Παραμονές Χριστουγέννων, περπατώντας, όπως συνήθιζα, με το κεφάλι σκυφτό, βρήκα έξω από το βιβλιοπωλείο και αγόρασα τον Βραχόκηπο του Καζαντζάκη. Ήταν το πρώτο δικό μου κανονικό βιβλίο. Κάτω από το μαξιλάρι μου για χρόνια διάβαζα λίγο, προτού σβήσει η μάνα μου το ηλεκτρικό κι έμενα έπειτα να σκέφτομαι στα σκοτεινά, ώσπου να με πάρει ο ύπνος. Πόλεμο στους άπιστους! Άπιστοι είναι οι ευχαριστημένοι, οι χορτασμένοι, οι στείροι.

Φοιτήτρια στην Αθήνα άρχισα σιγά σιγά να αποκτώ τα δικά μου βιβλία. Τα διάβαζα και τα ξαναδιάβαζα, λες κι έπρεπε να τα αποστηθίσω. Θα είχα μαζέψει καμιά σαρανταριά, όταν, τον Αύγουστο του ’67 που με συνέλαβαν, τα κατάσχεσαν οι αστυνομικοί. Και βρέθηκα, μετά την αποφυλάκισή μου, με το μοναδικό βιβλίο που είχε γλυτώσει το πλιάτσικο, Το τέλος της μικρής μας πόλης του Δημήτρη Χατζή.

Γιατί τα γράφω όλα αυτά; Ίσως για να εξηγήσω την κατοπινή μου σχέση με το βιβλίο. Το αγόραζα όπως αγοράζεις κάτι που το έχεις στερηθεί. Και ταυτοχρόνως το αντιμετώπιζα σαν κάτι πολύτιμο που κινδυνεύει από στιγμή σε στιγμή να το χάσω ή να μου το αρπάξουν. Για χρόνια έντυνα όλα τα βιβλία μου με μπλε κόλα και τους κολλούσα ετικέτες, ώστε να μοιάζουν με σχολικά, ελπίζοντας ότι θα ξεγελάσω έτσι τους αστυνομικούς, εάν συνέβαινε να μπουκάρουν πάλι χαράματα για να με συλλάβουν.

Πέρασαν όμως εκείνα τα χρόνια, τώρα έχω εκατοντάδες βιβλία δικά μου, χωρίς μπλε κόλα και χωρίς ετικέτα, τοποθετημένα με τάξη, κατά θέματα και κατά συγγραφείς, εδώ το γαλλικό μυθιστόρημα, εκεί οι αγαπημένοι Ρώσοι, παρακεί οι Αμερικανοί, σε τούτο το ράφι τα ιστορικά, στο άλλο τα επιστημονικά, οι μελέτες, η ποίηση, οι αρχαίοι κλασικοί. Βιβλία που τα έχω διαβάσει πολλές φορές, ορισμένα που δεν έχω μπορέσει ακόμη να τα διαβάσω, μερικά που τα προορίζω για τις δύσκολες ώρες κάποια που τα έχω αφήσει στη μέση, άλλα που τα έχω λατρέψει. Τα θεωρώ όμως όλα εξίσου περιουσία μου, τα έχω όλα ξεφυλλίσει και τα έχω μυρίσει, τα γνωρίζω.

Δύο φορές τον χρόνο τα κατεβάζω από τα ράφια και τα χτυπώ, το ένα επάνω στ’ άλλο στη βεράντα για να φύγει η σκόνη, τα τοποθετώ πάλι με τρυφερότητα στη σειρά κι όπως τα τακτοποιώ, μου φαίνεται ότι τα έχω όλα ταξινομήσει στο κεφάλι μου, σαν τον ήρωα της Τύφλωσης του Κανέτι. Περιεργάζομαι τις καλλιγραφημένες σημειώσεις και τις υπογραμμίσεις, συχνά δεν αναγνωρίζω τον γραφικό μου χαρακτήρα και απορώ ποιος μπορεί να έχει γράψει στα περιθώρια των σελίδων όλες αυτές τις σκέψεις. Κοντοστέκομαι στα θαυμαστικά και στα ερωτηματικά, έχοντας εντελώς λησμονήσει τι ήθελα να εννοήσω ή να επισημάνω πριν από καιρό.

Αδύνατον όμως να λησμονήσω τη στιγμή εκείνη που ξέφυγα του βιβλιοθηκάριου και «βούτηξα» Τα σταφύλια της οργής. Ήταν η οργή που με τραβούσε. Ούτε μπορούσα να ξέρω εκείνη την εποχή ποιος είναι ο Τζον Στάινμπεκ, ούτε μπορούσα να καταλάβω τον μόχθο του μεταφραστή, τι θα σήμαινε για μένα, έπειτα από χρόνια, ο Κοσμάς Πολίτης και πόσο θα τον αγαπούσα. Και άρχισα λίγο λίγο να μπαίνω στο νόημα για το πώς σου δίνεται ο κόσμος μέσα από τα μυθιστορήματα και για το πώς μπορείς να ακούς ταυτόχρονα και του κυνηγού τα πατήματα και του θηράματος την ταχυκαρδία.

Και ξαναβλέπω τον εαυτό μου με μολύβι και χαρτί σκυφτή στον πάγκο να χάνω τον ειρμό και να ξαναγυρίζω πίσω στις σελίδες, κολλημένη σε μια παράγραφο. Ακόμη και σήμερα, με τη γεύση του ταξιδιού μέσα μου. Κι όταν πια τελειώνω ένα βιβλίο, τοποθετώντας το στη βιβλιοθήκη, με εμφανή τα σημάδια της δοκιμασίας στη ράχη και στις σελίδες του, είναι σαν να δοκιμάστηκα κι εγώ μαζί του. Κι αυτή η αίσθηση ότι διαβάζοντας διαπλέω αργά, νωχελικά, με το ποταμόπλοιο τον κόσμο με ακολουθεί πάντα.

