο της Γης, αλλά και την ίδια την πορεία της ανθρώπινης ιστορίας. Μέσα σε λίγες ώρες, ακμάζουσες πόλεις μετατράπηκαν σε σιωπηλά μνημεία, θαμμένες κάτω από τόνους στάχτης και λάβας. Η πιο εμβληματική περίπτωση είναι η Πομπηία, που χάθηκε το 79 μ.Χ. κάτω από την οργή του Βεζούβιου, παγώνοντας στον χρόνο στιγμές της καθημερινής ζωής των κατοίκων τους. Όμως δεν ήταν οι μόνες.
Από το προϊστορικό Ακρωτήρι στη Σαντορίνη, το οποίο καλύφθηκε από την τέφρα της μεγάλης μινωικής έκρηξης, έως τη σύγχρονη τραγωδία του Armero στην Κολομβία, οι ηφαιστειακές εκρήξεις άφησαν πίσω τους ιστορίες απώλειας αλλά και πολύτιμα αρχαιολογικά ευρήματα. Οι πόλεις αυτές, θαμμένες κάτω από στρώματα στάχτης, μετατράπηκαν σε χρονοκάψουλες, προσφέροντας μοναδικές μαρτυρίες για πολιτισμούς που χάθηκαν απότομα.
Στο άρθρο που ακολουθεί, εξετάζονται μερικές από τις μεγάλες ηφαιστειακές εκρήξεις αλλά και χαρακτηριστικές περιπτώσεις πόλεων που «εξαφανίστηκαν» κάτω από ηφαιστειακά νέφη, αποκαλύπτοντας πώς η καταστροφή έγινε, παραδόξως, ένας τρόπος διατήρησης της μνήμης.
Οικισμός Ακρωτήρι, Σαντορίνη (1600 π.Χ.)
Το Ακρωτήρι Θήρας είναι ένας από τους σημαντικότερους προϊστορικούς οικισμούς του Αιγαίου και βρίσκεται στο νότιο τμήμα της Σαντορίνης. Κατοικήθηκε κυρίως κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού. Καταστράφηκε γύρω στο 1600 π.Χ. από τη μεγάλη μινωική έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας. Προηγήθηκαν ισχυροί σεισμοί και στη συνέχεια ακολούθησε βίαιη έκρηξη με τεράστιες ποσότητες ηφαιστειακής τέφρας, ελαφρόπετρας, αερίων και πυροκλαστικών υλικών.
Το Ακρωτήρι θάφτηκε κάτω από στρώματα τέφρας πάχους αρκετών μέτρων, με αποτέλεσμα, την ολοκληρωτική καταστροφή της πόλης, αλλά και την εξαιρετική διατήρησή της. Η συστηματική ανασκαφική έρευνα που ξεκίνησε στη θέση το 1967 από τον καθηγητή Σπυρίδωνα Μαρινάτο και συνεχίζεται έως σήμερα έχει αποκαλύψει τμήμα του πυκνοδομημένου κέντρου της ακμάζουσας Ύστερης Κυκλαδικής πόλης. Θαμμένο κάτω από τα υλικά που εκτόξευσε το ηφαίστειο το ανασκαμμένο τμήμα της διατηρεί μέχρι σήμερα ζωντανή την εικόνα της πόλης με μοναδικό τρόπο.
Πολυώροφα κτήρια, πληθώρα αγγείων και κάθε είδους αντικειμένων της πλούσιας οικοσκευής δημόσιων και ιδιωτικών κτηρίων που συχνά αποκαλύπτονται άθικτα φωτίζουν με μοναδικό τρόπο την καθημερινή ζωή, τις ασχολίες, τις διατροφικές συνήθειες, την τεχνογνωσία, την αρχιτεκτονική, την ιδεολογία, τις θρησκευτικές δοξασίες, τα έθιμα, την αισθητική και τα καλλιτεχνικά επιτεύγματα της θηραϊκής κοινωνίας της Ύστερης Εποχής του Χαλκού αλλά και τις περιβαλλοντικές συνθήκες της εποχής.
Πομπηία – Νότια Ιταλία (79 π.Χ.)
