Η ελευθερία δεν είναι μια έννοια μονοδιάστατη. Δεν περιορίζεται σε ένα ιστορικό γεγονός, ούτε εξαντλείται σε ένα σύνθημα. Είναι εμπειρία, διεκδίκηση, δικαίωμα, αλλά και εσωτερική κατάσταση. Είναι η φωνή που υψώνεται, αλλά και η σιωπή που επιλέγεται συνειδητά. Σε αυτό το δεύτερο τεύχος των Εσπερινών Φωνών επιχειρούμε να προσεγγίσουμε αυτήν ακριβώς την πολυπλοκότητα.

Τι σημαίνει, τελικά, να είσαι ελεύθερος σήμερα;

Το ερώτημα αυτό διατρέχει τις σελίδες του τεύχους και βρίσκει διαφορετικές απαντήσεις μέσα από τις φωνές μαθητών και εκπαιδευτικών από τα Εσπερινά ΓΕΛ Ρεθύμνου, Ιωαννίνων, Αγίων Αναργύρων, Πολυγύρου, Ξάνθης, Κορυδαλλού και 1ου Θεσσαλονίκης. Για πρώτη φορά, η κοινότητα διευρύνεται και αγκαλιάζει και τα Εσπερινά Γυμνάσια και τα Γυμνάσια με Λυκειακές Τάξεις, δίνοντας χώρο σε νέες εμπειρίες και αφηγήσεις. Ξεχωριστή θέση κατέχουν τα δύο άρθρα προσφύγων μαθητών από το Εσπερινό Γυμνάσιο με ΛΤ Μυτιλήνης, που μας υπενθυμίζουν ότι η ελευθερία δεν είναι δεδομένη, αλλά συχνά ζητούμενο μέσα από δύσκολες διαδρομές ζωής.

Η παιδαγωγική διάσταση της ελευθερίας αναδεικνύεται μέσα από το έργο της κας Σταθουλίδου, η οποία, εμπνεόμενη από τον Paulo Freire, προσεγγίζει τη γνώση ως πράξη απελευθέρωσης. Στα άρθρα της για την απελευθερωτική παιδαγωγική και τη γνώση ως μέσο συνειδητοποίησης, η εκπαίδευση παρουσιάζεται όχι ως απλή μετάδοση πληροφοριών, αλλά ως διαδικασία χειραφέτησης.
Στον ίδιο άξονα, ο κ. Αλεξιάδης, μέσα από τη συνέντευξη του μαθητή Κωνσταντίνου Παπαβασιλείου, αναδεικνύει μια άλλη μορφή ελευθερίας: αυτήν της επιστροφής στο σχολείο και της επαναδιεκδίκησης της μάθησης σε έναν κόσμο που αλλάζει ραγδαία υπό την επίδραση της ψηφιακής τεχνολογίας και της τεχνητής νοημοσύνης. Η φωνή του μαθητή γίνεται μαρτυρία, αλλά και ελπίδα.

Η ιστορική μνήμη παραμένει ζωντανή μέσα από τα άρθρα του Αδαμάντιου Κούτουλα για τη μάχη της Πίνδου και του Χρήστου Αναστασίου για τα επαναστατικά σύμβολα του 1821. Η ελευθερία εδώ συνδέεται με τον αγώνα, τη θυσία και τη συλλογική ταυτότητα, υπενθυμίζοντάς μας ότι τα δικαιώματα που θεωρούμε αυτονόητα κατακτήθηκαν με κόστος.

Παράλληλα, η ελευθερία ως έκφραση και δημιουργία αναδεικνύεται μέσα από το άρθρο του κ. Περικλή Χρήστου για τον όμιλο φωτογραφίας FOTOESPERIA, όπου το σχολείο μετατρέπεται σε χώρο καλλιτεχνικής αναζήτησης. Στο ίδιο πνεύμα, η ευρωπαϊκή εμπειρία του Erasmus+ παρουσιάζεται ως ένα άνοιγμα στη συνεργασία και το μετασχηματισμό.

Ιδιαίτερη αξία έχουν οι μαθητικές φωνές που καταγράφουν την ελευθερία μέσα από προσωπικά βιώματα. Η Ειρήνη Ξυπάκη γράφει για τις μικρές και μεγάλες μάχες για αξιοπρέπεια, ενώ η Αγάπη Χαντουμάκη στρέφεται προς την εσωτερική διάσταση της ελευθερίας, εκεί όπου ο άνθρωπος αναμετριέται με τον εαυτό του. Στο άρθρο «Ελευθερία είναι…», μαθητές και μαθήτριες του Εσπερινού ΓΕΛ Αγίων Αναργύρων δίνουν τις δικές τους, αυθεντικές απαντήσεις, συνθέτοντας ένα πολύχρωμο μωσαϊκό σκέψεων.

Το τεύχος ολοκληρώνεται με μια σειρά άρθρων από το Εσπερινό ΓΕΛ Πολυγύρου, σε επιμέλεια της Βασιλικής Φυτώκα, που ανοίγουν τον διάλογο για το μέλλον: τον ρόλο του σχολείου, την κοινωνία του αύριο, το όραμα ενός νέου κόσμου και το διακύβευμα της επιστήμης. Μέσα από αυτά τα κείμενα, η ελευθερία συνδέεται με την ευθύνη, τη γνώση και τη δυνατότητα διαμόρφωσης ενός καλύτερου κόσμου.

Το δεύτερο τεύχος των Εσπερινών Φωνών δεν επιχειρεί να δώσει μία απάντηση στο τι είναι ελευθερία. Αντίθετα, ανοίγει έναν διάλογο. Έναν διάλογο ζωντανό, πολυφωνικό και ουσιαστικό. Γιατί ίσως η ελευθερία να βρίσκεται ακριβώς εκεί: στη δυνατότητα να ακούμε, να εκφραζόμαστε και να συνυπάρχουμε μέσα από τις διαφορετικές μας φωνές.

(το παρόν άρθρο περιλαμβάνει στοιχεία με τη βοήθεια Τεχνητής Νοημοσύνης)

Ο Κωνσταντίνος Παπαβασιλείου, ένας 20χρονος μαθητής του 1ου Εσπερινού Γενικού Λυκείου Θεσσαλονίκης, μιλά για την εμπειρία της φοίτησης σε Εσπερινό Λύκειο, τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης στην καθημερινότητα και την ανάγκη για κριτική σκέψη απέναντι στην παραπληροφόρηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Τα Εσπερινά Γενικά Λύκεια αποτελούν έναν ιδιαίτερο χώρο μάθησης, όπου νέοι άνθρωποι και ενήλικες συνδυάζουν εργασία, προσωπικές υποχρεώσεις και εκπαίδευση, επιδιώκοντας να ολοκληρώσουν τις σπουδές τους και να ανοίξουν νέους δρόμους για το μέλλον τους.

Στο πλαίσιο των «Εσπερινών Φωνών», συνομιλήσαμε με τον 20χρονο μαθητή του 1ου Εσπερινού Γενικού Λυκείου Θεσσαλονίκης για την εμπειρία της επιστροφής στο σχολείο, τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι μαθητές των εσπερινών σχολείων, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο η Τεχνητή Νοημοσύνη επηρεάζει την καθημερινότητα και την εκπαίδευση.

Η συζήτηση επεκτείνεται στο φαινόμενο της παραπληροφόρησης και των ψευδών ειδήσεων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, καθώς και στον κρίσιμο ρόλο της κριτικής σκέψης και του γραμματισμού στα μέσα ως βασικών εργαλείων για την ανάπτυξη γνωστικής ανθεκτικότητας και υπεύθυνης συμμετοχής στον ψηφιακό δημόσιο λόγο.

Ο 2οχρονος Κωνσταντίνος, ενώ προσπαθεί να ολοκληρώσει τη σχολική του εκπαίδευση και να σχεδιάσει τα επόμενα βήματα για το μέλλον του, εργάζεται παράλληλα σε επιχείρηση εστίασης/διασκέδασης. Στη συνέντευξη που ακολουθεί μιλά για την εμπειρία του ως ενήλικος μαθητής και για το πώς βλέπει την τεχνολογία και την Τεχνητή Νοημοσύνη να επηρεάζουν την εκπαίδευση και την κοινωνία.

