Η επανάσταση του 1821 είναι το πιο σημαντικό γεγονός στη νεότερη ελληνική ιστορία, διότι χάρη σε αυτήν δημιουργήθηκε το ελληνικό κράτος, που αποτέλεσε και το πρώτο ανεξάρτητο εθνικό κράτος σε ολόκληρη τη νοτιοανατολική Ευρώπη.

Η επανάσταση του 1821 σφράγισε την εθνική πορεία των Ελλήνων. Ξεκίνησε μέσα σε ένα άκρως εχθρικά διακείμενο διεθνές περιβάλλον. Στην Ευρώπη του αυστριακού Μέτερνιχ και της Ιερής Συμμαχίας, που μάχονταν εναντίον όλων των επαναστατικών κινημάτων. Παρά τη δυσμενή συγκυρία, οι Έλληνες αγωνίστηκαν ηρωικά για την ελευθερία. Ο καθένας πρόσφερε το καλύτερο που μπορούσε για την πατρίδα. Οι έμποροι έδωσαν χρήματα και οι διανοούμενοι προετοίμασαν ιδεολογικά την επανάσταση. Οι πρόκριτοι, που είχαν εξουσία επί οθωμανικής κυριαρχίας, οργάνωσαν τις ένοπλες δυνάμεις και ανέλαβαν τη διοικητική μέριμνα. Οι κλέφτες και οι αρματολοί, σκληροτράχηλοι και έμπειροι στα όπλα, αποτέλεσαν τη δύναμη κρούσης. Οι νησιώτες – εφοπλιστές από την Ύδρα, τις Σπέτσες, τα Ψαρά, την Κάσο, μετέτρεψαν τα εμπορικά τους πλοία σε πολεμικά, και εμπόδισαν τον τουρκικό στόλο να προσεγγίσει τη Πελοπόννησο και τη Στερεά, διασώζοντας τις χερσαίες επιχειρήσεις. Οι μορφωμένοι Φαναριώτες οργάνωσαν εσωτερικά το κράτος και ανέλαβαν τη διπλωματία στο εξωτερικό.

Κατά τα εννέα χρόνια της διάρκειάς της, η ελληνική επανάσταση παρουσίασε έντονες διακυμάνσεις, με εναλλαγές επιτυχιών και αποτυχιών, αλλά και εμφύλιους σπαραγμούς, μέχρι να μπορέσει να ισχυροποιηθεί και τελικά να αναγνωριστεί από τις εγγυήτριες δυνάμεις με το πρωτόκολλο της Ανεξαρτησίας, που υπέγραψαν το 1830. Έτσι, μετά από εννιά χρόνια αιματηρού αγώνα, δημιουργήθηκε το πρώτο μικρό ανεξάρτητο ελληνικό κράτος, το οποίο ωστόσο δεν ανταποκρινόταν στις προσδοκίες και τις θυσίες των αγωνιστών του ΄21. Σε αυτό το πρώτο μικρό κράτος, όμως, θα συγκεντρωθεί σιγά-σιγά όλος ο Ελληνισμός, για να πραγματοποιήσει τη νέα του ιστορική πορεία. Ο αγώνας των Ελλήνων του ΄21 ενέπνευσε τις επόμενες γενιές, που με καινούργιες εξορμήσεις και απελευθερώσεις έδωσαν στην Ελλάδα τη σημερινή της μορφή. Γι΄αυτό η επανάσταση του 1821 είναι ο πιο σημαντικός σταθμός της ιστορίας του νεότερου ελληνισμού.

Πέρα όμως από ένα σημαντικό ελληνικό γεγονός, η ελληνική επανάσταση είναι και ένα βαλκανικό γεγονός, καθώς και ένα ευρωπαϊκό γεγονός, που επηρέασε τις ανερχόμενες επαναστάσεις στο Βέλγιο και την Πολωνία το 1830, αλλά και τις κατοπινές του 1848, που σάρωσαν την Κεντρική Ευρώπη. Ταυτόχρονα βέβαια, η ελληνική επανάσταση είναι και ένα γεγονός της παγκόσμιας ιστορίας. Κι αυτό, γιατί είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία του πρώτου ανεξάρτητου κράτους στη Βαλκανική μετά από αιώνες οθωμανικής κυριαρχίας. Αυτή είναι μια μεγάλη τομή στη διεθνή ιστορία. Είναι το πρώτο μεγάλο ρήγμα στις εξελίξεις των πραγμάτων εκεί στο νότο, στη νοτιοανατολική Ευρώπη.