Η Πομπηία ήταν πόλη της νότιας Ιταλίας, στην πλευρά της Τυρρηνικής θάλασσας, κοντά στη σημερινή Νάπολη. Χτίστηκε τον 8ο αιώνα π.Χ. από τους Όσκους στις ακτές της Καμπανίας στους πρόποδες του Βεζούβιου. Η Πομπηία έπεσε στα χέρια των Ρωμαίων και είχε επηρεαστεί πολύ από τον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό.
Ήταν πόλη ανθηρή, με πληθυσμό 20.000-30.000 κατοίκους. Το 62 μ.Χ. έγινε ένας σφοδρότατος σεισμός, που συντάραξε την πόλη και ήταν το προμήνυμα για την ολοσχερή καταστροφή της. Πράγματι, λίγα χρόνια αργότερα, στις 24 Αυγούστου του 79 μ.Χ., μετά από μια φοβερή έκρηξη του Βεζούβιου, ένα τεράστιο κύμα από στάχτη έθαψε, μέσα σε λίγες ώρες ,τη ρωμαϊκή πόλη. Στην αρχή σηκώθηκε ένα φοβερό σύννεφο από στάχτη, το οποίο σκέπασε την πόλη σε ύψος ενός μέτρου.
Μόλις αντιλήφθηκαν οι κάτοικοι της Πομπηίας τη θεομηνία, άρχισαν να τρέπονται σε φυγή. Ύστερα από το σύννεφο της στάχτης, κατέκλυσε την πόλη μία αφάνταστη καταιγίδα από ηφαιστειακά αναβλήματα και ελαφρόπετρα, που την σκέπασαν σε ύψος τριών και περισσότερων μέτρων, πάνω σ” αυτά επικάθησε νέο στρώμα από στάχτη και πέτρες, ώστε η σημερινή επίχωση να φτάνει τα έξι έως επτά μέτρα. Υπολογίζεται ότι περισσότερα από 2.000 άτομα τάφηκαν ζωντανά και πέθαναν έτσι από ασφυξία.
Οι ανασκαφές έφεραν στο φως πολλές λεπτομέρειες της καθημερινότητας των κατοίκων της. Διασώθηκαν, προστατευμένα απ” τη φθορά του χρόνου, δημόσια και ιδιωτικά κτήρια καθώς και λεπτομέρειες που αποκαλύπτουν τον ξαφνικό θάνατο της πόλης, από την καθημερινή ζωή που διακόπηκε απότομα.
Νήσος Ambrym – Δημοκρατία του Βανουάτου, Νότιος Ειρηνικός (50 μ.Χ.)
Το νοτιοδυτικό τμήμα του Ειρηνικού Ωκεανού είναι γεμάτο με μικροσκοπικά νησιά, ένα είδος πορείας της φύσης με εμπόδια, που δημιουργήθηκε από αιώνες ηφαιστειακής δραστηριότητας κατά μήκος του Δακτυλίου της Φωτιάς. Μια έκρηξη, όμως ξεχωρίζει, η οποία, μεταξύ άλλων, συνέβη περίπου την ίδια στιγμή με το ιστορικό «ξύπνημα» του Βεζούβιου.
Η τεράστια έκρηξη του ηφαιστείου στο νησί Ambyrm δημιούργησε μια καλντέρα πλάτους σχεδόν 7,5 μιλίων, στέλνοντας τέφρα και συντρίμμια χιλιάδες μίλια μακριά. Το ηφαίστειο του βασαλτικού παραμένει ενεργό μέχρι σήμερα.
Ηφαίστειο Baitoushan – Κίνα (1000 μ.Χ).
Η έκρηξη του Baitoushan – γνωστό και ως ηφαίστειο Changbaishan – ήταν μια από τις πιο ισχυρές στην ιστορία, αφού η στάχτη και τα συντρίμμια έφτασαν μέχρι την Ιαπωνία, περίπου 750 μίλια από το επίκεντρο. Η έκρηξη δημιούργησε μια καλντέρα πλάτους σχεδόν τριών μιλίων και βάθους μισού μιλίου, η οποία σήμερα συγκρατεί τη λίμνη Tianchi (Λίμνη του Ουρανού) – ένα δημοφιλές τουριστικό αξιοθέατο, με τους επισκέπτες να συρρέουν για να δουν την ομορφιά που δημιουργήθηκε από το χάος.
