Ελευθερία: Η δυνατότητα αυτόβουλης και απεριόριστης δράσης σύμφωνα με τις επιθυμίες (κάποιου), η απουσία εξαναγκασμού ή καταπίεσης.
Προσωπική ελευθερία: Η δυνατότητα του φυσικού προσώπου να κινείται ελεύθερα και να αναπτύσσει το πρόσωπό του ως προσωπικότητα∙ περιλαμβάνει όλες τις ειδικότερες εκφάνσεις ελευθερίας – σωματική, ψυχική, πνευματική, συνείδησης, βούλησης και έκφρασης, δημιουργίας, δράσης, επαγγελματική κ.λπ.
Οι μορφές της ελευθερίας
Η ελευθερία, αν και συχνά εκλαμβάνεται μονοσήμαντα ως εθνική ελευθερία, στην πραγματικότητα είναι μια πολυσήμαντη έννοια που μπορεί να διακριθεί σε αρκετά είδη, γεγονός που φανερώνει το πόσο δυσεπίτευκτη είναι εν τέλει στην πληρότητά της. Ενδέχεται, δηλαδή, ένας πολίτης που ζει σε μια ελεύθερη χώρα και απολαμβάνει όλες εκείνες τις μορφές της εξωτερικής ελευθερίας που συνιστούν ένα αμιγώς δημοκρατικό πολίτευμα, να μην είναι απόλυτα ελεύθερος, διότι βιώνει πολλαπλούς εσωτερικούς περιορισμούς που δεν του επιτρέπουν να βιώνει τη ζωή του με τη θεμιτή και ζητούμενη αίσθηση ελευθερίας.
Σε ό,τι αφορά λοιπόν τις μορφές της εξωτερικής ελευθερίας, όπως αυτή διασφαλίζεται στις δημοκρατικές χώρες, μπορούμε να διακρίνουμε τις ακόλουθες μορφές:
Εθνική ελευθερία: Η ελευθερία αυτή υφίσταται όταν ένα κράτος μπορεί να λειτουργεί αυτόβουλα και ελεύθερα χωρίς να βρίσκεται υπό έλεγχο ή κατοχή ξένων στρατιωτικών δυνάμεων, αλλά και χωρίς να έχει τεθεί με οποιοδήποτε τρόπο υπό την εξουσία ενός άλλου κράτους.
Πολιτική ελευθερία: Αυτή η μορφή της ελευθερίας αναφέρεται αφενός στη δυνατότητα της κοινωνίας να δρα και να λαμβάνει αποφάσεις ελεύθερα μέσω των δημοκρατικών διαδικασιών, και αφετέρου σε προσωπικό επίπεδο στη δυνατότητα του ατόμου να συμμετέχει στα κοινά και να ασκεί ελεύθερα όλα τα πολιτικά του δικαιώματα, καθώς και να εκφράζει ελεύθερα τις πολιτικές του πεποιθήσεις.
Κοινωνική ελευθερία: Η κοινωνική ελευθερία συνίσταται στη δυνατότητα του ατόμου να δρα ελεύθερα στο κοινωνικό πλαίσιο, χωρίς περιορισμούς που να βασίζονται σε κάποιου είδους διάκριση. Ειδικότερα, πρόκειται για την ελευθερία που διασφαλίζεται μέσα από την ισονομία και την αξιοκρατία, που παρέχει σε όλους τους πολίτες ίσες ευκαιρίες δράσης και επιτυχίας.
Επαγγελματική και οικονομική ελευθερία: Η ελευθερία κάθε πολίτη να δραστηριοποιείται σε όποιο επαγγελματικό τομέα επιλέγει διεκδικώντας το οικονομικό εκείνο αποτέλεσμα που θα του προσφέρει την οικονομική του ανεξαρτησία.
Η ελευθερία, ωστόσο, δεν αφορά μόνο εξωτερικούς και εξωγενείς παράγοντες, υπό την έννοια πως το άτομο οφείλει συχνά να ξεπεράσει ενδογενή ζητήματα που τυχόν περιορίζουν τη δράση, τη σκέψη και την ψυχολογική του κατάσταση. Προσωπικές ελλείψεις και ανασφάλειες, συμπλέγματα ή άλλου είδους αναστολές, ενδέχεται να δημιουργήσουν ένα ασφυκτικό πλαίσιο για το άτομο, έστω κι αν του παρέχονται όλες οι άλλες μορφές εξωτερικής ελευθερίας. Ειδικότερα, σε ό,τι αφορά την εσωτερική ελευθερία, μπορούμε να διακρίνουμε τις ακόλουθες μορφές:
Ψυχολογική ελευθερία: Το άτομο είναι ψυχολογικά ελεύθερο όταν έχει κατανικήσει τους φόβους, τις ανασφάλειες και τα άγχη του, και δεν επηρεάζεται από κάποιου είδους ψυχολογικές δυσαρμονίες που να του θέτουν εμπόδια στην ελεύθερη δράση του στους διάφορους τομείς του κοινωνικού και προσωπικού του βίου.
