Η πόλη της Σμύρνης διέθετε υπέροχα καταστήματα υφασμάτων, αξεσουάρ, μοδίστρες με άριστη τεχνική και περιοδικά μόδας με σχέδια της εποχής. Αυτό που κυριαρχούσε στην Ευρώπη, κυριαρχούσε και στην μόδα του ενδύματος στην Σμύρνη. Οι αστικές και μεγαλοαστικές κοινωνικές τάξεις, ήταν πλήρως ενημερωμένες για τις τάσεις της εποχής, καθώς η μόδα δεν αργούσε να φτάσει από το Παρίσι στις κοσμοπολίτικες πόλεις της Μ. Ασίας.

Οι γυναίκες της Σμύρνης φημίζονταν για την μόρφωσή τους, την συμμετοχή τους στην κοινωνία αλλά και για την απαράμιλλή ομορφιά και το στιλ τους. Φρόντιζαν ώστε να είναι πάντα περιποιημένες το οποίο σήμαινε επίσης και να πλένονται, πράγμα που δεν γινόταν στην υπόλοιπη Ελλάδα και κάποια μέρη της Ευρώπης.

Οι Σμυρνιές ανακατεύονταν με αρώματα και πομάδες, κραγιόνια, αυτοσχέδιες κρέμες και αλοιφές. Τους άρεσαν επίσης τα μεταξωτά φορέματα και τα σατέν, δαντέλες απαράμιλλης υφής και κομψότητας, κορδέλες, φίνες μουσελίνες και μεταξωτά από φυσικές ίνες.

Οι γυναίκες προτιμούσαν ριχτά φορέματα, τα οποία είχαν γίνει πολύ δημοφιλή την δεκαετία εκείνη, συνδυάζοντάς τα με ένα ζευγάρι γόβες με χαμηλό τακούνι. To λουκ ολοκληρώνονταν με μια ομπρέλα, για να τις προστατεύει από τον ήλιο, ένα ζευγάρι γάντια και ένα πολύ απλό καπέλο στο κεφάλι ενώ τα μαλλιά ήταν κοντά και σγουρά

Άλλες βέβαια γυναίκες, επέλεγαν πολυτελείς καζάκες κεντημένες μπροστά με φρου φρου και δαντέλες ή λευκά φορέματα. Δεν έκαναν υπερβολές στα χρυσαφικά. Φόραγαν μόνο δαχτυλίδια και ίσως κάποιο κολιέ.

Επιλέγονταν ακριβά υφάσματα, που έφταναν από την Ευρώπη, για τα κουστούμια και τα πουκάμισα, ενώ, σημαντικό ρόλο στην εμφάνιση των ανδρών έπαιζαν και τα αξεσουάρ, όπως γραβάτες, ομπρέλες, μπαστούνια, καπέλα, καθώς και η περιποίηση των μαλλιών, της γενειάδας ή του μουστακιού στα ευρωπαϊκά πρότυπα.

Α. Τα σμυρναίικα κουλουράκια, που είναι και τα πιο φημισμένα, διαφοροποιούνται στα υλικά σε σχέση με τα άλλα κουλουράκια, γίνονται σε σχήμα βαρκούλας και επηρέασαν τις συνταγές της μητροπολιτικής Ελλάδας κυρίως με την άφιξη των προσφύγων μετά την Μικρασιατική Καταστροφή.

Β. Κομψοτεχνήματα ζαχαροπλαστικής τα ιτσλί (ή ισλί), έχουν καππαδοκική προέλευση, όμως φτιάχνονταν σε ολόκληρη τη Μικρασία, με κάποιες διαφοροποιήσεις από τόπο σε τόπο, κι από νοικοκυρά σε νοικοκυρά, όπως γίνονταν άλλωστε και με όλες τις συνταγές.
Μοιάζει με το πασίγνωστο και δημοφιλέστατο μελομακάρονο, όμως τα ιτσλί είναι “κεντημένα”, έχουν τριγωνικό σχήμα, γεμίζονται με καρύδια και αρώματα, και είναι λιγότερο σιροπιασμένα.
Στα σμυρνέικα και τα πολίτικα αριστοκρατικά σπίτια, βασική προϋπόθεση επιτυχίας των ιτσλί, ήταν το κέντημά τους, που αποτελούσε λόγο συναγωνισμού ανάμεσα στις Σμυρνιές και στις Πολίτισσες νοικοκυρές.
Για τη διακόσμηση των ιτσλί χρησιμοποιούνταν συνήθως συγκεκριμένος τύπος τσιμπιδιού, όμως το κέντημα γινόταν συχνά με τρίφτη, με πιρούνι, με οδοντογλυφίδα, με βελονάκι.
Ειδικά στις μέρες κοντά στην Πρωτοχρονιά, συνήθιζαν τελειώνοντας με τη διακόσμησή τους, να βουτούν τα γλυκά τους κομψοτεχνήματα σε μέλι και πετιμέζι, αφ’ ενός για να γλυκάνουν τον χρόνο που έφευγε, κι αφετέρου για να προδιαθέσουν τη νέα χρονιά, ώστε να είναι γλυκιά και όμορφη σαν αυτά.