Το ΄21 δημιούργησε το μοναδικό ιστορικό παράδοξο μιας επανάστασης που αντιπαρατέθηκε με ένα ευρωπαϊκό αντιδραστικό πολιτικό σύστημα, και η οποία διεκδίκησε και πέτυχε την πολιτική αναγνώρισή της από αυτό το ίδιο πολιτικό σύστημα, το οποίο, τελικά, έφερε και τη λύση του ελληνικού προβλήματος.

Πηγές

https://www.stamoulis.gr/

https://geopolitics.iisca.eu/?p=9934

https://www.fractalart.gr/1821-history/

Μαριαλένα Βουτσινά, Λυδία Κυρίτση

Το 2020 το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο παρουσίασε την έκθεση «Το ΄21 αλλιώς». Την έκθεση επιμελήθηκαν οι κυρίες: Παναγιώτα Παναρίτη, Δρ. Αρχαιολογίας–Επιμελήτρια Βιβλιοθήκης και Συλλογών ΕΙΜ, Ρεγγίνα Κατσιμάρδου, Ιστορικός-Επιμελήτρια Αρχείου Ιστορικών Εγγράφων ΙΕΕΕ, και Νατάσα Καστρίτη, Ιστορικός Τέχνης-Γενική Επιμελήτρια Συλλογών ΕΙΜ. Είναι μεγάλη τιμή και χαρά για εμάς, που η κυρία Καστρίτη, προθυμοποιήθηκε να απαντήσει στις ερωτήσεις μας.

• Ξέρουμε ότι το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο έχει ως αντικείμενο την ιστορία του νεότερου Ελληνισμού, τους αγώνες των Ελλήνων από την εποχή της Τουρκοκρατίας έως σήμερα. Θέλετε να μας πείτε λίγα λόγια για τη λειτουργία του και τα εκθέματά του;

Το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο ιδρύθηκε το 1884 από την Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος. Στεγάζεται μόνιμα στο Μέγαρο της Παλαιάς Βουλής στην οδό Σταδίου (πλατεία Κολοκοτρώνη) από το 1962. Αντικείμενό του, η ιστορία του νεότερου Ελληνισμού: η περίοδος της τουρκοκρατίας και φραγκοκρατίας, η Επανάσταση του 1821, οι απελευθερωτικοί αγώνες, η δημιουργία του ανεξάρτητου κράτους, η πολιτική, κοινωνική και πνευματική εξέλιξη του Ελληνισμού μέχρι σήμερα. Η έναρξη της λειτουργίας του είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την πρώτη επίσημη δημόσια παρουσία της Εταιρείας, την Έκθεσιν Μνημείων του Ιερού Αγώνος. Στην έκθεση αυτή παραχώρησαν αντικείμενα όλοι όσοι είχαν στην κατοχή τους ιστορικά κειμήλια, κυρίως οι οικογένειες των αγωνιστών του 1821 αλλά και κρατικοί φορείς, όπως τα Υπουργεία Στρατιωτικών και Ναυτικών. Tα περισσότερα από τα αντικείμενα αυτά μετά το πέρας της έκθεσης δωρήθηκαν στο Μουσείο αποτελώντας τον κεντρικό πυρήνα του.

• Το 2020, με αφορμή τη συμπλήρωση 200 χρόνων από την Επανάσταση του 1821, παρουσιάστηκε στο Μουσείο η έκθεση «Το ΄21 αλλιώς». Στην έκθεση η Ελληνική Επανάσταση απεικονίστηκε με φιγούρες Playmobil. Πώς σκεφτήκατε να χρησιμοποιήσετε Playmobil, για να παρουσιάσετε την Επανάσταση των Ελλήνων;

Ψάχναμε τρόπους να «ανοίξουμε» το Μουσείο στο ευρύ κοινό, στις μικρότερες ηλικίες. Πολλοί περνάν καθημερινά έξω από το κτήριο της Παλαιάς Βουλής αλλά λίγοι ξέρουν ότι εκεί στεγάζεται το μεγαλύτερο μουσείο νεότερης ιστορίας της χώρας. Όταν καταλάβαμε τις δυνατότητες δημιουργίας διοραμάτων με τα playmobil, βλέποντας διάφορες κατασκευές στο διαδίκτυο, ενθουσιαστήκαμε και αρχίσαμε τις επαφές με συλλέκτες. Η ιδέα ήταν να γίνει αρχικά ένα διόραμα αλλά γρήγορα πιστέψαμε ότι μπορούσε να γίνει ολόκληρη έκθεση.