Νήσος Krakatoa – Ινδονησία (1883)
Μια άλλη αξιοσημείωτη έκρηξη – ίσως η πιο διάσημη μετά τον Βεζούβιο – ήταν εκείνη του ηφαιστείου Κρακατόα στις 27 Αυγούστου του 1883. Η έκρηξη κατέστρεψε ολόκληρο το νησί, δημιουργώντας ένα τσουνάμι που φέρεται να είχε κύμα ύψους άνω των 150 ποδιών και προκάλεσε ανέμους με δύναμη τυφώνα. Σύμφωνα με τα επίσημα αρχεία των Ολλανδικών Ανατολικών Ινδιών, 165 χωριά και πόλεις καταστράφηκαν κοντά στο Κρακατόα, και 132 υπέστησαν σημαντικές ζημιές. Τουλάχιστον 36.417 άνθρωποι πέθαναν και πολλοί περισσότεροι τραυματίστηκαν. Πυροκλαστικές ροές διέσχισαν τον πορθμό της Σούνδας και έφτασαν μέχρι τις ακτές της Σουμάτρας. Η έκρηξη κατέστρεψε περίπου τα δύο τρίτα του νησιού Κρακατόα.
Αρμέρο – Κολομβία (1985)
Η πόλη Αρμέρο της Κολομβίας καταστράφηκε από την έκρηξη του ηφαιστείου Νεβάδο ντελ Ρουίς. Στις 13 Νοεμβρίου 1985, το ηφαίστειο εξερράγη, λιώνοντας μέρος των παγετώνων στην κορυφή του, γεγονός που προκάλεσε τεράστιες ροές λάσπης που έθαψαν την πόλη μέσα σε λίγα λεπτά. Περίπου 25.000 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους σε αυτή την τραγωδία, καθιστώντας την ηφαιστειακή έκρηξη τη δεύτερη πιο φονική του 20ού αιώνα.
Όρος Pinatubo – Φιλιππίνες (1991)
Μόλις 50 μίλια βορειοδυτικά της Μανίλα βρίσκεται το όρος Pinatubo, το οποίο εξερράγη το 1991. Η έκρηξη ήταν τόσο δυνατή που προκάλεσε τεράστιες καταστροφές με πυροκλαστικές ροές και λασποροές (λαχάρ), ενώ η στάχτη που απελευθερώθηκε, σε συνδυασμό με τον τυφώνα Yunya, επηρέασε το παγκόσμιο κλίμα, προκαλώντας πτώση της θερμοκρασίας κατά 0,5 οC.
Από την ηφαιστειακή έκρηξη καταστράφηκαν περιοχές (Παμπάνγκα, Τάρλακ, Ζαμπάλες), με τα λαχάρ να θάβουν πόλεις και γεωργικές εκτάσεις. Ωστόσο, χάρη στην έγκαιρη προειδοποίηση και την απομάκρυνση χιλιάδων ανθρώπων, αποφεύχθηκαν χιλιάδες θάνατοι, αν και αναφέρθηκαν 847 νεκροί, κυρίως λόγω της κατάρρευσης στεγών από τη βαριά, βρεγμένη στάχτη.
Δημιουργήθηκε καλντέρα και λίμνη στο όρος Πινατούμπο, το οποίο έκτοτε αποτελεί τουριστικό αξιοθέατο.
Πηγές:
https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A0%CE%BF%CE%BC%CF%80%CE%B7%CE%AF%CE%B1
https://www.lifo.gr/tropos-zois/travel/fotografizontas-ta-ereipia-mias-olokliris-polis-stin-kolombia
https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CF%81%CE%B1%CE%BA%CE%B1%CF%84%CF%8C%CE%B1
https://cyclades.culture.gov.gr/location/archaiologikos-choros-akrotiriou-thiras/