Γ. Τα αετουδάκια (ή αετάκια, αητουδάκια, αητάκια, αετόπουλα κτλ.) ήταν κουλουράκια που τα έφτιαχναν κυρίως στη Σμύρνη, αλλά και γενικότερα στη χερσόνησο της Ερυθραίας και στα παράλια της Μικρασίας.
Τα αετουδάκια φτιάχνονταν λίγες μέρες πριν την Πρωτοχρονιά, καθώς έπρεπε να τοποθετηθούν στο πρωτοχρονιάτικο τραπέζι, μπροστά στο γηραιότερο μέλος της οικογένειας, για να ευχηθεί πρώτος, λέγοντας:Όπως τον αετό, έτσι όμορφα και περήφανα να να πετάει κι η φαμελιά μας! Στη συνέχεια όλα τα μέλη της οικογένειας, φιλούσαν ως ένδειξη σεβασμού, το χέρι του πρεσβύτερου, που τους μοίραζε τα αετάκια. Εκτός απ’ την ιδιαίτερη όψη και τη θαυμάσια γεύση τους, τα αετουδάκια, αποτελούσαν συμβολισμό, για τη σύνδεση των Ρωμιών της περιοχής με τον δικέφαλο αετό και τη βυζαντινή τους προέλευση, που πέρασε μέσα απ’ τα χρόνια της τουρκοκρατίας, αλώβητη στους Έλληνες Μικρασιάτες.

Δ. Σαραϊγλί πολίτικο:Η καταγωγή του αντλείται από την Βυζαντινή ζαχαροπλαστική και αποτελεί μία απ’ τις παραλλαγές του τυλιχτού μπακλαβά.
Αντλεί την καταγωγή του από το βυζαντινό γλύκισμα “κοπτή” που αποτελούνταν από μέλι, νερό φρούτα και ξηρούς καρπούς βρασμένα σε λάδι. Πιθανολογείται πως η αρχική έμπνευση του γλυκού αυτού, ανήκε σε κάτοικο της σελευκιδικής Αντιόχειας του Ταύρου (Νοτιονατολική Ανατολία). Με την πάροδο των χρόνων, στη συνταγή του γλυκίσματος προστέθηκαν διάφορα επίπεδα ζύμης, ώσπου δημιουργήθηκε στις κουζίνες του ανακτόρου Τοπκαπί το φύλλο κρούστας, και τα σιροπιαστά άρχισαν να παίρνουν την σημερινή τους μορφή. το γλυκό συναντάται σε διάφορες εκδοχές, με ποικιλία στο σχήμα, στα υλικά αλλά και στα μικρά μυστικά προετοιμασίας και ψησίματος.

Ε. Χαλβάς Σιμιγδαλένιος: Με το όνομα χαλβάς συναντάμε μια μεγάλη ποικιλία διαφορετικών μεταξύ τους γλυκισμάτων. Η λέξη χαλβά προέρχεται από την αραβική λέξη hulw, που σημαίνει γλυκό. Αναφορές για παρασκευή χαλβά στην Ελλάδα, υπάρχουν από τα τέλη του 12ου αιώνα. Δημοφιλέστεροι στη χώρα μας είναι ο σησαμένιος (του μπακάλη), ο φαρσαλινός (σαπουνέ), και ο κετέν χαλβάς (με τις ίνες) και ο σιμιγδαλένιος. Στις πατρίδες της Ανατολής, οι Ελληνίδες νοικοκυρές, έφτιαχναν χαλβά σε κάθε χαρούμενη αναγγελία ή άλλη συγκυρία. Επρόκειτο και για λύση σχετικά οικονομική, με λίγα υλικά που διατηρούνταν για αρκετές μέρες ανεξαρτήτως θερμοκρασίας περιβάλλοντος. Η κάθε περιοχή και η κάθε νοικοκυρά, προσέθετε ή αφαιρούσε κάτι απ’ τα υλικά, αναλόγως και των προτιμήσεων της οικογένειας, έτσι υπάρχει ποικιλία στη διακόσμηση ή/και στις γεύσεις με πρόσθαφαίρεση ξηρών καρπών και αρωματικών/μπαχαρικών. Βασικό γλυκό βέβαια και στις νηστείες, καθώς η συνταγή, είναι κατά κανόνα νηστίσιμη.

ΣΜΥΡΝΑΙΪΚΑ ΦΑΓΗΤΑ
Η σμυρνέικη κουζίνα αναφέρεται στην κουλτούρα και τη γαστρονομία που αναπτύχθηκε στην πόλη της Σμύρνης. Η περίοδος στην οποία αναφερόμαστε όταν μιλάμε για σμυρναίικη κουζίνα ξεκινάει περίπου στα μέσα του 19ου αιώνα μέχρι την Καταστροφή. Γύρω στο 1850, η Σμύρνη εκθρονίζει την Κωνσταντινούπολη, παίρνοντας τα πρωτεία του εξωτερικού εμπορίου της Τουρκίας. Μαζί με το εμπόριο ανθούν τα γράμματα και όλες οι εκφάνσεις του πολιτισμού: σχολεία, νοσοκομεία, θέατρα, εφημερίδες και περιοδικά, ιδρύματα. Μία από αυτές, στοιχείο δομικό στη ζωή των Σμυρνιών, η κουζίνα.