Συνέντευξη
Η εμπειρία του Εσπερινού Λυκείου
Ερώτηση: Τι σε οδήγησε στην απόφαση να φοιτήσεις σε Εσπερινό Γενικό Λύκειο;
Απάντηση: Η διευκόλυνση του βραδινού ωραρίου γιατί εργάζομαι, οπότε είναι πιο πρακτικό.
Ερώτηση: Ποιες δυσκολίες αντιμετωπίζουν συνήθως οι μαθητές των εσπερινών σχολείων;
Απάντηση: Ο χρόνος για τη μετακίνηση λόγω των αστικών συγκοινωνιών, όπως και ο συνδυασμός με την εργασία, που δυσκολεύει την εκπλήρωση των υποχρεώσεων του σχολείου.
Ερώτηση: Τι σε παρακινεί να συνεχίζεις την προσπάθεια για την ολοκλήρωση των σπουδών σου;
Απάντηση: Ότι πλέον ένα Απολυτήριο Λυκείου είναι αναγκαίο σε οτιδήποτε θες να ακολουθήσεις, ανεξαρτήτου επαγγέλματος.
Ερώτηση: Πιστεύεις ότι η εμπειρία και η ωριμότητα των ενήλικων μαθητών επηρεάζει τον τρόπο που μαθαίνετε μέσα στην τάξη; Με ποιον τρόπο;
Απάντηση: Εφόσον είναι ενήλικες μες στο σχολείο, προφανώς υπάρχει μια διαφορετική και πιο ήρεμη σχέση με τους καθηγητές. Δεν υπάρχει εκείνη αυστηρότητα όπως στον ανήλικο μαθητή. Γίνεται ουσιαστική συζήτηση μέσα στην τάξη που διευκολύνει την προσέγγιση μαθητή-καθηγητή.
Ερώτηση: Πώς έχει επηρεάσει η φοίτηση στο Εσπερινό Λύκειο τον τρόπο που βλέπεις το μέλλον σου;
Απάντηση: Η υποχρέωση να παρευρίσκεσαι κάπου, χωρίς να σου την επιβάλλουν άλλοι, αλλά για να εκπληρώσεις στόχους ή υποχρεώσεις, σε κάνει αυθόρμητα πιο υπεύθυνο. Σου δημιουργεί μια πειθαρχία να παρευρίσκεσαι σε ένα μέρος, είτε αυτό είναι το βραδινό σχολείο, είτε η εργασία.
Ερώτηση: Τι σημαίνει για σένα η επιστροφή στην εκπαίδευση σε αυτή τη φάση της ζωής σου;
Απάντηση: Αναθεωρώ σίγουρα κάποιες παλαιότερες επιλογές, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι «μετανιώνω» γι’ αυτές, ότι με παίρνει από κάτω.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη στην καθημερινότητα και στην εκπαίδευση
Ερώτηση: Πόσο εξοικειωμένος είσαι με την Τεχνητή Νοημοσύνη και πού τη συναντάς στην καθημερινότητά σου;
Απάντηση: Δεν πιστεύω ότι υπάρχει σχέση εξάρτησης, ούτε ανάγκης. Πιο πολύ, σαν μέσο διευκόλυνσης την έχω χρησιμοποιήσει, π.χ. όταν ταξίδεψα στη Ρώμη για να συνεννοηθώ αναζήτησα πληροφορίες, όπως να μου φτιάξουν ένα πρόγραμμα 2 ημερών με αξιοθέατα, φαγητό και μέσα μεταφοράς, και στοιχεία για τη γλώσσα. Μου έλυσε τα χέρια, ήταν φοβερό και πολύ χρήσιμο. Επίσης, την χρησιμοποίησα για να ελέγξω εάν ένας ταξιτζής που με μετέφερε στο αεροδρόμιο και μου ζήτησε 60 ευρώ για τη μεταφορά, με έκλεβε ή όχι. Οπότε ρώτησα και τελικά διαπίστωσα ότι δεν με κλέβει. Από το 1 μέχρι το 10, λόγω ηλικίας, θα έλεγα ότι ξέρω να χρησιμοποιώ την Τεχνητή Νοημοσύνη γύρω στο 8.
Ερώτηση: Πιστεύεις ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να βοηθήσει τους μαθητές να μαθαίνουν πιο αποτελεσματικά; Γιατί;
Απάντηση: Πιστεύω είναι δίκοπο μαχαίρι, γιατί κάθε μαθητής, όπως κι εγώ, θα το έβρισκε σαν αντικατάσταση της προσπάθειάς του π.χ. να κάνει κάποια εργασία ή ασκήσεις. Για βασικές γνώσεις, πιο εύκολα τις παίρνεις από έναν άνθρωπο (εξαρτάται βέβαια από ποιον) και όχι από ένα κείμενο. Ωστόσο, η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να διευκολύνει στην κατανόηση δύσκολων προβλημάτων.
Ερώτηση: Πώς φαντάζεσαι το σχολείο του μέλλοντος με τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης;
Απάντηση: Δεν πιστεύω ότι θα εισχωρήσει επίσημα στο σχολικό περιβάλλον σύντομα. Αν το χρησιμοποιεί ο μαθητής δεν το ξέρουμε. Είναι κάτι πολύ νέο γενικά σαν λειτουργία.
Ερώτηση: Ποια θεωρείς ότι είναι τα οφέλη αλλά και οι πιθανοί κίνδυνοι από τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης στην εκπαίδευση;
Απάντηση: Προφανώς είναι συγκεντρωμένη όλη η γνώση που υπάρχει ηλεκτρονικά και τεχνικά σε έναν υπολογιστή. Δημιουργεί προγράμματα σε δευτερόλεπτα, χρησιμοποιώντας ταχύτατους υπολογιστές. Διευκολύνει χρονικά και ως αποτέλεσμα μειώνει το χρόνο σε οτιδήποτε. Η κακή χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης, όπως και οποιουδήποτε άλλου μέσου, διατρέχει πολλούς κινδύνους, όπως η παραπληροφόρηση και η δημιουργία ψεύτικου προφίλ για αποπροσανατολισμό. Επίσης, είναι εθισμός να σου δίνει έτοιμη την απάντηση χωρίς καμία σκέψη.

Ψευδείς ειδήσεις/Παραπληροφόρηση και κοινωνικά δίκτυα
Ερώτηση: Πόσο συχνά πιστεύεις ότι συναντάμε ψευδείς ειδήσεις ή παραπληροφόρηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης;
Απάντηση: Συνέχεια και παντού, από το διαδίκτυο μέχρι και την τηλεόραση.
Ερώτηση: Πώς προσπαθείς να καταλάβεις αν μια πληροφορία που βλέπεις στο διαδίκτυο είναι αξιόπιστη;
Απάντηση: Διασταυρώνω την πληροφορία από διαφορετικές πλευρές/απόψεις. Επίσης, ρωτώντας έναν άλλο άνθρωπο που έχει γνώση πάνω στο θέμα.
Ερώτηση: Πιστεύεις ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να συμβάλει τόσο στη δημιουργία όσο και στην αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης;
Απάντηση: Σίγουρα στη δημιουργία, γιατί είναι πιο εύκολο να παραπληροφορήσεις κάποιον, αλλά με τη σωστή χρήση μπορεί να συμβάλλει στην καταπολέμηση της παραπληροφόρησης, π.χ. ελέγχοντας αν αυτό που βλέπουμε είναι τεχνητό ή ψευδές.

Η σημασία της κριτικής σκέψης
Ερώτηση: Πόσο σημαντική θεωρείς την κριτική σκέψη όταν χρησιμοποιούμε τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης;
Απάντηση: Προφανώς πολύ σημαντική, ως δέκτης. Αλλά ακόμα πιο πολύ ως πομπός. Σήμερα η πληροφορία είναι παντού και χρειάζεται προσοχή.
Ερώτηση: Με ποιον τρόπο πιστεύεις ότι το σχολείο μπορεί να βοηθήσει τους μαθητές να αναπτύξουν μεγαλύτερη «γνωστική ανθεκτικότητα» απέναντι στην παραπληροφόρηση;
Απάντηση: Δεν υπάρχει στάνταρ μοτίβο, κανόνες. Μπορεί ωστόσο το σχολείο να μάθει τους μαθητές πώς να διασταυρώνουν πληροφορίες και να αναγνωρίζουν αξιόπιστες πηγές.
Ερώτηση: Θεωρείς ότι η εκπαίδευση πρέπει να δίνει μεγαλύτερη έμφαση στην ηθική χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης;
Απάντηση: Πιστεύω πως αν και δεν έχει μπει ακόμα ριζικά στις ζωές μας, επειδή η τεχνολογία εξελίσσεται γρήγορα είναι σημαντικό οι μαθητές να γνωρίζουν όχι μόνο πώς να χρησιμοποιούν την Τεχνητή Νοημοσύνη, αλλά να τη χρησιμοποιούν υπεύθυνα. Σε μεταγενέστερο χρόνο προφανώς και πρέπει να δοθεί πολύ μεγαλύτερη έμφαση. Το σχολείο το βλέπει ακόμα ο νέος ως πρότυπο επιρροής για αυτό το θέμα σε μικρό βαθμό.