Μάρω Δούκα, «Ταξίδι με ποταμόπλοιο», από Τα μαύρα λουστρίνια, Πατάκης, 2005

Το βιβλίο κατέχει ξεχωριστή θέση στο έργο του Γερμανού καλλιτέχνη χάρη στην πολλαπλή του διάσταση: υλική, πνευματική, αισθητική, συμβολική. Το συγκεκριμένο γλυπτό συμβολίζει το βάρος της γνώσης αλλά και τη δυσκολία αντικειμενικής εκτίμησης της μνήμης και της ιστορίας.

Με τον όρο Φιλαναγνωσία εννοούμε την αγάπη για την ανάγνωση, τη σχέση που αναπτύσσει ένα άτομο με το γραπτό κείμενο και το βιβλίο, αλλά και την ενθάρρυνση και την καλλιέργεια της αγάπης για αυτό. Η Φιλαναγνωσία θεωρείται μία πολύ σημαντική παιδαγωγική πρακτική στην καθημερινότητα της σχολικής ζωής των παιδιών και των εφήβων, η οποία στη συνέχεια μετεξελίσσεται σε στάση ζωής των ενήλικων ανθρώπων. Μέσω αυτής της διαδικασίας, οι νέοι αναπτύσσουν την κριτική σκέψη ώστε να αντιμετωπίζουν τους προβληματισμούς που πηγάζουν από την πραγματικότητα και τα προσωπικά διλήμματα που βιώνουν στον εσωτερικό τους κόσμο. Αυτή η στάση θα αφήσει τελικά το κατάλληλο αποτύπωμα στη διαμόρφωση ενός καλύτερου κόσμου!

Σε έναν κόσμο που κατακλύζεται από εικόνες, ποια μπορεί να είναι η θέση του βιβλίου και ποια η αναγκαιότητα της αναγνωστικής πρακτικής από τα παιδιά; Είναι αναμφισβήτητο ότι, κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης, δημιουργείται μία ιδιαίτερη σχέση, μία σύνδεση με το βιβλίο τόσο πνευματική όσο και συναισθηματική ∙ ακόμη και μετά από χρόνια, ανασύρονται μνήμες σχετικές με την ανάγνωση ενός βιβλίου, ενός παραμυθιού, ενός λογοτεχνικού ή ιστορικού κειμένου που διαβάστηκε στην παιδική ηλικία. Τα παιδιά μέσα από την ανάγνωση ανακαλύπτουν το περιβάλλον και τους ανθρώπους, μαθαίνουν καινούργιες έννοιες, κατανοούν το παρελθόν όσο και το παρόν. Παράλληλα, καλλιεργούν και εμπλουτίζουν τη γλώσσα εκλεπτύνοντας έτσι τη σκέψη τους. Γιατί, η γλώσσα δεν είναι μόνο εργαλείο επικοινωνίας, είναι τρόπος σκέψης αλλά και επαφής με τη σκέψη μεγάλων διανοητών. Όπως ανέφερε ο Ντεκάρτ, «το να διαβάζεις καλά βιβλία μοιάζει με το να συνομιλείς με τους σπουδαιότερους ανθρώπους που έζησαν ποτέ». Κάθε σελίδα είναι μία συνάντηση με ένα πνευματικό σύμπαν ∙ έτσι η φιλαναγνωσία συνιστά καθεαυτή μια νοο-τροπία. Ταυτόχρονα, επιτρέπει το άνοιγμα προς το άγνωστο και το φανταστικό, προς κόσμους όπου όλα μπορεί να συμβούν! Ταυτιζόμενα με ήρωες και βιώνοντας ποικιλία πρωτόγνωρων καταστάσεων και συναισθημάτων, τα παιδιά παραδειγματίζονται και μαθαίνουν να διαχειρίζονται επιτυχέστερα την προσωπική τους ζωή. Όταν διαβάζουν, προβάλλονται στην προσωπικότητα κάποιου άλλου, βλέπουν τον κόσμο με τα δικά του μάτια. Το βιβλίο πολλαπλασιάζει κατά κάποιον τρόπο τη ζωή. Θα έλεγε κανείς ότι είναι ο μοναδικός τρόπος να ζήσει κανείς τη μία και μοναδική ζωή χίλιες φορές!

Πώς όμως μπορεί να καλλιεργηθεί η φιλαναγνωσία τη στιγμή που οι σημερινοί νέοι είναι εθισμένοι σε κινητά και social media; Πρώτα απ’ όλα, η οικογένεια παίζει σαφώς ουσιαστικό ρόλο, λειτουργώντας ως το πρώτο περιβάλλον εξοικείωσης του παιδιού με το βιβλίο. Οι γονείς που διαβάζουν οι ίδιοι λειτουργούν ως θετικό πρότυπο για τα παιδιά ∙ δημιουργώντας στο σπίτι μια μικρή προσωπική  βιβλιοθήκη, συμβάλλουν στη δημιουργία συναισθηματικού δεσμού του παιδιού με το βιβλίο, στην καλλιέργεια θετικής στάσης απέναντι στην ανάγνωση και στη θέαση αυτής ως μιας ευχάριστης δραστηριότητας. Το σχολείο, επίσης, παίζει ρόλο καθοριστικό. Παράλληλα με τους προκαθορισμένους εκπαιδευτικούς στόχους, η επιλογή κειμένων με σύγχρονες θεματικές και προβληματισμούς καθώς και η οργάνωση δραστηριοτήτων, όπως παρουσιάσεις βιβλίων και επισκέψεις συγγραφέων, μπορούν να συμβάλλουν στην αποκατάσταση της σχέσης τού μαθητή με το βιβλίο. Ευθύνη φυσικά έχει και η Πολιτεία. Η στήριξη εκδόσεων με γνώμονα την ποιότητα και όχι μόνο το εμπορικό κέρδος ή η ανάδειξη και προβολή του θεσμού των δημοτικών δανειστικών βιβλιοθηκών μπορούν να λειτουργήσουν ομοίως προς την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας.