Η σμυρνέικη κουζίνα έχει επιρροές από διάφορες κουζίνες, καθώς η πόλη αποτελούσε έναν σημαντικό πολιτιστικό κόμβο και είχε πολυπολιτισμική κοινότητα. Συγκεκριμένα η σμυρναϊκή κουζίνα επηρεάστηκε από την αιγαιοπελαγίτικη, την ευρωπαϊκή και την τουρκική κουζίνα

Tα υλικά που χρησιμοποιούνταν στη σμυρνέικη κουζίνα είναι ποικιλόμορφα και πολύγευστα. Μερικά από τα βασικά υλικά που χρησιμοποιούνταν σε πολλά σμυρνέικα πιάτα:
Κρέας (αρνί, μοσχάρι και κοτόπουλο )
Ελαιόλαδο
Ψάρια και Θαλασσινά
Φρέσκα Λαχανικά και Φυτά (Λάχανα, ντομάτες, πιπεριές, μελιτζάνες, κρεμμύδια και αρκετά αρωματικά βότανα, όπως μαϊντανός και φασκόμηλο )
Κόκκινο Κρασί
Ξηροί Καρποί και Σπόροι (όπως αμύγδαλα και φιστίκια, καθώς και σπόροι όπως σουσάμι και σκόρδο)
Μπαχαρικά (κύμινο, κιμάνι, πιπέρι και κανέλα)

Μοσχάρι γιουβέτσι με κασέρι
Το γιουβέτσι είναι ένα αστικό φαγητό, που στη Σμύρνη φτιαχνόταν κυρίως με αρνί.Συχνά το μαγείρευαν και με όρνιθα, προσθέτοντας και εποχικά μποστανικά, όπως μελιτζάνες, φασολάκια και κολοκύθια, καθώς και αρκετό ελαιόλαδο.

Σκορδομακαρονάδα

Γιουβαρλάκια αυγολέμονο

Στην πρώιμη αρχαιότητα, στα μέρη της Ιωνίας, όπου άκμασαν λαμπρές ελληνικές πόλεις, αναπτύχθηκε ένα είδος μουσικό που ονομάζεται ιαστί αρμονία, δηλαδή ιωνική μελωδία. Αυτή η ιαστί αρμονία συνδυάζει στοιχεία λυδικά, φρυγικά κι ελληνικά, ιωνικά ή αιολικά. Χαρακτηρίζεται από λυρισμό, ηδυπάθεια, τρυφερότητα κι ερωτισμό, στοιχεία που συναντάμε ολοφάνερα και στο νεότερο σμυρναίικο τραγούδι.

Η σπουδαιότητα, η ομορφιά και η γοητεία της ιωνικής μουσικής δεν είναι τυχαία. Η Ιωνία και γενικά τα μικρασιάτικα παράλια από την αρχαιότητα υπήρξαν σταυροδρόμι λαών και πολιτισμών. Εδώ κατέληγαν οι εμπορικοί δρόμοι της Μικρασίας κι από ‘δώ περνούσαν συνεχώς κατακτητές, αλλά κι αμέτρητα καράβια από όλες τις χώρες της Μεσογείου, που κουβαλούσαν τα πλούτη του ντουνιά, εμπορεύματα, νοοτροπίες, πολιτισμό κι ιδέες.

Όπως είναι φυσικό, ανέκαθεν η περιοχή υπήρξε κοσμοπολίτικη όσο καμιά άλλη στην Ελλάδα, ένας τόπος ευρύτατης ανταλλαγής προϊόντων και ιδεών, υλικών και πνευματικών στοιχείων πολιτισμού. Αυτό το χαρακτηριστικό διατηρήθηκε μέχρι την Καταστροφή του ’22. Όλοι οι κατακτητές, οι μετανάστες, οι ταξιδιώτες κι οι περαστικοί έδωσαν και πήραν από την Ιωνία και κυρίως από τις μεγάλες πόλεις της, την Έφεσο, από τα αρχαία χρόνια έως τον 13ο αι., και τη Σμύρνη, μια από τις μήτρες του νεότερου Ελληνισμού, μετά τον 16ο αιώνα.

Αυτός ο κοσμοπολίτικος αέρας, εκτός των άλλων, φαίνεται ξεκάθαρα στα Μικρασιάτικα τραγούδια και τη μουσική, η οποία συνδυάζει πάμπολλα στοιχεία, ελληνικά και ξένα, γι’ αυτό θεωρείται και ξεχωριστή, μοναδική και πολυαγαπημένη μέχρι σήμερα. Τα στοιχεία, που τη συνθέτουν, αναμείχτηκαν, δουλεύτηκαν κι αφομοιώθηκαν στο πέρασμα τον αιώνων, με αποτέλεσμα αυτό το ιδιαίτερο είδος της ελληνικής μουσικής που ονομάζομε σμυρναίικο τραγούδι. Έλληνες, Τούρκοι, λογιώ λογιών Ευρωπαίοι, Αρμένηδες, Εβραίοι, Πέρσες, Άραβες και γενικά κάθε καρυδιάς καρύδι άφηναν στην Ιωνία και κάτι από τη μουσική τους.