Έρευνες δείχνουν ότι:

πάνω από 90% των νέων χρησιμοποιούν καθημερινά μέσα κοινωνικής δικτύωσης (Eurostat, 2024; Pew Research Center, 2023),

όλο και περισσότεροι μαθητές χρησιμοποιούν εργαλεία Τεχνητής Νοημοσύνης για μάθηση και αναζήτηση πληροφοριών (UNESCO, 2023; OECD, 2023),

σημαντικό ποσοστό των χρηστών δηλώνει ότι έχει συναντήσει ψευδείς ή παραπλανητικές ειδήσεις στο διαδίκτυο (European Commission, 2022; Reuters Institute, 2023).

Τα στοιχεία αυτά αναδεικνύουν τη σημασία της κριτικής σκέψης, του ψηφιακού γραμματισμού και της υπεύθυνης χρήσης της τεχνολογίας στο σύγχρονο σχολείο.

Η εμπειρία των μαθητών των Εσπερινών Γενικών Λυκείων αναδεικνύει ότι η εκπαίδευση δεν έχει ηλικιακά όρια. Παράλληλα, σε έναν κόσμο όπου η τεχνολογία και η Τεχνητή Νοημοσύνη εξελίσσονται με γρήγορους ρυθμούς, η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης και του ψηφιακού γραμματισμού καθίσταται πιο σημαντική από ποτέ. Μέσα από τις «Εσπερινές Φωνές», οι ιστορίες και οι προβληματισμοί των μαθητών αποκτούν χώρο στον δημόσιο διάλογο, ενισχύοντας τη συμμετοχή και την ενεργό πολιτειότητα στη σύγχρονη ψηφιακή κοινωνία.

«Το σχολείο δεν είναι μόνο για τους μαθητές μιας συγκεκριμένης ηλικίας. Είναι μια ευκαιρία να εξελιχθούμε, να μάθουμε να σκεφτόμαστε κριτικά και να συμμετέχουμε πιο υπεύθυνα στον κόσμο γύρω μας — ακόμα και στον ψηφιακό κόσμο.»

Πηγές
European Commission (2022). Tackling online disinformation.
Eurostat (2024). Internet use among young people in the European Union.
OECD (2023). AI and the Future of Skills.
Pew Research Center (2023). Teens, Social Media and Technology.
Reuters Institute (2023). Digital News Report.
UNESCO (2023). Guidance for Generative AI in Education and Research.

Όποιος μελετήσει επισταμένως το Αλβανικό Έπος του 1940 διαπιστώνει ότι ο νικηφόρος εκείνος αγώνας κρίθηκε στην ΠΙΝΔΟ από τη ΔΙΟΡΑΤΙΚΟΤΗΤΑ του Αρχιστράτηγου ΠΑΠΑΓΟΥ ο οποίος διέβλεψε τον κίνδυνο από την επιχειρούμενη ΠΑΡΑΠΛΑΝΗΣΗ του Ιταλού Αρχιστράτηγου Βισκόντι Πράσκα με την διείσδυση της Μεραρχίας «ΤΖΟΥΛΙΑ» των 10000 αλπινιστών στην ΕΛΛΙΠΩΣ ΦΥΛΑΣΣΟΜΕΝΗ (από τον ολιγάριθμο, 2000 ανδρών, Απόσπασμα Δαβάκη) ΠΙΝΔΟ…

Εξηγώ

Το σχέδιο επιθέσεως κατά της Ελλάδος του ΒΙΣΚΟΝΤΙ ΠΡΑΣΚΑ ήταν ευφυέστατο βασισμένο στις αρχές του ΚΕΡΑΥΝΟΒΟΛΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ και προέβλεπε διείσδυση μέσω της οροσειράς της Πίνδου της ΜΕΡΑΡΧΙΑΣ ΑΛΠΙΝΙΣΤΩΝ «ΤΖΟΥΛΙΑ» (δυνάμεως 10000 ανδρών) ταυτόχρονα με την επίθεση στην Ήπειρο με τρεις μεραρχίες: την ΦΕΡΡΑΡΑ στο Καλπάκι, την μηχανοκίνητη των ΚΕΝΤΑΥΡΩΝ στον ποταμό Καλαμά και την ΣΙΕΝΝΑ στον παραλιακό τομέα Θεσπρωτίας.

Ο ΣΚΟΠΟΣ ΗΤΑΝ (ανεξαρτήτως της έκβασης στον αγώνα στην γραμμή Ελαίας – Καλαμά) ΝΑ ΚΑΤΑΛΑΒΕΙ Η «ΤΖΟΥΛΙΑ» ΤΟ ΜΕΤΣΟΒΟ ΚΑΙ ΕΤΣΙ ΝΑ ΠΕΡΙΚΥΚΛΩΣΕΙ ΑΠΟ ΤΑ ΝΩΤΑ ΤΙΣ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΠΟΥ ΘΑ ΑΜΥΝΟΝΤΑΝ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ.

Η ελληνική στρατιωτική ηγεσία ΔΕΝ είχε προβλέψει την ευφυή κίνηση της «ΤΖΟΥΛΙΑ» και είχε αφήσει στην Πίνδο το ολιγάριθμο ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΔΑΒΑΚΗ μόνο με 2000 άνδρες, ενώ η κύρια άμυνα θα δινόταν στην γραμμή Ελαίας – Καλαμά της Ηπείρου με την 8η ΜΕΡΑΡΧΙΑ του ΚΑΤΣΙΜΗΤΡΟΥ (στον τομέα Καλπακίου) ενισχυόμενη από την 3η ΤΑΞΙΑΡΧΙΑ ΠΕΖΙΚΟΥ του ΓΙΑΤΖΗ (στον Καλαμά) και το ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΛΙΟΥΜΠΑ (στον τομέα Θεσπρωτίας).

Πράγματι ενώ η άμυνα στην Ήπειρο κράτησε τις ιταλικές επιθέσεις, όμως στην Πίνδο ο ΔΑΒΑΚΗΣ δεν μπορούσε να αντέξει την ταχεία διείσδυση των 10.000 αλπινιστών της «ΤΖΟΥΛΙΑ» και υποχώρησε.

ΤΟ ΚΙΝΔΥΝΟ ΝΑ ΦΤΑΣΕΙ Η ΤΖΟΥΛΙΑ ΣΤΟ ΜΕΤΣΟΒΟ ΔΙΕΒΛΕΨΕ τότε Ο στρατηγός ΠΑΠΑΓΟΣ και στιος 30 ΟΚΤ. 1940 έστειλε στην Πίνδο τάχιστα ενισχύσεις:
την 1η ΜΕΡΑΡΧΙΑ του ΒΡΑΧΝΟΥ, στο κεντρικό τομέα της Πίνδου (Επταχώρι) την ΜΕΡΑΡΧΙΑ ΙΠΠΙΚΟΥ του ΣΤΑΝΩΤΑ στην Βωβούσα και την ΤΑΞΙΑΡΧΙΑ ΙΠΠΙΚΟΥ ΔΗΜΑΡΑΤΟΥ στην Σαμαρίνα, οι οποίες σε μια βδομάδα ΣΥΝΕΤΡΙΨΑΝ ΤΗΝ «ΤΖΟΥΛΙΑ» αχρηστεύοντας το σχέδιο Κεραυνοβόλου Πολέμου του Πράσκα, ενώ η άμυνα ΚΑΤΣΙΜΗΤΡΟΥ πάντα κρατούσε την γραμμή Ελαίας – Καλαμά στην Ήπειρο.

Δηλ.ΑΝ ΕΙΧΕ ΠΕΡΑΣΕΙ Η «ΤΖΟΥΛΙΑ» ΤΗΝ ΠΙΝΔΟ ΘΑ ΗΤΑΝ ΜΑΤΑΙΗ Η ΑΜΥΝΑ ΚΑΤΣΙΜΗΤΡΟΥ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ και ο αγώνας για την Ελευθερία της Ελλάδος το 1940, θα είχε χαθεί ΑΠΟ ΝΩΡΙΣ…

Μεταφορά από το πρωτότυπο άρθρο γραμμένο σε πολυτονικό.