• Ποια γεγονότα της Επανάστασης επιλέξατε να απεικονίσετε στην παρουσίαση αυτή και με ποιο κριτήριο;

Παρουσιάστηκαν πάνω από 20 μικρά και μεγάλα διοράματα, κατασκευασμένα από φιγούρες και εξαρτήματα PLAYMOBIL, τα οποία απεικονίζουν σκηνές από την καθημερινή ζωή στην Ελλάδα των αρχών του 19ου αιώνα και γεγονότα της Επανάστασης του 1821: Οι πρόσφυγες της Πάργας, ο όρκος των Φιλικών, ο Αλέξανδρος Υψηλάντης να διαβαίνει τον Προύθο ποταμό, η Πολιορκία της Τριπολιτσάς, η έξοδος του Μεσολογγίου είναι μερικά μόνο από τα προς έκθεση διοράματα. Επιπλέον, πάνω από 80 πρωταγωνιστές της Επανάστασης, Έλληνες, φιλέλληνες και Οθωμανοί, άνδρες και γυναίκες που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη των γεγονότων, αποδόθηκαν σε φιγούρες PLAYMOBIL.

Για τη απεικόνιση της κάθε σκηνής ανατρέξαμε σε έργα τέχνης της εποχής και προσωπογραφίες. Κριτήριο της επιλογής τους ήταν η αναγνωσιμότητα των γεγονότων αλλά και οι δυνατότητες να απεικονιστούν σε παρόμοια διοράματα επίσης επιλέξαμε αντιπροσωπευτικά γεγονότα από όλο τον Αγώνα.

• Ποιες ειδικότητες επιστημόνων και επαγγελματιών συνεργάστηκαν για την υλοποίηση της έκθεσης;

Εμείς οι τρεις που αναλάβαμε τον σχεδιασμό και την επιμέλεια της έκθεσης καλύπταμε τους τομείς της Ιστορίας της Αρχαιολογίας και της Ιστορίας της Τέχνης.  Συνεργαστήκαμε με τους συντηρητές μας για το στήσιμο και το τεχνικό προσωπικό του Μουσείου. Από τους εξωτερικούς συνεργάτες χρειάστηκε ένας μεταφραστής και ένας γραφίστας για το εικαστικό κομμάτι. 

• Πόσος χρόνος χρειάστηκε για να ετοιμαστεί η παρουσίαση ;

Περίπου 2 χρόνια, από τη στιγμή που έγινε η πρώτη προσέγγιση των συλλεκτών και της εταιρείας Playmobil. Οι ρυθμοί όμως εντάθηκαν τους τελευταίους 6 μήνες.

• Τι σας δυσκόλεψε περισσότερο στο έργο σας ;

Τίποτα ιδιαίτερα γιατί παρά το γεγονός ότι δεν γνωρίζαμε από πριν του συλλέκτες ή κάποιον στην εταιρεία Playmobil και δεν είχαμε κάνει κάτι παρόμοιο όλα κύλησαν ομαλά και η συνεργασία ήταν εξαιρετική.

• Δεδομένου ότι η έκθεση παρουσίασε με έναν ιδιαίτερα πρωτότυπο τρόπο την Ελληνική Επανάσταση, ποια απήχηση είχε στο κοινό; Θεωρείτε ότι ενδιέφερε περισσότερο τις μικρές ηλικίες;

Ενδιέφερε τις μικρές ηλικίες περισσότερο απ’ ότι όλες οι άλλες μας εκθέσεις. Αλλά ουδέποτε προβλήθηκε ως μια έκθεση παιδική. Ήταν η πρώτη φορά που το κοινό μας ξεκινούσε από 3 χρονών και έφτανε στα … 83. Πολλοί παππούδες έφερναν τα εγγόνια τους και ήταν και οι ίδιοι ενθουσιασμένοι. Επίσης και από τα ΜΜΕ προβλήθηκε ως μια έκθεση για όλη τη οικογένεια ως μια πρωτότυπη ιδέα και αναζήτησαν πληροφορίες για δημοσίευση από οικονομικά έως ταξιδιωτικά περιοδικά.

• Νομίζετε ότι αυτός ο ιδιαίτερος τρόπος με τον οποίο παρουσιάστηκε η Ελληνική Επανάσταση βοήθησε τους νεότερους να μάθουν καλύτερα και πιο ουσιαστικά την ιστορία της Επανάστασης;

Σίγουρα τους έφερε στο Μουσείο με χαρά και όταν έφευγαν ήταν ενθουσιασμένοι. Πολλά παιδιά έρχονταν με τα δικά του παιχνίδια, έχοντας φτιάξει τους δικούς τους ήρωες με τα playmobil τους. Σίγουρα τους κίνησε το ενδιαφέρον. Έφερε την ιστορία κοντά τους. Είχα πει στα εγκαίνια ότι αυτή η έκθεση θα είναι επιτυχημένη όταν τα παιδιά γυρίσουν σπίτι τους και παίξουν το 21 όπως θα έπαιζαν με τους ιππότες τους και τους πειρατές τους. Και αυτό το πέτυχαμε.