Η αξία της φιλαναγνωσίας τονίζεται εξάλλου από όλο το φάσμα της διανόησης. Ο συγγραφέας Christopher Morley ανέφερε ότι : «όταν χαρίζεις ένα βιβλίο, δεν προσφέρεις απλώς μελάνι και χαρτί. Προσφέρεις ένα νέο κόσμο». Ο νευροεπιστήμονας Gregory Berns πάλι ότι: «είμαστε το σύνολο των ιστοριών που έχουμε διαβάσει». Είναι γεγονός ότι τα βιβλία καλλιεργούν την ενσυναίσθηση και τη φαντασία, βοηθούν να συλλογίζεται κανείς πέρα από τον παραδεδομένο τρόπο. Ο νευρολόγος Dr. David Lewis διαπίστωσε από την πλευρά του ότι η ανάγνωση βιβλίων μειώνει το άγχος κατά 68%. Ερευνητές από το κέντρο νόσου Alzheimer του Πανεπιστημίου Rusk στο Σικάγο διαπίστωσαν πως όσοι διάβαζαν συστηματικά είχαν 32% λιγότερες πιθανότητες να εμφανίσουν νοητική εξασθένηση. Το λεξιλόγιο ενός ανθρώπου που διαβάζει βιβλία είναι τριπλάσιο, δηλαδή περίπου 30.000 λέξεις σε σχέση με τις 11.000 λέξεις των ανθρώπων που διαβάζουν ελάχιστα. Και ίσως το πιο σημαντικό είναι ότι μέσα στα βιβλία βρίσκεται κρυμμένη η ιστορία της ανθρωπότητας, πολιτισμοί, αξίες, μύθοι, ευαισθησίες. Αξίζει λοιπόν να δίνει κανείς στον εαυτό του αυτή τη μικρή πολυτέλεια! Να ξαπλώνει στον καναπέ, να ανοίγει ένα βιβλίο, να απορροφάται και να γεύεται την εμπειρία μιας διαφορετικής πραγματικότητας – να «διαπλέει τον κόσμο», όπως έγραφε και η Μάρω Δούκα[1] - πραγματώνοντας έτσι τα ωραιότερα ταξίδια. Κάνει στάση όπου θέλει, συνεχίζει, σκέφτεται, και οι εικόνες είναι όλες δικές του. Με το βιβλίο τελικά απελευθερώνεται!

                                                                                  «Τι ευτυχία να ανοίγεις ένα βιβλίο

                                                                                     Να το απολαμβάνεις,

                                                                                     Να βυθίζεσαι,

                                                                                     Να χάνεσαι μέσα του,

                                                                                     Να το πιστεύεις!!!»

                                                                                                                   Βικτόρ Ουγκώ

Μαίρη Λουλάκη

Πηγές:

• Νικολέτα Τρίπσα (Συγγραφέας και ποιήτρια)

• Πανελλήνιο Σχολικό Δίκτυο

• Ευφροσύνη Βαγή – Σπύρου, Σχολική σύμβουλος Π.Α

• Wikipedia

• Bovary

• Iatrika4U

Το πρωί, όταν το ξυπνητήρι χτυπά, είναι πάντα μια μαγική στιγμή. Δεν είναι σαν τις άλλες πρωινές ώρες της εβδομάδας που ο ήχος του ξυπνητηριού σε ξυπνά απότομα, επιτακτικά, για να σε προετοιμάσει για τις σχολικές υποχρεώσεις. Σήμερα είναι Κυριακή, ή μάλλον, κάπως έτσι νιώθω, γιατί η μέρα αυτή είναι διαφορετική από τις υπόλοιπες. Όταν ο μπαμπάς μου χτυπά απαλά την πόρτα και με καλεί, η χαρά που νιώθω δεν είναι απλώς για το ότι δεν πηγαίνω σχολείο. Είναι το συναίσθημα της παρέας που με γεμίζει κάθε φορά που μου λέει «Πάμε μαζί να πάρω το τραμ». Και κάπως έτσι ξεκινά η πιο όμορφη ώρα της ημέρας, η ώρα που είμαι μαζί του.

Ο πατέρας μου είναι οδηγός τραμ. Αρκετές φορές με παίρνει μαζί του στο πρωινό του δρομολόγιο, πριν καν ανοίξουν τα καταστήματα ή πριν αρχίσει η πόλη να γεμίζει κόσμο. Είναι μια ιδιαίτερη στιγμή αυτή για εμένα. Όχι μόνο γιατί περνάω χρόνο μαζί του, αλλά γιατί το τραμ δεν είναι απλώς ένα μέσο μετακίνησης· είναι ολόκληρος ο κόσμος του μπαμπά. Κι εγώ, είμαι ο μικρός του βοηθός, έτοιμος να μάθω κάθε μικρή λεπτομέρεια που κάνει τη δουλειά του τόσο ξεχωριστή.

Η πρώτη αίσθηση είναι η μυρωδιά του τραμ. Δεν είναι σαν τις άλλες μυρωδιές των δημόσιων συγκοινωνιών. Υπάρχει κάτι ζεστό και φιλικό σε αυτή τη μυρωδιά του καθαρού ξύλου και του μεταλλικού σιδήρου που με τυλίγει μόλις μπαίνω μέσα. Ο ήχος του μηχανισμού που ξεκινά να κινεί το τραμ με ηρεμεί. Όλα είναι τόσο ήρεμα, οι δρόμοι ακόμα άδειοι, η πόλη κοιμάται, κι εγώ είμαι μέρος αυτού του κόσμου που αναδύεται αργά και σταθερά.

Ο πατέρας μου κάθεται πίσω από το τιμόνι του τραμ, με τον ίδιο σοβαρό και ήρεμο τρόπο που χειρίζεται τα πάντα. Κι εγώ κάθομαι δίπλα του, παρακολουθώ με προσοχή την κίνηση του τροχού, την ένταση της πίεσης που βάζει στις διάφορες λαβές και το πώς τα φώτα αναβοσβήνουν όταν ξεκινάμε. Μου εξηγεί τα πάντα με τη συνηθισμένη του υπομονή και με τρόπο που με κάνει να νιώθω σημαντικός, σαν να είμαι κι εγώ ένας μικρός οδηγός τραμ.