Η πολλαπλή καταγωγή των συμβόλων που αναπαρίστανται στις Σημαίες της Επανάστασης καθιστά την εξέτασή τους μία σύνθετη και πολυεπίπεδη διαδικασία, που είναι δύσκολο να αποτυπωθεί επιγραμματικά. Γι’ αυτόν τον λόγο, θα περιοριστούμε αρχικά στην επισήμανση των κύριων πυλώνων στους οποίους βασίστηκε η «έμπνευση» του κάθε δημιουργού και, στη συνέχεια, στην περιγραφή των σημαντικότερων από τα σύμβολα που τελικώς επικράτησαν σε αυτήν την «πολυχρωμία» των επαναστατικών συμβολισμών του εθνικού ξεσηκωμού, έχοντας ως κεντρική αναφορά τη σημαία που ύψωσε ο πρόκριτος της Γαστούνης Γεώργιος Σισίνης τον Μάρτιο του 1821.

Ο πρώτος πυλώνας ήταν οι σημαίες που υψώνονταν προεπαναστατικά από τους υπόδουλους Έλληνες, οι οποίες σταδιακά διαφοροποιήθηκαν από τη βυζαντινή και εμπλουτίστηκαν με τα προσωπικά στοιχεία του κάθε αρχηγού, χαρακτηριστικό που διατηρήθηκε και μέσα στο σύνθετο σκηνικό του Αγώνα. Παρά, όμως, τις επιμέρους διαφορές τους, οι σημαίες αυτές απέκτησαν ως συνεκτικό στοιχείο τον Σταυρό ή/και την εικόνα ενός Αγίου. Ο σταυρός ήταν το ενοποιητικό σύμβολο των Ελλήνων και αυτό που τους συνέδεε με τη χριστιανική παράδοση. Αυτό το μοτίβο υιοθέτησαν γνωστοί κλέφτες, αρματολοί και οπλαρχηγοί, όπως οι Καλλέργηδες στην Κρήτη (των οποίων η σημαία ήταν σχεδόν ίδια με την πρώτη επίσημη ναυτική σημαία της Ελλάδας: 9 παράλληλες γαλάζιες και λευκές γραμμές, με λευκό σταυρό σε γαλάζιο φόντο στην πάνω αριστερή γωνία), οι Μαυρομιχαλαίοι, αλλά και οι Κολοκοτρωναίοι (άσπρη σημαία με γαλάζιο σταυρό, την οποία χρησιμοποιούσε και ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης από το 1806).

Ο δεύτερος πυλώνας ήταν τα σύμβολα της Φιλικής Εταιρείας. Και εδώ στο επίκεντρο βρίσκεται ο σταυρός, ως έκφραση του θρησκευτικού αισθήματος αλλά και της προσπάθειας ετεροπροσδιορισμού προς την ημισέληνο, που κυριαρχούσε στις σημαίες των Οθωμανών.

Τα σύμβολα αυτά αποτυπώθηκαν εν πολλοίς στη σημαία του Γ. Σισίνη, που κατασκευάστηκε υπό τις οδηγίες του Παλαιών Πατρών Γερμανού από λευκό ύφασμα και έφερε τα σύμβολα του εφοδιαστικού των ιερέων της Φιλικής, τον ιερό δεσμό με τις 16 στήλες, και πάνω σ’ αυτόν ερυθρό σταυρό, περιβαλλόμενο από στεφάνι από κλάδους ελιάς. Κάτω από τον σταυρό εκκινούσαν δύο λογχοφόρες σημαίες, που έφθαναν σε πλάγια θέση εκατέρωθεν του σταυρού και έφεραν τα αρχικά ΗΕΑ και ΗΘΣ: Ή Ελευθερία – Ή Θάνατος. Το Αχαϊκό Διευθυντήριον που σχηματίστηκε στις 26 Μαρτίου, κατασκεύασε στα εργαστήρια των Πατρών, όπου γινόταν η παραγωγή των σταμπωτών υφασμάτων (ήταν, άλλωστε, ο μοναδικός τύπος σημαίας που φτιάχτηκε από μετάξι), αρκετές σημαίες με τα σύμβολα της Φιλικής Εταιρίας, τις οποίες διένειμε στα στρατόπεδα της Πελοποννήσου. Μία από αυτές ύψωσε ο Γ. Σισίνης στην Ήλιδα και είναι η μοναδική που σώζεται στη Συλλογή του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου.

Αυτή η σημαία προοριζόταν να γίνει η επίσημη της Επανάστασης και, εν συνεχεία, του ελληνικού κράτους. Αυτή η σκέψη, όμως, φάνταζε μάλλον ουτοπική. Κάθε οπλαρχηγός, βάσει των προσωπικών του αντιλήψεων, των παραδόσεων της περιοχής και της οικογένειάς του, ή της θρησκευτικής του προσήλωσης, υιοθετούσε τα δικά του σύμβολα, που πίστευε ότι λειτουργούσαν προστατευτικά για τον ίδιο. Ο δεσμός του κάθε οπλαρχηγού και της ομάδας του με τη σημαία τους ήταν ιερός, όπως και με τον οπλισμό τους. Το ανυπέρβλητο αυτό στοιχείο, σε συνδυασμό με τη διαιώνιση των αντίπαλων πολιτικών σκοπιμοτήτων, συνέτεινε στη διατήρηση μίας ποικιλομορφίας, παρά την κοινή συνισταμένη του σταυρού ή άλλων παραδοσιακών συμβόλων (αετός, κουκουβάγια, φοίνικας, φίδι) ή φράσεων, με συνηθέστερη την «ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ Ή ΘΑΝΑΤΟΣ» (ΕΝ ΤΟΥΤΩ ΝΙΚΑ, ΜΑΧΟΥ ΥΠΕΡ ΠΙΣΤΕΩΣ ΚΑΙ ΠΑΤΡΙΔΟΣ, ΕΚ ΤΗΣ ΣΤΑΚΤΗΣ ΜΟΥ ΑΝΑΓΕΝΝΩΜΑΙ, ΙΗΣΟΥΣ ΧΡΙΣΤΟΣ ΝΙΚΑ, Ή ΤΑΝ Ή ΕΠΙ ΤΑΣ, συναντώνται επίσης συχνά).

Καθοριστικό ρόλο στην ανατροπή των σχεδίων των Φιλικών, όσον αφορά την υιοθέτηση των συμβόλων τους, πέραν της περιθωριοποίησής τους στο πολιτικό και στρατιωτικό πεδίο, που αποτυπώνεται και στην πολυκύμαντη πολιτική σταδιοδρομία του ίδιου του Σισίνη, ήταν η απόφαση της Α΄ Εθνοσυνέλευσης της Επιδαύρου τον Ιανουάριο του 1822, να μη χρησιμοποιήσει τη σημαία του Αλέξανδρου Υψηλάντη, που έφερε στην Ελλάδα ο αδελφός του Δημήτριος (τρίχρωμη λευκή – κόκκινη – μαύρη, με τον φοίνικα και σταυρό μέσα σε δάφνη) ή οποιαδήποτε άλλη έφερε Φιλικά σύμβολα, ως εθνική σημαία, μετά και τον αφορισμό της εξέγερσης από τον Πατριάρχη Γρηγόριο Ε΄. Αντίθετα, η Εθνοσυνέλευση καθιέρωσε ως σύμβολο της σημαίας τον σταυρό και ως χρώματα το κυανό και το λευκό. Με την απόφασή της αυτή, θέλησε να υπογραμμίσει τον εθνικοαπελευθερωτικό χαρακτήρα της Επανάστασης και να διαψεύσει την εντύπωση που επικρατούσε στις ευρωπαϊκές Αυλές ότι επρόκειτο για το κίνημα μίας μυστικής οργάνωσης, που απέβλεπε στην ανατροπή του πολιτικού και κοινωνικού καθεστώτος στα Βαλκάνια.

Οι λεπτομέρειες της απόφασης εξειδικεύτηκαν από το Εκτελεστικό Σώμα που συνήλθε στην Κόρινθο τον Μάρτιο του 1822, όταν προσδιορίστηκε η μορφή της σημαίας. Το τοπικιστικό πνεύμα, ωστόσο, αποδείχθηκε ιδιαίτερα ανθεκτικό, παρά την επανάληψη της απόφασης στην Εθνοσυνέλευση του Άστρους το 1823. Η πολυδιάσπαση σε άτακτα σώματα, που εκπροσωπούσαν διάφορες περιοχές, οικογένειες, φατρίες και παραδόσεις και η ταυτόχρονη ανυπαρξία ενιαίας διοίκησης, καθιστούσαν αδύνατη την αποκλειστική χρησιμοποίηση μίας κοινής σημαίας.