Τα τραγούδια της Σμύρνης
Σημαντικότερος πόλος συγκέντρωσης ελληνικού πληθυσμού υπήρξε η πρωτεύουσα της Ιωνίας, η Σμύρνη, όπου από τον 17ο αιώνα είχε διαμορφωθεί ένας αστικός τρόπος ζωής. Στη διάρκεια των αιώνων που ακολουθούν η πρωτεύουσα της Ιωνίας γίνεται κέντρο ενός ευρύτερου πολιτισμού. Οι Έλληνες της Σμύρνης είχαν αναπτύξει μεγάλο λαογραφικό πλούτο με ήθη, έθιμα, παραδόσεις, θρύλους, παραμύθια αλλά και τραγούδια τα οποία απηχούσαν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της μοναδικής αυτής πολιτείας της Ανατολής. Όλες τις χριστιανικές γιορτές τις γιόρταζαν με μουσική, χορό και τραγούδι. Τα τραγούδια και η μουσική ήταν συνυφασμένα με τη ζωή τους και στους στίχους αποτύπωναν τις χαρές και τις λύπες, τα πάθη, τους πόθους και τους έρωτες αλλά και όλες τις κοινωνικές εκδηλώσεις της καθημερινής ζωής. Τα όργανα που συνόδευαν τα σμυρναίικα λαϊκά τραγούδια, ήταν κυρίως βιολί, ούτι, και το σαντούρι ή το κανονάκι. Χρησιμοποιούσαν ακόμη κιθάρα, μαντολίνο, κλαρίνο, τουμπερλέκι, ταμπουρά, ντέφι και μερικές φορές φλάουτο. Στην ευρύτερη περιοχή της Σμύρνης συνυπήρχαν χωρίς διακρίσεις τραγούδια διαφορετικών ειδών. Δημοτικά, αστικά, λαϊκά, τραγούδια του μουσικού θεάτρου, ευρωπαϊκές μελωδίες και οπερέτες αλλά και αμανέδες. Διαδεδομένη ήταν και η παντινάδα, η γνωστή καντάδα, έξω από την πόρτα ή το παράθυρο της αγαπημένης.

Από τα μέσα του 19ου αιώνα και μετά, η Σμύρνη και δευτερευόντως η Πόλη, είναι οι περιοχές ενός ευρύτερου ελληνικού πολιτισμού που ακτινοβολεί, παρά το καθεστώς υποδούλωσης, στις απελευθερωμένες από τους Τούρκους, πόλεις του Ελληνισμού. Από το 1860 και μετά, η μουσική ζωή του «βασιλείου των Ελλήνων» επηρεάζεται βαθιά από τον ερχομό των πρώτων κομπανιών με μουσικούς από τη Σμύρνη και την πόλη. Το φαινόμενο αυτό παίρνει τεράστιες διαστάσεις στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ου.

Η μουσική και τα τραγούδια των Ελλήνων της Μικράς Ασίας έγιναν γνωστά στην Ελλάδα κυρίως μετά την μικρασιατική καταστροφή και λίγο πριν τη δεκαετία του ΄30 και υπήρξαν καταλυτικά ως προς τη διαμόρφωση και εξέλιξη του ελληνικού τραγουδιού. Ιδιαίτερης διάδοσης έτυχε το αστικό λαϊκό τραγούδι, που, μετά την καταστροφή και το κύμα των προσφύγων προς την Ελλάδα, συμπορεύεται με το ρεμπέτικο. Αν και τη δεκαετία του ΄30 στην Ελλάδα είχαν αναπτυχθεί όλα τα είδη της μουσικής, δημοτικά, ελαφρά λαϊκά, το ρεμπέτικο άρχισε να επικρατεί.

Η μικρασιατική κουλτούρα από το 1922 μέχρι το 1940 επηρεάζει σημαντικά τη μουσική στον ελληνικό χώρο, αναπροσαρμόζοντας τόσο τη θεματολογία όσο και το ύφος των τραγουδιών πάνω στις ανάγκες και τις απαιτήσεις της προσφυγιάς. Παραλλαγή και εξέλιξη του σμυρναίικου τραγουδιού ήταν και το ρεμπέτικο, του οποίου οι πραγματικές ρίζες ανάγονται στη βυζαντινή εκκλησιαστική μουσική αλλά και στο δημοτικό τραγούδι του ελληνικού πληθυσμού της Μικράς Ασίας και των νησιών του Αιγαίου. Τραγούδια με ρίζες ανατολίτικές, ρωμαϊκή καρδιά, αστικό χαρακτήρα και χρώμα μάγκικο. Η συνύπαρξη στην Ελλάδα Μικρασιατών και ντόπιων μουσικών, οριοθετεί από το 1922 τη νέα εποχή του ρεμπέτικου τραγουδιού. Η χαρακτηριστική μουσική της Ιωνίας, που ο Πλάτων αποκαλούσε «χαλαρά ιαστί αρμονία», ενσωματώνεται και συμπορεύεται με την ελληνική, καθορίζοντας την εξέλιξή της. Ήταν ένα από τα δώρα της πλούσιας πολιτιστικής κληρονομιάς που έφεραν οι πρόσφυγες στην Ελλάδα.