Αλλά η αλήθεια είναι πως εκείνη την ώρα δεν σκέφτομαι ακριβώς το τραμ ως μέσο μετακίνησης. Σκέφτομαι τον μπαμπά. Τον βλέπω να δουλεύει με αφοσίωση και υπευθυνότητα, να ελέγχει τα πάντα γύρω του, αλλά ταυτόχρονα να μου χαμογελά όταν συναντάμε τα μάτια μας στον καθρέφτη του οδηγού. Όλες αυτές οι μικρές λεπτομέρειες – το πώς χειρίζεται το τραμ, το πώς προσαρμόζεται στις στροφές, το πώς μιλάει στους επιβάτες, όλα αυτά με εντυπωσιάζουν. Είναι κάτι που δεν θα καταλάβω ποτέ πλήρως, αλλά με κάνει να τον θαυμάζω ακόμα περισσότερο.

Κάθε φορά που περνάμε κοντά από μια στάση και οι επιβάτες μπαίνουν στο τραμ, ο πατέρας μου τους χαιρετά με ένα νεύμα ή ένα σύντομο «Καλημέρα». Δεν έχει σημασία αν είναι γνωστοί ή άγνωστοι. Αυτή η απλότητα της καθημερινής του επαφής με τους ανθρώπους με γεμίζει με μια αίσθηση θαυμασμού. Σαν να έχει τη δική του οικογένεια σε αυτήν την πόλη, αλλά ταυτόχρονα, όλοι οι επιβάτες είναι δικοί του άνθρωποι. Όλοι είναι συνδεδεμένοι μέσα από το τραμ. Και ίσως αυτή η σύνδεση να είναι το πιο όμορφο πράγμα σε αυτή τη δουλειά.

Ο ήχος του τραμ που σφυρίζει καθώς περνάει τις γραμμές, η μικρή ανηφόρα που ανεβαίνουμε, ο τρόπος που τα φώτα ανάβουν όταν μπαίνουμε στη σήραγγα… όλα αυτά φτιάχνουν την ατμόσφαιρα αυτής της μικρής καθημερινής περιπέτειας. Το πιο ωραίο, όμως, είναι να βλέπω τον πατέρα μου να προσέχει τα πάντα. Είναι σαν να έχει τον έλεγχο του κόσμου γύρω του, σαν να μην αφήνει τίποτα στην τύχη. Κι εγώ, όσο πιο κοντά του βρίσκομαι τόσο περισσότερο καταλαβαίνω πόσο δύσκολο είναι να είσαι υπεύθυνος για κάτι τόσο σημαντικό.

Μερικές φορές, μου λέει ιστορίες για τις παλιές εποχές, όταν ήταν νέος και οδηγούσε το τραμ σε άλλες περιοχές της πόλης. Μιλάει για ανθρώπους που γνώρισε, για τους παλιούς συναδέλφους του, για τις δύσκολες μέρες του χειμώνα όταν το χιόνι είχε καλύψει τις γραμμές και οι επιβάτες ήταν γεμάτοι ανυπομονησία. Εκεί, σε αυτές τις στιγμές, νιώθω σαν να μπαίνω κι εγώ στον κόσμο του. Όλες αυτές οι ιστορίες συνδέουν το παρελθόν με το παρόν και με κάνουν να συνειδητοποιώ πόσο σημαντική είναι η δουλειά του πατέρα μου και πόσο λίγοι καταλαβαίνουν την αληθινή αξία του.

Αλλά η μεγαλύτερη χαρά είναι η στιγμή που φτάνουμε στον προορισμό μας. Η πόλη έχει αρχίσει να ξυπνάει και ο ήλιος ρίχνει τις πρώτες του ακτίνες πάνω στα κτίρια. Οι επιβάτες αποβιβάζονται και το τραμ είναι έτοιμο να επιστρέψει. Είμαι πάντα εκεί, δίπλα του, παρακολουθώντας τη δουλειά του και σκεπτόμενος όλα όσα έμαθα. Ο πατέρας μου δεν μου λέει ποτέ ευθέως πόσο περήφανος είναι για μένα. Αλλά το βλέμμα του, όταν κοιτάζει το δρόμο μπροστά του, και το χαμόγελό του, όταν μου εξηγεί κάτι, μου λένε τα πάντα.

Όσο μεγαλώνω, καταλαβαίνω ότι αυτό το ταξίδι δεν είναι μόνο για να μάθω για το τραμ, για τις γραμμές ή για τη δουλειά του πατέρα μου. Είναι για να καταλάβω τον κόσμο μέσα από τα μάτια του, για να δω τι σημαίνει να είσαι υπεύθυνος για κάτι σημαντικό και να αγαπάς αυτό που κάνεις. Κι όσο κι αν η ζωή μας αλλάξει, όσο κι αν αλλάξουν οι ρόλοι μας, αυτή η στιγμή θα παραμείνει πάντα η πιο όμορφη, γιατί είναι η στιγμή που περνάω τον χρόνο μου με τον άνθρωπο που αγαπώ και σέβομαι περισσότερο στον κόσμο: τον πατέρα μου.

Ροδόλφος Λαλέογλου

Είμαι ο Ροδόλφος και, από την παιδική μου ηλικία, το σχολείο αντιπροσώπευε για μένα το όνειρο και τη δίψα για γνώση. Όχι ότι ήμουν το πιο φρόνιμο παιδί ή ο καλύτερος μαθητής – κάθε άλλο. Ήμουν όμως γεμάτος περιέργεια και ανησυχία, και η τάξη ήταν ο κόσμος μου. Ήθελα να ρουφήξω τη γνώση, αλλά οι συνθήκες της ζωής με έσπρωξαν νωρίς στη δουλειά, στον αγώνα για το μεροκάματο. Τα όνειρά μου έγιναν υποχρεώσεις και τα θρανία έμειναν πίσω, σαν μια μακρινή ανάμνηση.