Από τους Σουλιώτες, τους Θεσσαλούς, τους Στερεοελλαδίτες και τους Μακεδόνες, μέχρι τους αδούλωτους Μανιάτες με τις επιγραφές «ΝΙΚΗ Ή ΘΑΝΑΤΟΣ» ΚΑΙ «Ή ΤΑΝ Ή ΕΠΙ ΤΑΣ», όλοι χρησιμοποίησαν τον σταυρό σαν κεντρικό σύμβολο με παραλλαγές στην πλαισίωσή του, διατηρώντας ακέραιη την ποικιλομορφία και τον αυτοσχεδιασμό των συμβόλων στα λάβαρά τους. Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι σημαίες των νησιωτών, ιδιαίτερα της Ύδρας, των Σπετσών και των Ψαρών, που είχαν υιοθετήσει τα αλληγορικά Φιλικά στοιχεία (σταυρό, φίδι, άγκυρα, κουκουβάγια, δόρυ, που πατούσαν επί της ανεστραμμένης ημισελήνου). Ο σταυρός πάνω στην ημισέληνο εξέφραζε την ελπίδα για τη νίκη του χριστιανισμού, ενώ το φίδι πάνω στην άγκυρα που κουλουριάζεται και περιστρέφεται γύρω από τον σταυρό ή τη λόγχη πιθανότατα συμβόλιζε τη δικαιοσύνη του αγώνα και την αποφασιστικότητα για τη συνέχισή του.

Παρ’ όλα αυτά, η κυανόλευκη επικράτησε σταδιακά, μέχρι και την οριστική καθιέρωσή της με το Ψήφισμα της 30ης Ιουλίου 1830. Το ενδιαφέρον είναι ότι, παρά τις πλείστες όσες ερμηνείες έχουν δοθεί για την αλληγορική σημασία τους, η επιλογή των χρωμάτων και του σχήματος της κυανόλευκης δεν αιτιολογήθηκε ποτέ επισήμως σε κυβερνητικά έγγραφα. Αυτό δεν την εμπόδισε, όμως, να εμπνεύσει γενιές και γενιές υπερασπιστών της, που αποτέλεσαν τους συνεχιστές των Αγωνιστών του ’21.

Σε έναν κόσμο που κατακλύζεται καθημερινά από εικόνες, η φωτογραφία κινδυνεύει συχνά να περιοριστεί στη γρήγορη κατανάλωση, στο στιγμιαίο «κλικ» χωρίς σκέψη και νόημα. Κι όμως, η φωτογραφία παραμένει μια από τις πιο δυνατές μορφές έκφρασης, ένα μέσο αφήγησης, αυτογνωσίας και επικοινωνίας. Σε αυτό ακριβώς το σημείο έρχεται να παρέμβει ο όμιλος φωτογραφίας FOTOESPERIA, που δημιουργήθηκε φέτος στο Εσπερινό Γενικό Λύκειο Ιωαννίνων, μετατρέποντας το σχολείο σε ένα ζωντανό εργαστήριο οπτικής παιδείας και δημιουργικότητας.

Ο όμιλος FOTOESPERIA δεν αποτελεί απλώς μία ακόμη εξωδιδακτική δραστηριότητα. Είναι μια συνειδητή παιδαγωγική επιλογή, που αξιοποιεί την τέχνη της φωτογραφίας ως εργαλείο ελεύθερης έκφρασης, αισθητικής καλλιέργειας και προσωπικής ενδυνάμωσης των μαθητών και των μαθητριών. Ιδιαίτερα στο πλαίσιο ενός εσπερινού σχολείου – όπου φοιτούν μαθητές με διαφορετικές ηλικίες, εμπειρίες ζωής και κοινωνικές διαδρομές – η φωτογραφία αποκτά έναν βαθύτερο ρόλο: γίνεται γλώσσα επικοινωνίας, τρόπος να αφηγηθεί κανείς τον εαυτό του και τον κόσμο γύρω του.

Ένας όμιλος ανοιχτός σε όλους
Ο FOTOESPERIA απευθύνεται σε μαθητές και μαθήτριες και των τριών τάξεων του Εσπερινού ΓΕΛ Ιωαννίνων, λειτουργεί μία φορά την εβδομάδα για δύο διδακτικές ώρες και έχει διάρκεια ολόκληρο το σχολικό έτος. Η επιλογή των συμμετεχόντων δεν βασίστηκε σε προηγούμενη εμπειρία ή τεχνικές γνώσεις, αλλά αποκλειστικά στο ενδιαφέρον για τη φωτογραφία και τη διάθεση συμμετοχής.

Αυτό από μόνο του αποτελεί μια παιδαγωγική δήλωση: η τέχνη δεν είναι προνόμιο των «ειδικών», αλλά δικαίωμα όλων. Οι μαθητές δεν χρειάζονται επαγγελματικό εξοπλισμό – το βασικό εργαλείο είναι το κινητό τους τηλέφωνο, που μετατρέπεται από συσκευή καθημερινής χρήσης σε μέσο δημιουργικής έκφρασης.

Μαθαίνοντας να «βλέπουμε»
Ένας από τους βασικούς στόχους του ομίλου είναι οι μαθητές να γνωρίσουν την τέχνη της φωτογραφίας όχι ως τεχνική διαδικασία, αλλά ως τρόπο αντίληψης του κόσμου. Να μάθουν να «βλέπουν» πριν πατήσουν το κουμπί. Να παρατηρούν το φως, τις σκιές, τις γραμμές, τα χρώματα, τις σχέσεις των αντικειμένων μέσα στο κάδρο.

Μέσα από τη διδασκαλία βασικών αρχών οπτικής επικοινωνίας και σύνθεσης, οι μαθητές εξοικειώνονται με έννοιες όπως το κάδρο, η εστίαση, η προοπτική, η ισορροπία, η αφήγηση μέσω εικόνας. Πρόκειται για βιωματική μάθηση: κάθε θεωρητική έννοια συνοδεύεται από πρακτική εφαρμογή, πειραματισμό και συζήτηση.

Η φωτογραφία μετατρέπεται έτσι σε έναν καθρέφτη της προσωπικής ματιάς του κάθε μαθητή. Άλλος εστιάζει στους ανθρώπους, άλλος στο αστικό τοπίο, άλλος στις μικρές λεπτομέρειες της καθημερινότητας. Και μέσα από αυτή την ποικιλία προκύπτει κάτι βαθύτερο: η συνειδητοποίηση ότι δεν υπάρχει «σωστή» φωτογραφία, αλλά πολλές διαφορετικές οπτικές γωνίες της πραγματικότητας.

Από την τεχνική στην αφήγηση
Στον FOTOESPERIA, η τεχνική δεν είναι αυτοσκοπός. Οι μαθητές μαθαίνουν να χρησιμοποιούν βασικές τεχνικές με τη φωτογραφική μηχανή του κινητού τους, να επιλέγουν σωστό φωτισμό, να ρυθμίζουν την εστίαση, να αξιοποιούν απλές εφαρμογές επεξεργασίας.

Όμως το ουσιαστικότερο στοιχείο είναι η μετάβαση από την απλή καταγραφή στην αφήγηση. Κάθε φωτογραφία αντιμετωπίζεται ως μια μικρή ιστορία: τι θέλω να πω; γιατί επέλεξα αυτό το θέμα; τι συναισθήματα προκαλεί; ποιο μήνυμα μεταφέρει;
Σε ένα εσπερινό σχολείο, όπου πολλοί μαθητές κουβαλούν εμπειρίες εργασίας, οικογένειας, μετανάστευσης ή κοινωνικών δυσκολιών, αυτή η διαδικασία αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η φωτογραφία γίνεται τρόπος να ειπωθούν ιστορίες που συχνά δεν βρίσκουν χώρο στον λόγο. Μια εικόνα από τη δουλειά, μια γειτονιά, ένα πρόσωπο αγαπημένο, ένα αντικείμενο φορτισμένο με μνήμη – όλα μπορούν να μετατραπούν σε αφηγηματικό υλικό.

