Η εκπαίδευση με την ευρεία έννοια περιλαμβάνει όλες τις δραστηριότητες που έχουν σκοπό την επίδραση με συγκεκριμένο τρόπο στη σκέψη, στο χαρακτήρα και στη σωματική αγωγή του ατόμου. Από τεχνικής πλευράς, με τη διαδικασία της εκπαίδευσης αποκτώνται συγκεκριμένες γνώσεις, αναπτύσσονται δεξιότητες και ικανότητες και διαμορφώνονται αξίες (ηθική, ειλικρίνεια, ακεραιότητα χαρακτήρα, αίσθηση του δικαίου, αφοσίωση, επαγγελματισμός, υπευθυνότητα, κτλ). Η εκπαίδευση γίνεται με βάση συγκεκριμένες μεθόδους (θεωρητική διδασκαλία, επίδειξη, ανάθεση εργασιών, πρακτική εξάσκηση, κτλ), σε ένα ειδικά σχεδιασμένο πρόγραμμα, με συγκεκριμένους μαθησιακούς στόχους και είναι οριοθετημένη χρονικά. Η λέξη προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό ρήμα εκπαιδεύω που σημαίνει ανατρέφω από παιδική ηλικία, μορφώνω, διαπαιδαγωγώ.
Δίκαιο
Σύμφωνα με το άρθρο 14 ,των θεμελιωδών δικαιωμάτων της ΕΕ , FRA (European Union Agency For Fundamental Rights) το όποιο άφορα τις ελευθερίες «1.Κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα στην εκπαίδευση και στην πρόσβαση στην επαγγελματική και συνεχή κατάρτιση .». Επομένως όλοι έχουν δικαίωμα στην μόρφωση ανεξαρτήτως ηλικίας , αναπηρίας , φύλλου, οικονομικής κατάστασης ή εθνικότητας. Οι εκπαιδευτικοί φορείς, μέσα από τα σχολεία προσπαθούν να ενσωματώσουν όλα τα άτομα μιας κοινωνίας , ανεξαρτήτως των παραπάνω , προσφέροντας ευκαιρίες στην μόρφωση . Τα σχολεία αποτελούν ένα από τα πιο σημαντικά εκπαιδευτικά κοινά των πολιτών μιας κοινωνίας .
Ορισμός
Κάποιοι άλλοι γνωστοί ορισμοί για την εκπαίδευση:
- Σύμφωνα με τον Ντυρκέμ, η εκπαίδευση ορίζεται ως η δράση που κατευθύνεται από τις γενιές των ενηλίκων στις γενιές εκείνες που δεν είναι ακόμα αρκετά ώριμες για την κοινωνική ζωή.
- Σύμφωνα με τον Ζαν Πιαζέ, «Η εκπαίδευση συνίσταται στη διαμόρφωση δημιουργών, ακόμη κι αν δεν υπάρξουν πολλοί, ακόμη κι αν οι δημιουργίες του ενός είναι μικρότερες του άλλου. Χρειάζεται η διαμόρφωση εφευρετών, ανακαινιστών, όχι κομφορμιστών».
- Στο βιβλίο του Τσαούση «Λεξικό της κοινωνιολογίας της εκπαίδευσης» συναντάμε τον παρακάτω ορισμό: «Εκπαίδευση είναι μορφή εξειδικευμένης κοινωνικοποίησης που ασκείται κατά κανόνα από φορείς που βρίσκονται έξω από την οικογένεια και έχει ως περιεχόμενό της την μετάδοση γνώσεων, δεξιοτήτων και μορφών ενέργειας ή συμπεριφοράς (εντός ειδικών ιδρυμάτων).
