Τα αίτια περιορισμού της ελευθερίας στις σύγχρονες κοινωνίες
Η ελευθερία παρά την ιδιαίτερη αξία που έχει ή καλύτερα ακριβώς λόγω της μεγάλης της σημασίας συναντά παντού προσπάθειες άμεσου ή έμμεσου περιορισμού της, διότι οι ελεύθεροι πολίτες συνιστούν συχνά ένα δυναμικό σύνολο που δεν μπορεί να ελεγχθεί επαρκώς και αυτό έρχεται σε αντίθεση με τα συμφέροντα των ισχυρών και των κρατούντων. Έτσι, πέρα από τα απολυταρχικά και αυταρχικά καθεστώτα όπου ο περιορισμός της ελευθερίας είναι σαφής και ορατός, ακόμη και στις σύγχρονες δημοκρατικές κοινωνίες επιχειρείται ο έμμεσος περιορισμός της ελευθερίας. Ειδικότερα:
- Τα ισχυρά σε οικονομικό και στρατιωτικό επίπεδο κράτη, θέλοντας να διατηρούν τον έλεγχο των εξελίξεων σε παγκόσμιο επίπεδο έχουν την τάση να παρεμβαίνουν στα εσωτερικά ζητήματα των πιο αδύναμων κρατών είτε με τρόπο εμφανή είτε παρασκηνιακά. Τακτική που έχει ως αποτέλεσμα να αποστερεί την πραγματική ελευθερία εκείνων των εθνοτήτων κι εκείνων των κρατών που δεν έχουν επαρκή οικονομικά και στρατιωτικά μέσα.
- Με όχημα τα Μ.Μ.Ε. και την προφανή επίδραση που ασκούν στους πολίτες επιτυγχάνεται η χειραγώγηση των πολιτών σε πολύ σημαντικά ζητήματα του οικονομικού, κοινωνικού και πολιτικού βίου. Από την εκλογή πολιτικής παράταξης μέχρι τις καθημερινές καταναλωτικές συνήθειες, τα Μ.Μ.Ε. κατορθώνουν να επηρεάζουν συστηματικά τους πολίτες. Μέσω των διαφημίσεων, άλλωστε, οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν επιδοθεί σε μια αδιάκοπη προσπάθεια ικανοποίησης υποτιθέμενων αναγκών, αφού ο υλισμός και το καταναλωτικό πρότυπο τους έχουν καταστήσει υπόδουλους στα ιδιότυπα δεσμά μιας χιμαιρικής και εξαγοράσιμης ευδαιμονίας.
- Η ελευθερία των πολιτών περιορίζεται και λόγω του φανατισμού που επικρατεί συχνά σε τομείς όπως είναι η θρησκεία, η πολιτική και τα εθνικά ζητήματα. Οι πολίτες εξωθούνται, έτσι, σε ακρότητες χωρίς να έχουν τη δυνατότητα μιας ψύχραιμης και αντικειμενικής αποτίμησης της πραγματικότητας, αφού οι δεσπόζουσες ιδεολογίες κι οι εσωτερικοί εξαναγκασμοί τους δεν επιτρέπουν το προνόμιο της ελεύθερης και καθαρής σκέψης.
- Παρόμοια επίδραση στη συμπεριφορά των πολιτών έχουν και οι ρατσιστικές αντιλήψεις, οι οποίες έχουν ως αποτέλεσμα καταπιεστικές, προσβλητικές και επώδυνες συμπεριφορές απέναντι στους πολίτες εκείνους που πέφτουν θύματα του ρατσιστικού μένους. Είναι, ωστόσο, σαφές πως ο ρατσισμός αποστερεί τόσο την ελευθερία σκέψης του θύτη, όσο και την ελευθερία του θύματος που αδυνατεί να βιώσει τη ζωή του στην πληρότητά της.
- Αρνητικά συναισθήματα, όπως είναι η μισαλλοδοξία, ο φθόνος και η αντιπάθεια απέναντι σε άλλους ανθρώπους, εγκλωβίζουν το άτομο και δεν του επιτρέπουν την ελεύθερη βίωση της ίδιας του της ζωής. Ενώ, συνάμα, έχουν ως αποτέλεσμα ένα φαύλο κύκλο αναποτελεσματικών συμπεριφορών που ζημιώνουν την αρμονική συνύπαρξη των ατόμων.
- Σημαντικό εγκλωβισμό του ατόμου, που συχνά φτάνει μέχρι και την πλήρη αδρανοποίησή του, προκαλούν κι οι ψυχολογικές εκείνες δυσαρμονίες, όπως είναι τα συμπλέγματα, οι ανασφάλειες, το άγχος κι οι φοβίες, που του στερούν τη δυνατότητα της ελεύθερης δράσης. Το άτομο κλείνεται στον εαυτό του και αισθάνεται αδύναμο να αντιμετωπίσει τις καθημερινές απαιτήσεις της ζωής, με αποτέλεσμα να μην είναι σε θέση να βιώσει τη ζωή του στην πληρότητά της και να διεκδικήσει έτσι την προσωπική του ευτυχία.
- Σε δυσμενή θέση τοποθετεί, άλλωστε, το άτομο η έλλειψη επαρκούς πνευματικής καλλιέργειας, καθώς του αποστερεί τη δυνατότητα να αποκτήσει την αναγκαία κριτική και αντιληπτική ικανότητα, ώστε να μην καθίσταται υποχείριο των άλλων. Το άτομο που δεν κατανοεί επαρκώς τις συνθήκες της πραγματικότητας τείνει να ακολουθεί άκριτα άλλους ανθρώπους που παρουσιάζονται ως γνώστες και αυθεντίες. Αυτή, όμως, είναι μια κατάσταση ανελευθερίας, αφού το άτομο δεν κρίνει και δεν αποφασίζει μόνο του, αλλά βασίζεται στις απόψεις άλλων, χωρίς να αντιλαμβάνεται πως έτσι εξυπηρετεί απλώς τις επιδιώξεις και τα συμφέροντα εκείνων που το καθοδηγούν.
- Ανελεύθερα, άλλωστε, είναι και τα άτομα που όχι μόνο ενδίδουν στις απαιτήσεις του καταναλωτικού προτύπου, αλλά καταφεύγουν και σε κάθε είδους ανέντιμες τακτικές προκειμένου να ικανοποιήσουν τις αυξημένες ανάγκες τους για χρήματα και υλικά αγαθά. Πρόκειται για άτομα που θυσιάζουν την ηθική τους ακεραιότητα στο όνομα του υλικού πλούτου, και φανερώνουν έτσι πως επί της ουσίας έχουν χάσει τον έλεγχο του εαυτού τους, εφόσον είναι προφανές πως έχουν υποταχθεί πλήρως στην επιθυμία τους για υλικά αγαθά.
Είναι προφανές, βέβαια, πως η κυριαρχία της επιθυμίας για τα υλικά αγαθά και τον πλούτο αποτελεί βασική αιτία ποικίλων αρνητικών συμπτωμάτων στις σύγχρονες κοινωνίες, αφού για χάρη των χρημάτων οι άνθρωποι δεν διστάζουν να εξαπατήσουν, να εκμεταλλευτούν ή ακόμη και να κακοποιήσουν τους συνανθρώπους τους.