Ένα ζωντανό εργαστήριο πολιτισμού
Η διδακτική μεθοδολογία του ομίλου βασίζεται στη γνωριμία με επαγγελματίες φωτογράφους, στην ανταλλαγή εμπειριών και στις επισκέψεις σε φωτογραφικές εκθέσεις.

Το σχολείο ανοίγει προς την πόλη και ο πολιτισμός μπαίνει στην καθημερινή σχολική ζωή.

Οι συνεργασίες με το Photometria Photography Center, με καταξιωμένους φωτογράφους όπως ο Πέτρος Ξενικός, ο Γιάννης Μπενέκος, ο Χρήστος Μπάρκας, ο Αντώνης Βρόϊκος και ο Αχιλλέας Τζιάκος, προσφέρουν στους μαθητές κάτι πολύτιμο: τη συνάντηση με πραγματικούς ανθρώπους της τέχνης, που μιλούν για τη δουλειά τους, τις δυσκολίες, τις αναζητήσεις, τα λάθη και τις επιτυχίες τους.

Έτσι, η φωτογραφία παύει να είναι κάτι αφηρημένο ή «μακρινό». Γίνεται πάθος, τρόπος ζωής. Οι μαθητές συνειδητοποιούν ότι η δημιουργικότητα δεν είναι θεωρητική έννοια, αλλά καθημερινή πρακτική.

Η φωτογραφία ως συλλογική εμπειρία
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η διαδικασία μηνιαίας επιλογής της καλύτερης φωτογραφίας, η οποία αναρτάται στον τοίχο – ιστοσελίδα του σχολείου.

Η αξιολόγηση δεν έχει χαρακτήρα ανταγωνιστικό, αλλά παιδαγωγικό και αναστοχαστικό.

Μια μικρή επιτροπή συζητά με τους μαθητές για τις φωτογραφίες, τα τεχνικά στοιχεία, την αισθητική, το νόημα. Οι ίδιοι οι μαθητές παρουσιάζουν τη δουλειά τους, εξηγούν τις επιλογές τους, ακούν σχόλια, δέχονται προτάσεις. Μαθαίνουν να μιλούν για το έργο τους, να αποδέχονται την κριτική, να βελτιώνονται.

Πρόκειται για μια διαδικασία που καλλιεργεί δεξιότητες ζωής: αυτοέκφραση, επικοινωνία, συνεργασία, σεβασμό στη διαφορετική άποψη. Η φωτογραφία γίνεται αφορμή για διάλογο και συλλογική μάθηση.

Ο FOTOESPERIA ως παιδαγωγική πράξη
Πέρα από την τέχνη, ο όμιλος FOTOESPERIA αποτελεί μια βαθιά παιδαγωγική πράξη. Σε ένα εκπαιδευτικό σύστημα που συχνά επικεντρώνεται στη γνώση ως πληροφορία και στην αξιολόγηση ως έλεγχο, ο όμιλος προτείνει ένα διαφορετικό μοντέλο: μάθηση ως εμπειρία, δημιουργία, συμμετοχή.

Οι μαθητές δεν είναι παθητικοί δέκτες, αλλά ενεργοί δημιουργοί. Δεν ακολουθούν έτοιμες οδηγίες, αλλά διαμορφώνουν τη δική τους διαδρομή μέσα από την εικόνα. Το σχολείο μετατρέπεται σε χώρο πολιτισμού και όχι απλώς μετάδοσης γνώσεων.
Ιδιαίτερα στο πλαίσιο του εσπερινού σχολείου, αυτό αποκτά ξεχωριστή σημασία. Πολλοί μαθητές επιστρέφουν στη μαθησιακή διαδικασία μετά από χρόνια απουσίας, συχνά με ανασφάλεια, φόβο ή χαμηλή αυτοεκτίμηση. Ο FOTOESPERIA λειτουργεί ως χώρος επανασύνδεσης με τη μάθηση, όχι μέσω εξετάσεων, αλλά μέσω δημιουργίας.

Για όλους εμάς τους συμμετέχοντες ο όμιλος FOTOESPERIA είναι ο μικρός «σκοτεινός θάλαμος» μέσα στο σχολείο, όπου οι εμπειρίες των μαθητών μετατρέπονται σε εικόνες, οι εικόνες σε ιστορίες και οι ιστορίες σε προσωπική και συλλογική μνήμη.
Και ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο επίτευγμά του: ότι σε ένα εσπερινό γενικό λύκειο, όπου η καθημερινότητα είναι συχνά απαιτητική και φορτισμένη, δημιουργείται ένας χώρος όπου οι μαθητές δεν μαθαίνουν απλώς – αλλά βλέπουν τον κόσμο αλλιώς. Και, μέσα από τον φακό τους, βλέπουν τελικά και τον εαυτό τους με νέα ματιά.

Φωτογραφία: «Η παλιά αγορά της Κόνιτσας», φωτογραφία της Αντωνίας Χατζηεφραιμίδου μαθήτριας της Β τάξης Εσπερινού ΓΕΛ Ιωαννίνων, 2ο βραβείο στην κατηγορία φωτογραφία του 4ου Μαθητικού Διαγωνισμού Φωτογραφίας και Ζωγραφικής που διοργάνωσε το Μουσικό Σχολείο Ιωαννίνων «Νικόλαος Δούμπας»

Σε μια εποχή όπου το σχολείο καλείται να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο του μέσα σε ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο κοινωνικό και εκπαιδευτικό τοπίο, τα προγράμματα Erasmus+ αποτελούν για πολλά σχολεία όχι απλώς μια ευκαιρία εξωστρέφειας, αλλά έναν ουσιαστικό μηχανισμό παιδαγωγικής ανανέωσης. Για σχολεία με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, όπως το Εσπερινό Γενικό Λύκειο Ιωαννίνων, η σημασία τους είναι ακόμη μεγαλύτερη:

λειτουργούν ως μοχλός ενδυνάμωσης, ένταξης και δημιουργικής υπέρβασης των περιορισμών που συχνά συνοδεύουν τη σχολική πραγματικότητα των ενηλίκων και ανηλίκων μαθητών.

Η έγκριση και υλοποίηση προγραμμάτων Erasmus+ στο Εσπερινό ΓΕΛ Ιωαννίνων υπήρξε στρατηγική επιλογή και όχι συγκυριακή δράση. Τα προγράμματα ΚΑ101 των ετών 2018 και 2019, καθώς και το ΚΑ122 του 2024, σχεδιάστηκαν με σαφή προσανατολισμό στην επαγγελματική ανάπτυξη των εκπαιδευτικών και με τελικούς αποδέκτες τους μαθητές και τις μαθήτριες του σχολείου. Αντί για αποσπασματικές επιμορφώσεις, τα Erasmus+ αξιοποιήθηκαν ως εργαλεία συστηματικού εκπαιδευτικού μετασχηματισμού, που επηρέασαν τόσο τη διδακτική πράξη όσο και τη σχολική κουλτούρα.

Από το STEM στο STEAM: Όταν η γνώση συναντά τη δημιουργικότητα
Το πρώτο πρόγραμμα, με κωδικό 2018-1-EL01-KA101-047281 και τίτλο “From STEM to STEAM”, έθεσε στο επίκεντρο τη σύνδεση της επιστήμης με τη δημιουργικότητα. Η μετάβαση από το παραδοσιακό μοντέλο STEM (Science, Technology, Engineering, Mathematics) στο STEAM (με την προσθήκη των Arts) δεν αποτελεί απλώς μια αλλαγή ορολογίας, αλλά μια βαθιά παιδαγωγική μετατόπιση: από τη γνώση ως πληροφορία στη γνώση ως εμπειρία.

Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου επιμορφώθηκαν σε καινοτόμες διδακτικές προσεγγίσεις που συνδυάζουν την τεχνολογία με τη μουσειακή εκπαίδευση, τη βιωματική μάθηση και τη δημιουργική σύνθεση. Η τάξη μετατράπηκε σε εργαστήριο ιδεών, όπου οι μαθητές κλήθηκαν να προσεγγίσουν θέματα μέσα από σχέδια εργασίας, καλλιτεχνικές εφαρμογές, ψηφιακά εργαλεία και ομαδικές δραστηριότητες.

Για τους μαθητές και τις μαθήτριες του σχολείου, πολλοί από τους οποίους κουβαλούν εμπειρίες σχολικής “αποτυχίας” ή διακοπής της φοίτησής τους, αυτή η προσέγγιση λειτούργησε απελευθερωτικά. Η μάθηση έπαψε να συνδέεται με τον φόβο του λάθους και μετατράπηκε σε πεδίο πειραματισμού, έκφρασης και δημιουργικής ανακάλυψης.