- Η εκπαίδευση, με τη στενή της σημασία και όπως αυτή χρησιμοποιείται σήμερα στην επιστήμη της παιδαγωγικής, σημαίνει τη συστηματική και την οργανωμένη διαδικασία της αγωγής και της μάθησης, που αφενός προγραμματίζεται από την πολιτεία ή από οποιονδήποτε άλλο φορέα, δημόσιο ή ιδιωτικό (Π. Ξωχέλλης,1986,1997), αφετέρου υλοποιείται από τους φορείς αυτούς. Επειδή όμως η εκπαίδευση είναι ένα δημόσιο αγαθό, γι” αυτό την εποπτεία και την ευθύνη για την υλοποίησή της την έχει, και οφείλει να την έχει, εξολοκλήρου η Πολιτεία.
Σκοποί της εκπαίδευσης
Οι σκοποί της εκπαίδευσης διαφέρουν από χώρα σε χώρα και από εποχή σε εποχή. Η σύγχρονη εκπαίδευση δεν έχει ξεκαθαρισμένους σκοπούς λόγω της γρήγορης ανάπτυξης, παρ’όλα αυτά γίνονται γενικώς αποδεκτοί οι παρακάτω σκοποί:
- Ο σχηματισμός του χαρακτήρα, που θα βοηθήσει τους νέους στις σχέσεις τους με τους συνανθρώπους τους.
- Η ανάπτυξη της ευφυΐας.
- Η μετάδοση και ίσως η βελτίωση της εθνικής κουλτούρας.
- Ο εφοδιασμός των νέων με γνώσεις και δεξιότητες ανάλογα με τις ικανότητές τους, ώστε να κερδίσουν τα απαραίτητα για τη ζωή και να συμβάλλουν στην περαιτέρω ανάπτυξη της εθνικής οικονομίας.
- Η προσπάθεια να γίνουν οι νέοι ικανοί να προσαρμόζονται στις μεταβαλλόμενες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες.
- Η μάθηση να εστιάζει στον τρόπο μάθησης για έναν κόσμο που συνέχεια αλλάζει και όχι σε αποστήθιση πληροφοριών.
- Η εκπαίδευση να έχει μαθητοκεντρικό χαρακτήρα.
- Η απόκτηση κριτικής σκέψης και λογικής κρίσης.
- Η καλλιέργεια δεξιοτήτων όπως η συνεργασία.[1]
- Η κοινωνικοποίηση και η ανάπτυξη διαπροσωπικών σχέσεων, οι οποίες χαρακτηρίζονται από ευγένεια και αλληλοσεβασμό.
- Η ανάπτυξη της περιβαλλοντικής συνείδησης Frene
- Η ανάπτυξη της ενσυναίσθησης: ολιστική μάθηση Dewey
- Η καλλιέργεια της ομότιμης σκέψης των παιδιών Elinor Ostrom
- Η απόκτηση πολιτικής συνείδησης Pierre Bourdieu
Κατά D.J. O’Connor
Επιπλέον, ο D.J. O’Connor λέει ότι οι σκοποί της εκπαίδευσης πρέπει να είναι:
- Να εφοδιάσει τους ανθρώπους με τις βασικές δεξιότητες (π.χ. ανάγνωση, γραφή, αριθμητική) που τους χρειάζονται: α)για να πάρουν τη θέση τους στην κοινωνία και β) να αναζητήσουν περισσότερη γνώση.
- Να τους εφοδιάζει με επαγγελματική κατάρτιση που θα τους βοηθήσει να εξασφαλίσουν τα απαραίτητα της ζωής.
- Να τους ξυπνήσει το ενδιαφέρον και την αγάπη για γνώσεις.
- Να τους κάνει να αποκτήσουν κριτική σκέψη.
- Να τους φέρει σε επαφή με την κουλτούρα και τα επιτεύγματα του ανθρώπου και να τους εξασκήσει, ώστε να τα εκτιμούν.
- Η ηθική εξύψωση του ατόμου, η ανάπτυξη ηθικής συνείδησης και ήθους.