Τώρα, στα 55 μου χρόνια, νιώθω πως βρίσκομαι σ’ένα σταυροδρόμι. Η ζωή, με τις δυσκολίες της, με οδήγησε σε ένα σημείο όπου όλα φαίνονται σταματημένα. Κοιτάζοντας πίσω, βλέπω έναν μακρύ δρόμο, γεμάτο κόπο, χωρίς τα χρώματα που ήλπιζα κάποτε να έχει. Κοιτάζοντας μπροστά, βλέπω μόνο αβεβαιότητα. Μα στην καρδιά μου έχει ανθίσει μια σκέψη, μια ελπίδα: τι θα γινόταν αν γύριζα πίσω στο σχολείο; Αν έδινα μια νέα ευκαιρία στον εαυτό μου να ξεκινήσει απ’ την αρχή;

Η ιδέα με τυλίγει σαν ένα ζεστό φως, μια αίσθηση που με παρακινεί να προσπαθήσω ξανά. Δεν είναι μια εύκολη απόφαση – η ηλικία μου, η κόπωση, οι ευθύνες, όλα με κρατούν πίσω. Όμως, σκέφτομαι, τίποτα δεν θα γίνει αν δεν το δοκιμάσω. Το μυαλό μου γεμίζει με σκέψεις, ανησυχίες, ερωτήματα. Θα τα καταφέρω; Θα έχω την αντοχή, τη δύναμη, την πειθαρχία; Μπορώ να τα βγάλω πέρα με τις σύγχρονες μεθόδους και τα νέα παιδιά δίπλα μου;

Αυτή η απόφαση με γεμίζει δέος και χαρά ταυτόχρονα. Κάθε βράδυ, σκέφτομαι πόσο θα ήθελα να ξανακαθίσω σ’ εκείνο το παλιό ξύλινο θρανίο, να ανοίξω τα βιβλία, να πιάσω το μολύβι στα χέρια μου και να αρχίσω ξανά να γράφω. Θυμάμαι τον εαυτό μου να διαβάζει με λαχτάρα ιστορίες από αρχαίους Έλληνες και να θαυμάζει τον Σωκράτη, να ρωτάει γιατί και πώς, να ψάχνει για νόημα. Τώρα, όμως, ξέρω πως δεν είμαι πια εκείνο το παιδί. Είμαι ο Ροδόλφος των 55 ετών, γεμάτος εμπειρίες, γεμάτος πληγές αλλά και δίψα για μια νέα αρχή.

Σκέφτομαι πως δεν θέλω να περάσουν κι άλλα χρόνια χωρίς να κάνω κάτι για μένα. Όλη μου τη ζωή την έζησα σε ένα περιβάλλον όπου η ανάγκη για επιβίωση έμπαινε πάνω από τις επιθυμίες μου. Τώρα πλέον, θέλω εγώ να επιλέξω για τον εαυτό μου. Αυτή είναι η έμπνευσή μου – ο εαυτός μου, τα όνειρά μου που δεν θέλω να αφήσω θαμμένα. Περιμένω αυτή τη μέρα να έρθει. Θα νιώθω σαν να ξεκινώ ένα νέο κεφάλαιο, να βάζω θεμέλια σε ένα όνειρο που έχω αφήσει ανεκπλήρωτο. Η αίσθηση της καθαρής σελίδας, της καινούργιας αρχής, είναι σαν άρωμα φρέσκου χαρτιού – αυτή η μυρωδιά που σε γεμίζει ελπίδα και δέος. Και σκέφτομαι, τι έχω να χάσω;

Σκέφτομαι πως θα γράψω για τα συναισθήματα που νιώθω. Αυτή η απρόσμενη ευτυχία, αυτή η αναζωογόνηση που έρχεται μέσα μου με την ιδέα του σχολείου, με κάνει να θέλω να ξεπεράσω όλες τις δυσκολίες. Ό,τι κι αν μου λέει η κοινωνία, ό,τι κι αν λένε οι άλλοι γύρω μου, εγώ θέλω να πάω, να καθίσω πάλι σε μια τάξη, να μάθω καινούρια πράγματα, να νιώσω αυτή τη γλυκιά αγωνία του μαθητή. Ίσως νιώθω και μια άρνηση να αποδεχτώ τα όρια της ηλικίας, ίσως με τρομάζει ο χρόνος που φεύγει, αλλά όσο κι αν με αγχώνει αυτό, ο φόβος δε θα με κρατήσει πίσω.

Το μόνο που χρειάζομαι είναι ο εαυτός μου, ο προσωπικός μου αγώνας και ο στόχος που έχω θέσει. Αυτή η απόφαση είναι η γέφυρα που χτίζω για να περάσω από το σημείο που βρίσκομαι σήμερα σ’ένα μέλλον όπου θα είμαι ο άνθρωπος που πάντα ήθελα να είμαι. Νιώθω πως αυτή η εμπειρία θα είναι ένα δώρο για μένα. Θα με γεμίσει με γνώση, με νέες φιλίες, με γέλια, αλλά και με στιγμές έντασης. Η ζωή δεν είναι ποτέ εύκολη, το ξέρω καλά, όμως τώρα έχω τη δύναμη να την πιάσω από την αρχή. Στο σχολείο, δεν ψάχνω μόνο τη γνώση των βιβλίων, αλλά μια γνώση πολύ βαθύτερη: την αναγνώριση του εαυτού μου, του τι είμαι και του τι μπορώ ακόμα να γίνω.

Το πιο βαθύ μου συναίσθημα είναι η ευγνωμοσύνη, η πίστη πως ακόμα μπορώ να κάνω τα όνειρά μου πραγματικότητα. Αυτή η απόφαση δεν είναι μια απλή κίνηση, αλλά μια δέσμευση προς τον εαυτό μου. Ίσως δε θα καταφέρω τα πάντα, ίσως η ζωή θα φέρει ξανά δυσκολίες, αλλά αυτό το ταξίδι προς την προσωπική μου αναγέννηση είναι ό,τι πιο πολύτιμο έχω κάνει ποτέ. Με αυτές τις σκέψεις, προχωρώ. Και κάθε μέρα που ξυπνάω, με όλη μου τη δύναμη, ονειρεύομαι ξανά το σχολείο. Δεν έχω άλλες πηγές, άλλες αναφορές. Μόνο την καρδιά μου και το όνειρό μου. Και αυτό είναι το πιο δυνατό εργαλείο που έχω στα χέρια μου.