Σπάζοντας τείχη: Εκπαίδευση χωρίς ηλικιακά και γεωγραφικά όρια
Το δεύτερο πρόγραμμα, 2019-1-EL01-KA101-061518, με τίτλο “Breaking down age and geographical walls in school – Break the wall”, συνέπεσε χρονικά με την έναρξη λειτουργίας των τμημάτων υποδοχής στο σχολείο. Η άφιξη προσφύγων – μαθητών δημιούργησε νέες παιδαγωγικές προκλήσεις, αλλά και νέες ευκαιρίες για διαπολιτισμική μάθηση.

Οι εκπαιδευτικοί επιμορφώθηκαν σε μεθόδους ένταξης, διαχείρισης πολυπολιτισμικών τάξεων, γλωσσικής υποστήριξης και καλλιέργειας κλίματος αποδοχής. Το σχολείο μετατράπηκε σε χώρο συνάντησης διαφορετικών πολιτισμών, εμπειριών και αφηγήσεων ζωής.

Η επικοινωνία δεν περιορίστηκε στη γλώσσα. Μέσα από εικαστικά έργα, πολιτιστικές επισκέψεις και αφηγήσεις που μαρτυρούν την ιστορία του τόπου αλλά και ομαδικά πρότζεκτ, οι μαθητές ανέπτυξαν δεξιότητες έκφρασης και συνεργασίας, υπερβαίνοντας στερεότυπα και προκαταλήψεις.

Το Erasmus+ λειτούργησε ως πλαίσιο ελευθερίας: ελευθερίας να είσαι ο εαυτός σου, να αφηγηθείς την ιστορία σου, να ανήκεις σε μια κοινότητα μάθησης χωρίς αποκλεισμούς.

Μετασχηματιστική ηγεσία: Ένα σχολείο που μαθαίνει και εξελίσσεται
Το τρίτο πρόγραμμα, 2024-1-EL01-KA122-SCH-000198667, με τίτλο “Η Μετασχηματιστική ηγεσία ως μέσο επαγγελματικής εξέλιξης και ανάπτυξης”, έφερε στο προσκήνιο έναν διαφορετικό αλλά εξίσου κρίσιμο άξονα: την ηγεσία στην εκπαίδευση.

Σε ένα σχολείο όπως το εσπερινό, όπου οι εκπαιδευτικοί καλούνται να διαχειριστούν σύνθετες καταστάσεις, ετερογενείς μαθητικούς πληθυσμούς και συχνά περιορισμένους πόρους, η έννοια της ηγεσίας δεν αφορά μόνο τη διοίκηση, αλλά τη συλλογική ευθύνη και την επαγγελματική ενδυνάμωση.

Το πρόγραμμα στόχευσε στη γνωριμία με τις αρχές της μετασχηματιστικής ηγεσίας: ανάδειξη ταλέντων, καλλιέργεια κουλτούρας εμπιστοσύνης, ενίσχυση της συνεργασίας και δημιουργία ενός ασφαλούς πλαισίου επαγγελματικής ανάπτυξης. Ιδιαίτερη σημασία είχε η σύνδεση της ηγεσίας με την αξιολόγηση, όχι ως μηχανισμό ελέγχου, αλλά ως διαδικασία αναστοχασμού και βελτίωσης.
Έτσι, το σχολείο αντιμετωπίστηκε ως «οργανισμός που μαθαίνει», όπου όλοι –εκπαιδευτικοί και μαθητές – εξελίσσονται μέσα από τον διάλογο, την ανατροφοδότηση και τη συλλογική δράση.

Το Διαδίκτυο των Πραγμάτων και η ενεργή μάθηση
Σημαντική υπήρξε και η συμμετοχή του σχολείου ως εταίρου στο πρόγραμμα 2018-1-RO01-KA202-049291 με τίτλο “Internet of Things for new business (Internet of Everything)”. Οι μαθητές ήρθαν σε επαφή με το Διαδίκτυο των Πραγμάτων (IoT), τις εφαρμογές του στην καθημερινή ζωή και τις προοπτικές του στον σύγχρονο κόσμο της εργασίας.

Δεν επρόκειτο για μια απλή θεωρητική γνωριμία με την τεχνολογία, αλλά για ενεργή συμμετοχή σε εργαστήρια, σχεδιασμό μικρών έργων και επίλυση προβλημάτων. Οι μαθητές απέκτησαν δεξιότητες ψηφιακού γραμματισμού, καινοτομίας και επιχειρηματικής σκέψης, βιώνοντας τη γνώση ως εργαλείο προσωπικής και επαγγελματικής ενδυνάμωσης.

Από την κινητικότητα στη φιλοξενία: Ένα σχολείο ανοιχτό στην Ευρώπη
Το 2025 αποτέλεσε σταθμό για το Εσπερινό ΓΕΛ Ιωαννίνων, καθώς για πρώτη φορά ανέλαβε τον ρόλο του φορέα υποδοχής σε προγράμματα Erasmus+. Η μετάβαση από τη συμμετοχή στη φιλοξενία σηματοδότησε μια νέα φάση εξωστρέφειας και ωριμότητας.
Η υποδοχή ομάδας ενηλίκων μαθητριών και εκπαιδευτικών από το Ικόνιο της Τουρκίας, καθώς και αντίστοιχων ομάδων από την Κύπρο και την Ισπανία, μετέτρεψε το σχολείο σε κόμβο διαπολιτισμικής επικοινωνίας. Οι αίθουσες διδασκαλίας άνοιξαν σε διαφορετικές γλώσσες, κουλτούρες και εκπαιδευτικές πρακτικές.

Οι μαθητές του σχολείου βρέθηκαν στον ρόλο του οικοδεσπότη: παρουσίασαν τον τόπο τους, αντάλλαξαν εμπειρίες, συνεργάστηκαν σε κοινές δραστηριότητες και ανέπτυξαν δεξιότητες επικοινωνίας, κοινωνικής αλληλεπίδρασης και ενεργού πολιτειότητας. Η Ευρώπη έπαψε να είναι αφηρημένη έννοια και έγινε ζωντανή εμπειρία.

Τι τελικά προάγουν τα Erasmus+ στο εσπερινό γενικό λύκειο;
Πέρα από την πίεση, τον όγκο εργασίας για το σχεδιασμό και την υλοποίηση ενός έργου Erasmus+, η ουσία για το Εσπερινό ΓΕΛ Ιωαννίνων βρίσκεται αλλού, στη δημιουργία ενός σχολείου πιο ανοιχτού, πιο ανθρώπινου και πιο δημιουργικού.

Το Erasmus+ στο Εσπερινό Γενικό Λύκειο Ιωαννίνων δεν είναι απλώς ένα πρόγραμμα. Είναι ένας χώρος ελευθερίας. Ένας χώρος προαγωγής της δημιουργικότητας μέσα από καινοτόμες διδακτικές πρακτικές, εκφραστικότητας και επικοινωνίας, ένταξης και αποδοχής της διαφορετικότητας και ενεργούς ευρωπαϊκής πολιτειότητας. Έτσι η μάθηση συνδέεται με τη ζωή, η εκπαίδευση με την αξιοπρέπεια να σταθείς στις δικές σου δυνάμεις και το σχολείο με την ελπίδα. Ένας χώρος όπου εκπαιδευτικοί και μαθητές δεν μαθαίνουν απλώς για την Ευρώπη – τη ζουν

Όταν μιλάμε για δικαιώματα εννοούμε εκείνα τα έμφυτα δικαιώματα, όπως το δικαίωμα στη ζωή, στην ελευθερία, στην ειρήνη, στην ισότητα, στην εκπαίδευση, στην εργασία, που επιτρέπουν στον άνθρωπο να αναπτύξει την προσωπικότητά του.

Τα δικαιώματα δεν είναι δεδομένα. Κατακτώνται και διατηρούνται με συνεχείς αγώνες, μικρές και μεγάλες μάχες.

Η ιστορία έχει να μας δείξει πολλούς αγώνες που έκαναν οι πρόγονοί μας, από αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι και σήμερα, για την ελευθερία, τη δημοκρατία, την ισότητα ανάμεσα σε άντρες και γυναίκες, την κοινωνική δικαιοσύνη.