Η περίοδος 1922 – 1940, οριστικοποίησε την επικράτηση του Μικρασιατρικού τραγουδιού, κυρίως αυτού που δημιουργήθηκε στη Σμύρνη πριν το 1922 αλλά και αυτού που οι συνθέτες της Μικράς Ασίας, δημιούργησαν στην Ελλάδα, αναπροσαρμόζοντας τη θεματολογία και επικεντρώνοντας στα προβλήματα της προσφυγιάς. Η γέφυρα ανάμεσα στο τραγούδι αυτό με τα τραγούδια του ελλαδικού χώρου τα επηρεασμένα από τη Δύση, πραγματοποιείται από το Βασίλη Τσιτσάνη και τους συνεχιστές του…

Το μουσικό ιδίωμα της Σμύρνης εντάσσεται σε ένα ευρύ πλαίσιο που εκτείνεται από τα Βαλκάνια μέχρι τη Μέση Ανατολή ενώ περιέχει και σημαντικά δάνεια από τη Δυτική Ευρώπη. Χαρακτηρίζεται από πολύ μεγάλη ανάμειξη μουσικών ειδών και επιδράσεων αν και ανήκει στην περιοχή των νησιών και των παραλίων του Αιγαίου.

Το ρεμπέτικο

Το ρεμπέτικο τραγούδι είναι είδος αστικού τραγουδιού που γεννήθηκε στην αναπτυγμένη οικονομικά και πολιτιστικά Σμύρνη από τα μέσα περίπου του 19ου αιώνα. Το μουσικό είδος έτσι όπως διαμορφώθηκε στην πόλη, έχει επιδράσεις από Δύση και Ανατολή αφού συναντάμε από δυτικού τύπου μαντολινάτες μέχρι και ανατολίτικου ύφους ορχήστρες με βιολιά, ούτια, λύρες κλπ. Τα τραγούδια που δημιουργήθηκαν από τα μέσα του 19ου αιώνα έως το 1922 διαδόθηκαν ταχύτατα παντού όπου υπήρχαν Έλληνες.

Ρεμπέτικο τραγούδι ονομάζεται το ελληνικό αστικό λαϊκό τραγούδι που εμφανίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα και απέκτησε τη γνώριμη μορφή του, περίπου μέχρι την τρίτη δεκαετία του 20ού αιώνα. Εξελίχθηκε στα λιμάνια πόλεων όπου ζούσε η εργατική τάξη, Πειραιάς, Θεσσαλονίκη, Κωνσταντινούπολη και Σμύρνη και στη συνέχεια πέρασε και σε άλλα αστικά κέντρα. Αναπτύχθηκε μετά το 1922 με την άφιξη των Μικρασιατών στην Ελλάδα. Ανήκει ήδη επίσημα στον κατάλογο μνημείων άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της Unesco.

Μελετητές, χωρίζουν την ιστορία του ρεμπέτικου σε τρεις περιόδους:

1922-1932 – Η εποχή που κυριαρχούν τα στοιχεία από τη μουσική της Σμύρνης.

1932-1942 – Η κλασική περίοδος.

1942-1952 – Η εποχή της ευρείας διάδοσης και αποδοχής.

Το ρεμπέτικο τραγούδι είναι το ελληνικό αστικό τραγούδι στο ξεκίνημά του. Εξελίχθηκε μέσα από την ελληνική μουσική παράδοση, του δημοτικού τραγουδιού και των κλέφτικων από τους κατοίκους των ελληνικών πόλεων. Τα πρώτα ρεμπέτικα ακούσματα άρχισαν να σημειώνονται στην Αθήνα στις φυλακές του Μεντρεσέ το 1834 τα λεγόμενα «μουρμούρικα». Στις αρχές του 1900 τα ρεμπέτικα αποτελούσαν το λαϊκό τραγούδι των φτωχών συνοικιών των κυριότερων πόλεων. Την ίδια εποχή εμφανίζονται στον Πειραιά ως πρωτορεμπέτικα τα λεγόμενα «γιαλάδικα», που πήραν τ’ όνομά τους από τη συχνά επαναλαμβανόμενη λέξη «γιάλα -γιάλα» ή «αμάν γιάλα» ή «γιαλελέλι». Μετά το 1922 έγινε μίξη των τραγουδιών μ’ εκείνα της Μικράς Ασίας και του Βοσπόρου, με έντονη την εμφάνιση του αμανετζίδικου λαϊκού τραγουδιού. Τότε εμφανίζονται και τα καφέ αμάν όπου το ρεμπέτικο τραγούδι άρχισε ν’ αναπτύσσεται ευρύτατα. Το 1922 είναι η χρονιά της Μικρασιατικής Καταστροφής την οποία ακολουθεί η αναγκαστική ανταλλαγή πληθυσμών, σύμφωνα με τη Συνθήκη της Λωζάνης. Πολλοί Μικρασιάτες εγκαθίστανται στις μεγάλες πόλεις της Ελλάδας φέρνοντας από εκεί τις μουσικές τους παραδόσεις. Το 1932 κυκλοφορούν οι πρώτες ηχογραφήσεις τραγουδιών από τον Μάρκο Βαμβακάρη. Την επόμενη χρονιά, το 1933, καταγράφονται οι πρώτες ηχογραφήσεις με μπουζούκι στην Ελλάδα.