Ροδόλφος Λαλέογλου

Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι απλώς μια ακόμη τεχνολογία. Είναι μια επανάσταση. Κάποτε, ο ηλεκτρισμός, το τηλέφωνο και το αυτοκίνητο άλλαξαν τον κόσμο μας. Τώρα, η  Τεχνητή Νοημοσύνη έχει την ίδια δυναμική, αλλά σε πολλαπλάσια κλίμακα. Σκέψου: Ένας αλγόριθμος μπορεί να γράψει ποίηση, να διαγνώσει ασθένειες, να «οδηγήσει» ένα αυτοκίνητο ή ακόμη και να διδάξει μαθηματικά και, φυσικά, με ταχύτητα που κανείς μας, ως άνθρωπος, δεν μπορεί να συναγωνιστεί.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει σαφώς πολλά πλεονεκτήματα. Στον χώρο της ιατρικής, για παράδειγμα, η διάγνωση γίνεται ακριβέστερη. Στην εκπαίδευση, ο καθένας μπορεί να μάθει οτιδήποτε, οποιαδήποτε στιγμή. Όσο για την παραγωγή, τα ρομπότ στα εργοστάσια μπορούν να δουλεύουν ασταμάτητα, μειώνοντας το κόστος παραγωγής και αυξάνοντας την αποδοτικότητα.

Τι αφήνουμε όμως πίσω; Τι πληρώνουμε τελικά για αυτή την ευκολία; Μπορεί η Τεχνητή Νοημοσύνη να έχει βελτιώσει τη ζωή μας, μπορεί να έχει μεταμορφώσει την εργασία, απελευθερώνοντας χρόνο για πιο δημιουργικές ή ανθρώπινες δραστηριότητες. Πώς όμως αισθάνεται ένας εργάτης που βλέπει το ρομπότ να παίρνει τη θέση του; Νιώθει εκτοπισμένος, ανίκανος να ανταγωνιστεί μια μηχανή. Ο φόβος της ανεργίας, της απόρριψης, είναι λοιπόν πραγματικός. Επίσης, τίθεται το ηθικό ζήτημα. Όταν μια μηχανή μπορεί να πάρει αποφάσεις, ποιος είναι εκείνος που φέρει την ευθύνη; Αν ένα αυτόνομο αυτοκίνητο προκαλέσει ατύχημα, ποιος φταίει; Ο προγραμματιστής, ο κατασκευαστής, ή ο χρήστης; Αυτοί είναι οι προβληματισμοί που η δική μου γενιά δεν είχε καν υποψιαστεί, γιατί η μηχανή ήταν πάντα εργαλείο και όχι υποκατάστατο της σκέψης. Και με την προστασία της ιδιωτικότητας πάλι, τι γίνεται; Με την Τεχνητή Νοημοσύνη, τα πάντα είναι φανερά: πού βρίσκεσαι, τι σκέφτεσαι, τι αγοράζεις. Όλα μπορούν να αναλυθούν, να προβλεφθούν, να χειραγωγηθούν. Νιώθω συχνά σαν να είμαι μέρος ενός τεράστιου πειράματος, όπου η κάθε κίνησή μου καταγράφεται.

Αυτή η τεχνολογία είναι φυσικά άρρηκτα συνδεδεμένη με την παγκοσμιοποίηση. Η  Τεχνητή Νοημοσύνη ενώνει μα και διχάζει τον κόσμο. Οι χώρες που έχουν πρόσβαση σε αυτήν αποκτούν ένα προβάδισμα, ενώ άλλες μένουν πίσω. Οι κοινωνικές ανισότητες διευρύνονται και η τεχνολογική «ψαλίδα» ανάμεσα στον αναπτυγμένο και τον αναπτυσσόμενο κόσμο μεγαλώνει. Από την άλλη πάλι, η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να γεφυρώσει πολιτισμούς. Η αυτόματη μετάφραση επιτρέπει σε ανθρώπους από διαφορετικές γωνιές του κόσμου να επικοινωνούν. Η διασύνδεση των αγορών γίνεται ευκολότερη. Μήπως, όμως, αυτή η παγκοσμιοποίηση θυσιάζει τη μοναδικότητα των πολιτισμών μας στον βωμό της ομοιομορφίας; Αναρωτιέμαι συχνά πού θα οδηγήσει αυτό το φαινόμενο. Θα φτάσουμε κάποια μέρα να ζούμε σε έναν κόσμο όπου η  Τεχνητή Νοημοσύνη θα είναι πιο έξυπνη από εμάς; Κάποτε βλέπαμε τέτοια σενάρια στις ταινίες επιστημονικής φαντασίας. Τώρα, δεν είναι απλώς φαντασία. Επιστήμονες μιλούν για το ενδεχόμενο της «τεχνολογικής μοναδικότητας» – μιας στιγμής όπου οι μηχανές θα ξεπεράσουν τον άνθρωπο στη νοημοσύνη. Με φοβίζει αυτό. Όχι γιατί πιστεύω πως οι μηχανές θα «επαναστατήσουν», όπως στα σενάρια του Χόλυγουντ. Αλλά γιατί φοβάμαι μήπως εμείς οι ίδιοι χάσουμε τον έλεγχο. Φοβάμαι μήπως η εξάρτησή μας από την τεχνολογία γίνει τόσο απόλυτη, που ξεχάσουμε πώς να είμαστε άνθρωποι.