Όμως και στην καθημερινότητά μας δίνουμε τις μικρές μας μάχες ώστε κανένας να μην υφίσταται διακρίσεις, βία, ταπείνωση, εξευτελισμούς. Να υπάρχει δικαιοσύνη, ισότητα, σεβασμός στην αξιοπρέπεια του κάθε ανθρώπου. Αγωνιζόμαστε για τα δικαιώματα των ανθρώπων με ειδικές ανάγκες : για την προστασία τους από την αδικία, τον εκφοβισμό, τον αποκλεισμό τους από το κοινωνικό «γίγνεσθαι».

Στη σύγχρονη εποχή, την εποχή της τεχνολογικής ανάπτυξης και προόδου, αυτές οι μάχες είναι αναγκαίες περισσότερο από ποτέ∙ τα ανθρώπινα δικαιώματα καταπατώνται, προσωπικά δεδομένα παραβιάζονται, η ανθρώπινη αξιοπρέπεια απειλείται.

Είναι ανάγκη όλοι μας, αλλά κυρίως οι νέοι, να επαγρυπνούμε. Σημαντικός εδώ ο ρόλος της εκπαίδευσης, του σχολείου, το οποίο θα βοηθήσει τους νέους να καλλιεργήσουν την κριτική τους σκέψη και τη δημοκρατική τους συνείδηση, θα τους ενημερώνει για τα φαινόμενα καταπάτησης των δικαιωμάτων και θα τους μάθει πώς να παραμερίζουν στερεότυπα, προκαταλήψεις και κάθε μορφή ρατσισμού και πώς να αποδέχονται τη διαφορετικότητα.

Ο αγώνας λοιπόν για την αξιοπρέπεια είναι διαρκής. Η υπεράσπιση των δικαιωμάτων είναι ευθύνη όλων μας. Μόνο αν μάθουμε να αντιμετωπίζουμε όλους τους ανθρώπους με σεβασμό, κατανόηση και αλληλεγγύη, θα μπορέσουμε να δημιουργήσουμε μία κοινωνία πιο δίκαιη, πιο ανθρώπινη.

Φωτογραφία από David Clode on στο Unsplash

Η ελευθερία της σκέψης αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της ανθρώπινης ύπαρξης και θεμέλιο κάθε πολιτισμένης κοινωνίας. Είναι το δικαίωμα του ανθρώπου να σκέφτεται ελεύθερα, να διαμορφώνει απόψεις, να αμφισβητεί το κατεστημένο, να αναζητά την αλήθεια χωρίς περιορισμούς ή εξαναγκασμό και να εξελίσσεται πνευματικά.

Η ελευθερία της σκέψης προάγει την καινοτομία και την πρόοδο. Οι άνθρωποι έχουν τη δυνατότητα να εκφράζουν νέες ιδέες ελεύθερα, δημιουργούνται νέες επιστημονικές ανακαλύψεις, καλλιτεχνικά έργα και κοινωνικές αλλαγές. Χωρίς αυτήν η κοινωνία μένει στάσιμη και η δημιουργικότητα καταπιέζεται, η σκέψη οδηγείται στη στασιμότητα, στον δογματισμό και στην πνευματική ανελευθερία. Η ιστορία έχει να δείξει ότι οι μεγαλύτερες πρόοδοι της ανθρωπότητας γεννήθηκαν από ανθρώπους που τόλμησαν να σκεφτούν διαφορετικά.

Παράλληλα η ελευθερία της σκέψης αποτελεί βασικό πυλώνα μιας υγιούς δημοκρατίας. Επιτρέπει τον ανοιχτό διάλογο και την ανταλλαγή απόψεων. Μέσα από τον ελεύθερο διάλογο και την ανταλλαγή απόψεων οι πολίτες αποκτούν κριτική σκέψη και ενεργό ρόλο στα κοινά, μπορούν να κρίνουν τις αποφάσεις της εξουσίας και να διεκδικούν τα δικαιώματά τους, να αντιστέκονται στην προπαγάνδα και να δείχνουν σεβασμό στη διαφορετικότητα. Έτσι η κοινωνία γίνεται πιο δίκαιη και ανθρώπινη.

Ωστόσο, η ελευθερία της σκέψης συχνά απειλείται από κοινωνικά στερεότυπα, ιδεολογικές πιέσεις και το φόβο της διαφορετικής άποψης. Για το λόγο αυτό η παιδεία διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο καθώς καλλιεργεί την κριτική ικανότητα, την αυτογνωσία και τον σεβασμό στον άλλον.

Συμπερασματικά, η ελευθερία της σκέψης δεν είναι απλώς ένα δικαίωμα αλλά μια ευθύνη. Δεν είναι δεδομένη. Απαιτεί διαρκεί αγώνα, παιδεία και πνευματική εγρήγορση ώστε ο άνθρωπος να παραμένει ελεύθερος όχι μόνο εξωτερικά αλλά και εσωτερικά. Με σεβασμό, παιδεία και ανοιχτό πνεύμα μπορούμε να διασφαλίσουμε μια κοινωνία αληθινά ελεύθερη, δίκαιη και δημιουργική.

Φωτογραφία του Milad Fakurian για το Unsplash

Κανείς δε μπορεί να είναι ελεύθερος, αν δεν είναι κύριος του εαυτού του

Εσωτερική ελευθερία σημαίνει να ελευθερώνεσαι από μέσα σου, όχι να κάνεις ό,τι θέλεις χωρίς όρια. Να μη σε κυβερνούν οι φόβοι σου, τα απωθημένα σου και οι γνώμες των άλλων. Είναι η στιγμή που μπορείς να σταθείς απέναντι στη ζωή και να πεις «επιλέγω συνειδητά πώς θα σταθώ ό,τι κι αν συμβαίνει γύρω μου».

Πολλοί άνθρωποι είναι ελεύθεροι εξωτερικά. Μπορούν να πάνε όπου θέλουν, να μιλήσουν, να δουλέψουν, αλλά μέσα τους νιώθουν φυλακισμένοι. Φοβούνται να πουν όχι. Φοβούνται να πουν αυτό που πραγματικά αισθάνονται. Φοβούνται μήπως δεν αρέσουν, μήπως απογοητεύσουν, μήπως μείνουν μόνοι. Έτσι, ζουν μια ζωή που συχνά δεν τους εκφράζει.

Η εσωτερική ελευθερία ξεκινά από τη σχέση που έχουμε με τον εαυτό μας. Όταν αποδεχτούμε ότι δεν είμαστε τέλειοι, ότι έχουμε αδυναμίες και ότι κάνουμε λάθη, τότε σταματάμε να παλεύουμε με τον εαυτό μας. Μαθαίνουμε να μην τιμωρούμε τις αδυναμίες μας αλλά να τις κατανοούμε. Εκεί ανοίγει σιγά-σιγά χώρος για γαλήνη.

Σημαντικό κομμάτι της εσωτερικής ελευθερίας είναι και το να μην ζούμε μόνο για να ικανοποιούμε τους άλλους. Η ανάγκη για αποδοχή είναι ανθρώπινη αλλά, όταν γίνεται ο μοναδικός μας οδηγός, χάνουμε τον εαυτό μας. Μαθαίνοντας να λέμε ΄όχι΄ χωρίς ενοχές και ΄ναι΄ χωρίς φόβο, παίρνουμε πίσω το τιμόνι της ζωής μας.

Εσωτερική ελευθερία σημαίνει, επίσης, να μην είμαστε δέσμιοι του παρελθόντος. Όλοι κουβαλάμε εμπειρίες, πληγές και λάθη. Το θέμα δεν είναι να τα ξεχάσουμε αλλά να μην τους δίνουμε την εξουσία να καθορίζουν το παρόν μας. Η συγχώρεση προς τους άλλους αλλά και κυρίως προς τον εαυτό μας είναι μια πράξη απελευθέρωσης.

Τέλος, εσωτερικά ελεύθερος άνθρωπος δεν είναι αυτός που δεν πονάει ή δεν φοβάται ποτέ. Είναι αυτός που, παρόλο που πονάει και φοβάται, δεν αφήνει αυτά τα συναισθήματα να καθορίζουν τις επιλογές του. Διαλέγει συνειδητά στάση ζωής. Διαλέγει να μην παραδίδει την ψυχή του στο θυμό, στο φόβο και στην πικρία.

Η εσωτερική ελευθερία δεν κατακτάται με μια φορά και τελείωσε. Είναι μια καθημερινή άσκηση. Μια μικρή απόφαση κάθε μέρα: να είμαι αληθινός με τον εαυτό μου, να σέβομαι τα όρια μου και να ζω λίγο πιο κοντά σε αυτό που πραγματικά είμαι.