Οι σκοποί αυτοί δείχνουν ότι η εκπαίδευση είναι μια διαδικασία ουδέτερη και αυτόνομη, που δεν έχει καμία σχέση με το δογματισμό και τους αυταρχικούς τρόπους διδασκαλίας και που αποβλέπει στην ανάπτυξη των αναλυτικών και συνθετικών ικανοτήτων του ατόμου. Αλλά είναι αδύνατο να επιτευχθεί αυτό, όταν η εκπαίδευση είναι ξεκομμένη από τον κοινωνικό της περίγυρο. Το άτομο είναι ανάγκη να θεωρήσει τον εαυτό του σαν αναπόσπαστο μέλος της κοινωνίας και σε αυτά τα πλαίσια να μορφωθεί, επειδή οι συνθήκες για την ανάπτυξη της ανθρώπινης προσωπικότητας μπορούν να δημιουργηθούν μόνο μέσα σε μια κοινωνία χωρίς ανταγωνισμούς και κοινωνικές διακρίσεις.
Τέλος, πρέπει να επισημάνουμε ότι η παιδεία και η εκπαίδευση δεν είναι ταυτόσημοι όροι. Η εκπαίδευση είναι θεσμός της πολιτείας με συγκεκριμένους μαθησιακούς στόχους και περιεχόμενο και έχει καθορισμένη χρονική διάρκεια. Αντίθετα η παιδεία δεν περιορίζεται σε κάποια συγκεκριμένη ηλικία. Επεκτείνεται σε όλη τη διάρκεια της ζωής του ατόμου, αφού ποτέ δε σταματά να δέχεται επιδράσεις, ερεθίσματα από το περιβάλλον στο οποίο ζει. Η έννοια «παιδεία» είναι πλατύτερη από την έννοια «εκπαίδευση».
John Dewey
Ο Αμερικανός φιλόσοφος John Dewey υποστήριξε ότι η εκπαίδευση πρέπει να δίνει στους ανθρώπους τη δυνατότητα να συνεχίζουν να μαθαίνουν, καθώς η αληθινή ανταμοιβή της μάθησης είναι η διαρκής ανάπτυξη. Σύμφωνα με τη φιλοσοφία του, οι εκπαιδευτικές εμπειρίες μπορούν να βοηθήσουν τους μαθητές να αποκτήσουν αυτοπεποίθηση, δεξιότητες και ευκαιρίες ώστε να προσαρμόζονται στις απαιτήσεις της κοινωνίας.
Για να επιτευχθεί αυτό, πρέπει συλλογικά να θέσουμε ξεκάθαρους στόχους για το τι θέλουμε να επιτύχουν τα εκπαιδευτικά μας συστήματα. Επίσης, η εκπαίδευση οφείλει να ευθυγραμμίζεται με τις συνεχώς μεταβαλλόμενες προτεραιότητες της κοινωνίας, αποφεύγοντας την προσκόλληση σε παλιές αντιλήψεις που δεν ανταποκρίνονται στις σημερινές ανάγκες. Είναι κρίσιμο να κατανοήσουμε ότι κάθε γενιά έχει διαφορετικές απαιτήσεις και επομένως τα παιδιά μας δεν χρειάζεται να διδαχθούν τα ίδια πράγματα με εμάς.
Η αντίληψη σχετικά με τους στόχους της εκπαίδευσης επηρεάζει καθοριστικά τις δομές της, τα προγράμματα σπουδών, την κατάρτιση των εκπαιδευτικών και τις μεθόδους αξιολόγησης. Γι’ αυτό, πρέπει να εξασφαλίζεται πως το όραμα της εκπαίδευσης εξυπηρετεί τόσο τις ανάγκες των ατόμων όσο και το κοινωνικό τους περιβάλλον.
Ο Dewey τόνισε ότι κάθε γενιά πρέπει να επαναπροσδιορίζει την έννοια της δημοκρατίας. Η εκπαίδευση, ως κεντρικός πυλώνας των δημοκρατικών κοινωνιών, διαδραματίζει βασικό ρόλο στη διατήρηση αυτής της αξίας. Όπως χαρακτηριστικά είπε, «Η δημοκρατία πρέπει να αναγεννιέται για κάθε γενιά, και η εκπαίδευση είναι η μαία της».