Κοιτάζοντας πίσω, θυμάμαι έναν κόσμο πιο «ανθρώπινο». Όταν επικοινωνούσαμε με γράμματα ή τηλεφωνήματα, όταν τα παιχνίδια μας ήταν φτιαγμένα από ξύλο και τη δική μας φαντασία. Σήμερα, βλέπω τα εγγόνια μου να μεγαλώνουν με οθόνες, με εικονικούς φίλους. Είναι ένας κόσμος εντυπωσιακός, μα ταυτόχρονα αποξενωτικός. Αυτό δε σημαίνει ότι ονειρεύομαι μια επιστροφή στο παρελθόν, ενδεχομένως μια πηγή για την επανανοηματοδότηση του μέλλοντος. Κι εγώ, ως μεσήλικας, νιώθω συχνά ένα παράξενο μείγμα δέους και νοσταλγίας. Η γενιά μου μεγάλωσε με την πεποίθηση πως τα πράγματα θα αλλάζουν συνεχώς, αλλά ποτέ δεν φανταστήκαμε αυτή την ταχύτητα, αυτή την έκταση αλλά και την ποιότητα της αλλαγής.

Απευθύνομαι σε εσάς, τους νέους. Εσάς που μεγαλώνετε σε έναν κόσμο γεμάτο  Τεχνητή Νοημοσύνη, γεμάτο δυνατότητες. Μη φοβάστε την τεχνολογία. Χρησιμοποιήστε την για καλό. Αλλά μην ξεχνάτε ποτέ την ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης. Η  Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να είναι πανίσχυρη, αλλά δεν μπορεί να αγαπήσει, να νιώσει, να ονειρευτεί. Αυτά είναι τα δικά μας αποκλειστικά προνόμια ως ανθρώπων. Χρησιμοποιήστε την Τεχνητή Νοημοσύνη  για να βελτιώσετε τη ζωή σας, αλλά μην αφήσετε ποτέ την τεχνολογία να ορίσει το ποιοι είστε. Να θυμάστε: Η  Τεχνητή Νοημοσύνη είναι ένα εργαλείο, και όχι ο στόχος. Εσείς έχετε τον έλεγχο. Και εσείς θα καθορίσετε αν το μέλλον μας θα είναι πιο λαμπρό ή πιο σκοτεινό.

Με αγάπη και ελπίδα,

Ένας άνθρωπος της γενιάς που έζησε τη μετάβαση.

Ροδόλφος Λαλέογλου

Το έργο απεικονίζει μια φανταστική σκηνή, στην οποία διάσημοι φιλόσοφοι, μαθηματικοί και επιστήμονες διαφόρων εποχών συμμετέχουν σε μια συνέλευση, στο εσωτερικό ενός μεγαλοπρεπούς κτιρίου ρωμαϊκής αρχιτεκτονικής. Αντανακλώντας το ανθρωπιστικό ιδανικό της Αναγέννησης – την κυριαρχία του ανθρώπου στην πραγματικότητα χάρη στις διανοητικές του ικανότητες – , αποτελεί μια αλληγορία της σημασίας της μάθησης, της συνεχούς αναζήτησης της γνώσης και της ορθολογικής σκέψης, καθώς επίσης και του διαλόγου μεταξύ διαφόρων επιστημών και επιστημόνων διαφορετικών γενεών.

Δια βίου μάθηση! Το άκουγα ξανά και ξανά. Αναρωτιόμουν αν υπάρχει απόθεμα δύναμης και αντοχής και μέχρι ποια ηλικία, ώστε να μαθαίνει κανείς για μια ζωή.

Είναι αλήθεια ότι λίγα πράγματα θυμάμαι από τα παιδικά και τα εφηβικά μου χρόνια που να συνδέονται με το σχολείο ∙ και όσα μου έρχονται στο νου είναι άχρωμα και αγχωτικά. Ήμουν πάντα ένα συνεσταλμένο παιδί χωρίς το θάρρος της γνώμης μου. Αυτό με κρατούσε πάντα πίσω, ακόμη και στα μαθήματα. Καθόμουν συνήθως στα τελευταία θρανία και παρακολουθούσα τους άλλους που γίνονταν μέρος της τάξης. Εγώ πάλι έμοιαζα να μην υπάρχω. Πολλές φορές, ενώ γνώριζα πράγματα, φοβόμουν να συμμετάσχω, με αποτέλεσμα να μη με γνωρίζουν σχεδόν οι δάσκαλοι και, αργότερα, οι καθηγητές. Ένιωθα αόρατη. Τα έβαζα με τον εαυτό μου και σιγά σιγά έχανα το ενδιαφέρον μου. Αφού δεν με έβλεπαν, δεν είχε σημασία να προσπαθώ.

Αρκετά χρόνια αργότερα, και με αφορμή μία μετάταξη που ήθελα να πραγματοποιήσω στην εργασία μου, βρέθηκα ξανά στα θρανία προκειμένου να αποκτήσω νέα ειδικότητα, αυτή τη φορά σε Επαγγελματικό Λύκειο. Μπήκα στην αρχή με τον ίδιο τρόπο που γνώριζα σχεδόν τριάντα χρόνια πριν. Κουμπωμένη και αγχωμένη ξανά. Καθώς όμως ο καιρός περνούσε, συνέβη κάτι απρόσμενο. Γεννήθηκε μέσα μου ένας τεράστιος ενθουσιασμός που δεν είχα ξανανιώσει ποτέ στα χρόνια του σχολείου! Στην αρχή νόμιζα ότι οφείλεται στο γεγονός ότι έχω ωριμάσει και κάνω πράγματα πιο συνειδητά, ότι η αντίληψή μου είναι διαφορετική και με βοηθά στο να κατανοώ καλύτερα και πως, λόγω ηλικίας, έχω περισσότερο θάρρος. Πράγματι, συνέβαιναν όλα αυτά. Μα αυτό που πραγματικά μου άλλαξε όλη τη φιλοσοφία ήταν οι άνθρωποι που γνώρισα εδώ. Οι καθηγητές! Άνθρωποι σχεδόν συνομήλικοι που μας καλλιέργησαν ένα κλίμα εντελώς διαφορετικό. Μας έδωσαν βήμα, μας αφουγκράστηκαν, μας έδωσαν ώθηση να τρέξουμε, να πιστέψουμε στον εαυτό μας, να χτίσουμε λιθαράκι-λιθαράκι τα όνειρα που είχαμε κρυμμένα, να μοιραζόμαστε σκέψεις και γνώσεις χωρίς ενδοιασμούς, μα, πάνω απ’ όλα, έφεραν στην επιφάνεια δυνατότητες που άξιζαν να φανούν. Σήμερα, κοιτάζοντας πίσω, αγκαλιάζω σφιχτά εκείνο το παιδί που άντεξε και που, πολλά χρόνια μετά, κατάφερε να τολμήσει!