Το 1936 ξεκινάει η δικτατορία του Μεταξά και επιβάλλεται λογοκρισία. Αναγκαστικά η δισκογραφία προσαρμόζεται και οι αναφορές σε ναρκωτικά, τεκέδες κ.λπ. εκλείπουν από τις ηχογραφήσεις. Πάντως, μέχρι το 1941 εμφανίζονται οι περισσότεροι από τους κλασικούς συνθέτες και τραγουδιστές του ρεμπέτικου τραγουδιού στη δισκογραφία, όπως ο Στράτος Παγιουμτζής, ο Μπαγιαντέρας, ο Γιάννης Παπαϊωάννου, ο Απόστολος Χατζηχρήστος, ο Βασίλης Τσιτσάνης, ο Μανώλης Χιώτης, ο Στελλάκης Περπινιάδης, η Ρόζα Εσκενάζυ και πολλοί άλλοι. Με την γερμανική κατοχή το 1941, τα εργοστάσια των δισκογραφικών εταιρειών κλείνουν και οι ηχογραφήσεις σταματούν έως το 1946. Στα μέσα της δεκαετίας του 1950 το ρεμπέτικο δίνει τη θέση του σε μια νέα μορφή, το λεγόμενο αρχοντορεμπέτικο το οποίο ήταν ο πρόδρομος του λαϊκού τραγουδιού. Γνωστοί καλλιτέχνες της εποχής σε αυτό το είδος, ήταν οι: Ζακ Ιακωβίδης, Κώστας Καπνίσης, Tάκης Μωράκης, Γιώργος Μουζάκης και άλλοι. Tη δεκαετία του 1960, αρχίζει αναβιώνει το ρεμπέτικο με την ηχογράφηση παλαιότερων επιτυχιών.

Το σμυρναίικο τραγούδι ήταν λαϊκό, ενώ το ρεμπέτικο ήταν περιθωριακό. Είχαν κοινές ρίζες, αλλά εξέφραζαν διαφορετικά κοινωνικά στρώματα. Από όλα όμως είχε ο μπαχτσές εκείνη την εποχή στα λιμάνια της Πόλης και της Σμύρνης. Χρήματα υπήρχαν και φυσικά διάθεση για διασκέδαση…

Η γυναίκα είχε την τιμητική της θέση στους στίχους των σμυρναίικων τραγουδιών. Η σωματική της ομορφιά, μαύρα μάτια, μαύρα μαλλιά, ανοιχτόχρωμο δέρμα και καμπύλες, παραπέμπουν στη δημοτική και ανατολίτικη παράδοση. Επίσης, ανθρώπινα ελαττώματα, όπως φιλαργυρία, απληστία κλπ. Σατιρίζονταν και ενίοτε καταγγέλλονταν…