Πνευματική ελευθερία: Πνευματικά ελεύθερο είναι το άτομο του οποίου η σκέψη δεν επηρεάζεται από προκαταλήψεις, στερεότυπα και αυθεντίες, κι έχει διαμορφώσει ανεξάρτητο από τις διάφορες επιδράσεις την κριτική του ικανότητα, με στόχο την ελεύθερη διαμόρφωση της προσωπικής του αντίληψης και θέασης των πραγμάτων.
Ηθική ελευθερία: Ηθικά ελεύθερο είναι το άτομο που έχει κατορθώσει να θέσει υπό έλεγχο τα πάθη του και τις εγγενείς ανθρώπινες μικροπρέπειες, γεγονός που του επιτρέπει να δρα με απόλυτη ευγένεια και ηθική αρτιότητα∙ χωρίς αυτή η ηθική στάση να του προκαλεί την αίσθηση ότι καταπιέζεται ή περιορίζεται.
Η σημασία της ελευθερίας
Η ελευθερία αποτελεί ένα πολύτιμο δικαίωμα τόσο για τα έθνη όσο και για το κάθε άτομο προσωπικά, γι’ αυτό και στην πορεία της ιστορίας έχουν δοθεί πλείστες μάχες -στρατιωτικές, αλλά και εσωτερικές- για τη διασφάλισή της. Είναι το δίχως άλλο βέβαιο πως η πλήρης και ολοκληρωμένη ανάπτυξη τόσο των εθνών όσο και των ατόμων μόνο υπό συνθήκες ελεύθερης και ανεμπόδιστης δράσης μπορεί να προκύψει. Η αξία, άρα, της ελευθερίας είναι εξαιρετικά σημαντική, εφόσον επηρεάζει ποικίλους τομείς της ανθρώπινης δράσης και υπόστασης. Ειδικότερα:
- Η ελευθερία συνιστά αναγκαία συνθήκη για την ύπαρξη και τη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος, με τη συνδρομή του οποίου οι κοινωνίες έχουν τη δυνατότητα της δικαιότερης λειτουργίας και της διασφάλισης καίριων δικαιωμάτων για τους πολίτες, όπως είναι η ισονομία και η αξιοκρατία.
- Η ελευθερία επιτρέπει στο άτομο να διαμορφώσει την προσωπικότητά του και να αναπτύξει απρόσκοπτα όλες τις ικανότητές του, φτάνοντας σε αυτό που ονομάζουμε αυτοπραγμάτωση και το οποίο συνιστά επί της ουσίας την πληρέστερη εκδοχή του κάθε ατόμου. Το άτομο αποδεσμευμένο από τις κάθε είδους προκαταλήψεις και από πιθανούς εξωτερικούς περιορισμούς μπορεί να αναπτύσσει ελεύθερα τη σκέψη του και να αποδιώχνει τις μικρότητες και τα πάθη που περιορίζουν συνήθως τη δράση και την αντίληψη των ανθρώπων, αποκτώντας τη ζητούμενη ηθική και ψυχική αρτιότητα.
- Με την ύπαρξη της ελευθερίας δημιουργούνται οι κατάλληλες συνθήκες για τη δίχως περιορισμούς εξέλιξη της ανθρώπινης σκέψης και του πολιτισμού. Είναι γνωστό, άλλωστε, πως στο πλαίσιο των ανελεύθερων καθεστώτων εφαρμόζεται μια άτεγκτη λογοκρισία που δεν επιτρέπει στους πολίτες και δη στους ανθρώπους της τέχνης και των γραμμάτων να εκφραστούν, όπως θα ήθελαν, και να διατυπώσουν τις πραγματικές τους σκέψεις.
Αντιστοίχως, μάλιστα, τα ανελεύθερα και μη δημοκρατικά καθεστώτα τείνουν να ελέγχουν με ιδιαίτερη αυστηρότητα την παρεχόμενη στους νέους παιδεία, αποτρέποντας έτσι τη δημιουργία προσδοκιών για μια πιο ελεύθερη και δίκαιη κοινωνία.
- Η σημαντικότερη, βέβαια, προσφορά της ελευθερίας είναι ακριβώς το γεγονός ότι επιτρέπει στους ανθρώπους να βιώνουν τη ζωή τους χωρίς το φόβο κάποιας απρόσωπης εξουσίας και χωρίς τους ποικίλους περιορισμούς ενός απολυταρχικού καθεστώτος που θα καθιστούσαν τη ζωή τους μια ανεπιθύμητη και καθ’ όλα ελεγχόμενη πορεία. Προσφέρει, έτσι, τη δυνατότητα της προσωπικής ευτυχίας, και, άρα, ένα πολυδύναμο κίνητρο για προσωπική εξέλιξη, για το σχεδιασμό ολοένα και υψηλότερων επιτεύξεων, για μια βαθιά αλληλεγγύη και για μια αδιάκοπη προσπάθεια όξυνσης της αντίληψης και των προσωπικών δυνατοτήτων.
Η ευδαιμονία αυτή των πολιτών, μάλιστα, επηρεάζει θετικά τη συνολική λειτουργία της κοινωνίας, καθώς οδηγεί σε μια πιο εύρυθμη και αρμονική συνύπαρξη των πολιτών, που επιτρέπει την αποτελεσματικότερη επιδίωξη του κοινού συμφέροντος.
Νίκος Ξυλούρης Το άγαλμα της Ελευθερίας