Τελικά, ο εκπαιδευτικός παίζει τον σημαντικότερο ρόλο στο σχολείο. Αυτός θα σε ξυπνήσει από το λήθαργο, θα σε αφυπνίσει, θα σου δείξει το δρόμο. Αυτός θα σε κάνει να ξαναβρείς την αυτοπεποίθησή σου, να πιστέψεις ότι αξίζεις, ότι πράγματι μπορείς και ότι δεν είναι ποτέ αργά να ξαναρχίσεις! Αυτούς τους εκπαιδευτικούς συνάντησα στο ΕΠΑ.Λ. και χάρη σε αυτούς έμαθα ότι πάντα υπάρχει χρόνος να ξαναβρείς τη φωνή και την πίστη σου στη γνώση και την πρόοδο!

Μαίρη Λουλάκη

Το κόκκινο μπαλόνι σε σχήμα καρδιάς που πετά ψηλά έχει ερμηνευθεί ως σύμβολο των ανεκπλήρωτων ονείρων της παιδικής ηλικίας, που δεν παύουν ωστόσο να καλλιεργούν την ελπίδα και να ωθούν προς νέους ορίζοντες. Κατ’ αναλογία προς τον εφήμερο χαρακτήρα του έργου, μιας δημιουργίας προορισμένης να φθαρεί και να ξεπεραστεί, το ίδιο και οι αντιλήψεις, γνώσεις, στόχοι και επιθυμίες μας μπορεί επίσης να αναθεωρηθούν. Αυτή ακριβώς η αμφισβήτηση και η ανάγκη συνεχούς εξέλιξης είναι στην καρδιά τής «δια βίου μάθησης» που προσφέρει το σύγχρονο Επαγγελματικό Λύκειο, ανοιχτής σε όλους, χωρίς αποκλεισμούς, με γνώμονα τη δημιουργία νέων προοπτικών.

Υπάρχουν πολλοί λόγοι για τους οποίους κάποιος μπορεί να μην ολοκλήρωσε την φοίτησή του, όταν ήταν νεότερος: οικονομικές δυσκολίες, οικογενειακές υποχρεώσεις ή, απλώς, διαφορετικές προτεραιότητες. Ωστόσο, το σχολείο για Ενήλικες και τα Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας δίνουν τη δυνατότητα να καλυφθεί αυτό το κενό, προσφέροντας όχι μόνο γνώσεις, αλλά και αυτοπεποίθηση, νέες δεξιότητες και επαγγελματικές προοπτικές.

Η γνώση μάς εξελίσσει, μας κάνει πιο σίγουρους και μας βοηθά να αντιμετωπίζουμε τη ζωή με μεγαλύτερη ωριμότητα. Όπως λένε, «όσο ζεις, μαθαίνεις», και αυτή είναι μια αλήθεια που ισχύει για όλους, μικρούς και μεγάλους. Επιστρέφοντας λοιπόν στο σχολείο, πολλοί άνθρωποι ανακαλύπτουν ξανά τη χαρά της μάθησης. Νιώθουν περήφανοι για τον εαυτό τους και αποτελούν παράδειγμα για τα παιδιά τους.

Όταν πήρα την απόφαση να ξαναμπώ στο σχολείο, δεν ήξερα τι να περιμένω. Είχα αμφιβολίες, φόβους και ντρεπόμουν και λίγο. Σκεφτόμουν: άραγε θα τα καταφέρω; Όμως, από την πρώτη μέρα στο 1^ο Εσπερινό ΕΠΑ.Λ. Ταύρου, κατάλαβα πως είχα κάνει το σωστό βήμα. Το σχολείο αυτό δεν είναι μόνο τάξεις και μαθήματα. Είναι μια δεύτερη ευκαιρία. Είναι ένας χώρος όπου άνθρωποι διαφορετικών ηλικιών, με διαφορετικές ζωές και ιστορίες, μοιράζονται έναν κοινό στόχο: να προχωρήσουν, να μάθουν, να χτίσουν ένα καλύτερο αύριο για τον εαυτό τους. Κάθε μάθημα, κάθε συζήτηση με τους καθηγητές, κάθε στιγμή με τους συμμαθητές μου με γεμίζει δύναμη και αισιοδοξία. Δεν νιώθω μεγάλη για το σχολείο, νιώθω μια ζωντανή μαθήτρια. Πίστεψα ξανά στον εαυτό μου. Κατάλαβα πως η γνώση δεν έχει ηλικία, ότι πάντα υπάρχει χρόνος να κάνεις όνειρα και ένα νέο ξεκίνημα.

Τώρα πια περπατάω στους διαδρόμους του σχολείου με χαμόγελο. Κάθε μέρα που περνάει είμαι ένα βήμα πιο κοντά στους στόχους μου, και κάθε επιτυχία, μικρή ή μεγάλη, είναι μια απόδειξη πως ποτέ δεν είναι αργά να κάνεις κάτι για σένα. Αυτό το ΕΠΑ.Λ. δεν είναι απλώς ένα σχολείο για μένα, είναι το σχολείο της καρδιάς μου. Είναι ένα κομμάτι ζωής χάρη στη βοήθεια των καθηγητών που πίστεψαν σε μένα και σε όλα τα παιδιά, αλλά και μια υπόσχεση: πως η μάθηση και τα όνειρα δεν τελειώνουν ποτέ!

Ελένη Κορώνη