Η Σμύρνη και συγκεκριμένα ο Κάτω Μαχαλάς, προ της καταστροφής της το
1922, είχε 16 ορθόδοξους ναούς με σημαντικότερο το μεγάλο μητροπολιτικό
ναό της Αγίας Φωτεινής, που το μεγαλοπρεπές και εξαίρετης τέχνης μαρμάρινο
κωδωνοστάσιο συμπλήρωνε τη μεγαλοπρέπειά της. Ο ναός κτίσθηκε τον 17ο
αιώνα και μέχρι το 1922 καταστράφηκε από διάφορες αιτίες και ανοικοδομήθηκε αρκετές φορές. Η Αγία Φωτεινή αποτελούσε τον κατεξοχήν σμυρναίικο
ναό, όπου τελούνταν στη μικρή περίοδο της απελευθέρωσης όλες οι επίσημες
λειτουργίες και εθνικές τελετές. Τόσο η εκκλησία όσο και το κωδωνοστάσιο
ανατινάχθηκαν με δυναμίτιδα από τους Τούρκους μετά την καταστροφή.
Άλλοι ναοί ήταν του Αγ. Γεωργίου, κοντά στη μητρόπολη, η Κοίμηση της
Θεοτόκου, στη συνοικία Φασουλά, ο ναός του ορφανοτροφείου Σμύρνης,
όπου εκκλησιαζόταν η αριστοκρατία, ο μεγαλοπρεπής ναός του Αγ. Ιωάννου
του Προδρόμου, στα Σχοινάδικα, οι ναοί Αγ. Αικατερίνης, Αγ. Τρύφωνα, Αγ.
Χαραλάμπους και Ευαγγελιστρίας, (στην ελληνική συνοικία), ο ναός του Αγ.
Νικολάου στην αρμενοσυνοικία, του Αγ. Βουκόλου, στο σταθμό Κασαμπά. Απ΄
όλους τους παραπάνω ναούς οι μόνοι που υφίστανται σήμερα είναι ο Άγιος
Βουκόλος (Άι-Βούκλας) και ο Τίμιος Πρόδρομος της Λυγαριάς, χωρίς στέγη.
Στην Σμύρνη, στο σταυροδρόμι εθνικοτήτων και πολιτισμών, οι πιστοί όλων
των θρησκειών και των δογμάτων είχαν τους δικούς τους ναούς, για να τελούν
απρόσκοπτα τα θρησκευτικά τους καθήκοντα. Υπήρχαν τζαμιά για τους Μουσουλμάνους, συναγωγές για τους Εβραίους, εκκλησίες για τους Αρμενίους,
τους Καθολικούς και τους Προτεστάντες.
Σε όλο τον κορμό της Μικράς Ασίας η χριστιανική θρησκεία, με τις γιορτές
και τους ναούς της, αποτελούσε παράγοντα συσπείρωσης των ομοθρήσκων και
διαρκή και ζώσα υπενθύμιση της ελληνικής καταγωγής. Προπάντων ήταν το
βασικό κριτήριο διαφοροποίησης από τον αλλόπιστο συντοπίτη. Είναι βέβαιο,
επίσης, ότι η εκκλησία έπαιξε καταλυτικό ρόλο στην εκπαίδευση των χριστιανοπαίδων.
Οι Μικρασιάτες ήταν άνθρωποι που για την ανέγερση και τον καλλωπισμό
των ναών τους δε φείδονταν χρημάτων. Σε κάθε πόλη και οικισμό, όπου ζούσαν
χριστιανοί υπήρχαν ναοί και ιερείς που τελούσαν τελετές και λειτουργίες. Στο
Μίστι της Καππαδοκίας είχε ανεγερθεί ο μεγαλύτερος ναός της Ανατολής, στην
Αττάλεια, στο Αϊβαλί, στα Βουρλά, υπήρχαν ονομαστοί οι ναοί αφιερωμένοι
στη Θεοτόκο.
«[…] Πολλά ρημοκκλήσια βρίσκουνται χτισμένα απάνου στα μικρά βουνά και
κοντά στη θάλασσα. Ευωδιάζουνε καθαρά κι ασπρισμένα. Οι γυναίκες κ’ οι άνδρες τα διατηρούνε, τα στολίζουνε με μυρσίνες, με δάφνες και με αβαγιανούς. Την
Άγια Τράπεζα τη στρώνουνε με κεντημένα τραπεζομάντιλα, αρχαίο σχέδιο, βάζουνε και κουρτίνες στου τέμπλου τα κονίσματα. Στο κόνισμα της Παναγιάς και
στους άλλους άγιους κρεμάζουνε τάματα, ανθρωπάκια, μάτια, χέρια, ποδάρια,
πρόβατα, καΐκια κι άλλα πολλά. Απ’ όξω απ’ αυτά τα ρημοκκλήσια έχουνε πάντα ένα χαγιάτι για να’ αποσκιάζει, κι από κει βλέπεις τη θάλασσα, τους κάβους
και τα βουνά. Άμα τελειώσει η Λειτουργία, εκεί πέρα κάθουνται και πίνουνε τον
καφέ, κ’ ύστερα τρώνε ψάρια και θαλασσινά. Τα κορίτσια κάνουνε κούνιες στα
δέντρα και τραγουδάνε τούτο το πρωτινό το τραγούδι, που ΄ναι σαν τις ζωγραφιές της εκκλησιάς: Θέλω ν’ ανέβω στα ψηλά, στ’ Αγιού Γιαννιού το δώμα…»
Η εκκλησιαστική τέχνη αποτελεί κορυφαία έκφραση του μικρασιατικού πολιτισμού. Ναοί, αγιογραφίες, εικόνες, άμφια και αντικείμενα εκκλησιαστικής
και λατρευτικής χρήσης δείχνουν με τον καλύτερο τρόπο τη συνέχεια της πολιτιστικής κληρονομιάς του Βυζαντίου.
Ο Πολίτης στο μυθιστόρημά του μας αφηγείται την ιστορία για το πανέμορφο,
ξυλόγλυπτο τέμπλο της Αγίας Αικατερίνης. «Το ζήτημα είτανε για το τέμπλο της
εκκλησίας, το εικονοστάσι, που όμοιό του δεν υπήρχε σ’ ολάκερη την πολιτεία. […]
– Αυτό το τέμπλο μπορεί και να ‘ναι διακόσω και τρακόσω χρονώ. […] Όλα τα
ήμερα πουλιά του κόσμου είναι σκαλισμένα εκεί πάνω […], όλη η πλάση βρίσκεται εκεί πάνω σκαλισμένη, λες, κι από το χέρι του Θεού. Μια δεύτερη δημιουργία
[…] Και όλα τα πουλιά κελαηδάνε ανάμεσα σε φυλλωσιές και φρούτα…[…] Χάιδεψες το ξύλο του; Είναι απαλό σα μάγουλο κοπέλας…»
Αυτό το τέμπλο, ένα θαύμα από το συνταίριασμα της έμπνευσης του καλλιτέχνη και της πίστης εκείνων που επωμίσθηκαν το κόστος, «οι έφοροι θέλανε να
το χαλάσουνε και να χτίσουνε καινούργιο, με κολόνες από πράσινο μάρμαρο[…]
– Ένας αντικέρης παίρνει απάνω του να ξηλώσει το τέμπλο και να κουβαλήσει
τη σαβούρα, όπως την είπε, ούλα τζάμπα, έτσι για την ψυχή του…
– Βρε τον αθεόφοβο! Τον έκοψε ο παπα-Νικόλας. Αντικέρης είπες; Μεγάλη
κομπίνα! Θα βγάλουνε δεκάδες χιλιάδες λίρες. Θα φευγατίσουνε το τέμπλο στην
Ευρώπη! Θα τους καταγγείλω!»
Η ιστορία των χριστιανικών ναών της Μικρας Ασίας, συμπορεύτηκε με την
ιστορία του ελληνισμού. Στις περισσότερες περιπτώσεις τα θρησκευτικά κειμήλια και τα πολύτιμα ιερά σκεύη, τα χρυσοκέντητα άμφια, οι εικόνες και τα
αφιερώματα των πιστών χάθηκαν από τις λεηλασίες και τις καταστροφές, χωρίς
να δοθεί το περιθώριο σε κανένα παπα- Νικόλα, να τα υπερασπισθεί.
Στο νου μου έρχεται μια άλλη τύχη που είχαν εκκλησιαστικοί θησαυροί. Σχετίζεται με την αναγκαστική Έξοδο των χριστιανών από την Ισπάρτα της Πισιδίας στη Σμύρνη μέσω Αϊδινίου, τον Οκτώβριο του 1922.
«Εφτακόσια χιλιόμετρα χώριζαν την Ισπάρτη από τη Σμύρνη!
Από τις πλαγιές του Ταύρου ως τα ανατολικά παράλια του Αιγαίου μεσολαβούσαν βουνά, λαγκάδια, πεδιάδες, δάση, ποτάμια! Απλώνονταν τόποι που είχαν
ερημώσει από τον πόλεμο, γη που είχε στοιχειώσει από τη φωτιά και το θάνατο,
κακοτοπιές και μέρη δύσβατα! Πώς θα μπορούσαν να πορευτούν τα γυναικόπαιδα και οι γέροι;
Ο στόχος ήταν φανερός. Ο Κεμάλ ήθελε να αφανίσει και το σπόρο και το χωράφι! Στη νέα Τουρκία δε χωρούσαν οι μειονότητες …
Ο Παπαϊωακείμ95 δεν το έβαλε κάτω! Ύψωσε το ανάστημα, επιστράτευσε όσα
μέσα μπορούσε! Φώναξε, διαπραγματεύτηκε, παζάρεψε, επέμενε, αντιπρότεινε!
Έδωσε για αντάλλαγμα το χρυσάφι των εκκλησιών96 και πέτυχε το λιγότερο κακό.
Να αναχωρήσουν στις 14 Οκτωβρίου 1922 μέσω Αττάλειας και να επιβιβαστούν σε πλοία με προορισμό την Ελλάδα!
Από το Οροπέδιο του Ταύρου ως το λιμάνι της Αττάλειας! Εκατό χιλιόμετρα
δρόμος και τα κύματα της θάλασσας!‥»
Δυστυχώς ελάχιστους θησαυρούς διέσωσαν κι έφεραν στη νέα πατρίδα οι
Πρόσφυγες από την Ισπάρτα, κι από τις άλλες μικρασιάτικες πατρίδες, όπου
είχαν γεννηθεί και είχαν στρώσει τη ζωή τους.
Τα ερείπια των κατεστραμμένων εκκλησιών, οι σπηλαιώδεις ναοί της Καππαδοκίας, με τις υπέροχες τοιχογραφίες τους παρέμειναν βουβοί μάρτυρες ενός πολιτισμού, τουριστικοί προορισμοί, σεπτά προσκυνήματα και απομεινάρια
μιας άλλης εποχής, μονάχα ίχνη και σκιά της χαμένης πατρίδας.

ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΜΑΡΤΥΡΙΑ της Ελματζόγλου Ειρήνης
Από τη Μικρά Ασία, δεν επέζησαν πολλά αντικείμενα της οικογένειας, εκτός από διάφορες πολύχρωμες ξύλινες κουτάλες, μία αγιογραφία του Αγίου Χαραλάμπους και η φωτογραφία των γονιών της προγιαγιάς μου. Όλα τα παραπάνω βρίσκονται στο πατρικό σπίτι του πατέρα μου.
Η αγιογραφία του Αγίου Χαραλάμπους:
Η αγιογραφία του Αγίου Χαραλάμπους, υπολογίζεται ότι την απέκτησε η οικογένεια του προπάππου μου κατά τον 19ο ή τον 18ο αιώνα. Είναι ξύλινη με ασημένιες λεπτομέρειες , πιθανόν ρωσικής τεχνοτροπίας. Ο Άγιος Χαράλαμπος φαίνεται πώς ήταν ο προστάτης της οικογένειας του προπάππου μου, αφού ο ίδιος ο Άγιος είχε ζήσει και μεγαλώσει στη Μικρά Ασία και ο προπάππους μου είχε πάρει το όνομα του Αγίου. Για αυτό τον λόγο, πιθανόν η αγιογραφία ήταν σαν φυλαχτό και κειμήλιο και παρά τις δυσκολίες έκαναν τα πάντα για να τη φέρουν μαζί τους στην Ελλάδα.