• Το Μουσείο σχεδιάζει άλλες εκθέσεις ή αφιερώματα για τον εορτασμό των 200 χρόνων από την έναρξη της Επανάστασης του 1821;

Ναι υπάρχει ένα μεγάλο και φιλόδοξο πρόγραμμα η ΕΠΑΝΑΣΥΣΤΑΣΗ21 που περιλαμβάνει μια κεντρική και 9 περιφερειακές εκθέσεις και μια πλωτή έκθεση. Είμαστε πλέον στην τελική ευθεία, αλλά με τις αναβολές της πανδημίας δεν μπορούμε να ξέρουμε πότε θα ξεκινήσουμε.

• Λόγω της πανδημίας, τα Μουσεία έχουν αναστείλει τη λειτουργία τους. Πόσο αυτό σας δυσκολεύει στο έργο σας για την ανάδειξη της σημασίας της Ελληνικής Επανάστασης;

Η αλήθεια είναι ότι αλλιώς την περιμέναμε την επέτειο και αλλιώς τη βιώνουμε. Για εμάς βέβαια η επέτειος είναι απλώς ένας εορτασμός. Η Ελληνική Επανάσταση είναι το αντικείμενο μας και θα συνεχίσει να μας απασχολεί και μετά την πανδημία. Ωστόσο όλο αυτό δίνει ευκαιρίες να μετρήσουμε τις δυνάμεις μας σε άλλα επίπεδα, στη διαδικτυακή επικοινωνία, στα social media, αλλά και να εκτιμήσουμε πόσο σημαντική και αναντικατάστατη είναι η φυσική παρουσία του κοινού εντός του Μουσείου, η διαπροσωπική επαφή, η πραγματική διάδραση. Μουσεία και εκπαίδευση χωρίς προσωπική επαφή δεν μπορούν να υπάρξουν.

• Υπάρχει η δυνατότητα επανάληψης της έκθεσης «Το ΄21 αλλιώς» ή η παράταση άλλων σχετικών πρωτοβουλιών, για να μπορέσει το κοινό να τις παρακολουθήσει από κοντά, όταν ανοίξουν τα Μουσεία;

Αυτή τη στιγμή η έκθεση βρίσκεται στη Σπάρτη, μετά θα πάει στη Μυτιλήνη και στο Βόλο σε συνεργασία με το δίκτυο Μουσείων του ΠΙΟΠ. Επίσης έχουν αρχίσει συζητήσεις για μεταφορά της στην Κύπρο τον Φεβρουάριο του 2022 προκειμένου να εορταστεί η επέτειος της 25 Μαρτίου εκεί με το 21 αλλιώς. Θα δούμε. Ας είμαστε καλά και όλα θα γίνουν.

Ευχαριστούμε θερμά την κυρία Καστρίτη, για την παραχώρηση της συνέντευξης, και την κυρία Ιφιγένεια Βογιατζή, που μας διευκόλυνε στην επικοινωνία μας με το Μουσείο.

Όλα ξεκίνησαν όταν εγώ και η Αφροδίτη αποφασίσαμε να επισκεφτούμε με το σχολείο το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο. Είχαμε ενθουσιαστεί λόγω της μεγάλης μας αγάπης για την ιστορία. Πιστεύαμε ότι θα ήταν μια εμπειρία που θα μας έμενε αξέχαστη. Ποιος όμως θα φανταζότανε τι θα αντιμετωπίζαμε…

Το πρωί της μεγάλης ημέρας, όταν συναντηθήκαμε με τα παιδιά έξω από το σχολείο και περιμέναμε τους καθηγητές, για να ξεκινήσουμε, κανείς δεν ανυπομονούσε εκτός από εμένα και την Αφροδίτη. Οι υπόλοιποι μάλλον βαριόντουσαν ή το έβλεπαν ως μια ευκαιρία για να χάσουν μάθημα. Όταν επιτέλους ήρθαν και οι καθηγητές, αναχωρήσαμε για τον προορισμό μας. Μόλις φτάσαμε και αντίκρισα την είσοδο του μουσείου, ένιωσα πάλι σαν μικρό παιδί που ανοίγει τα δώρα του των Χριστουγέννων. Εκεί μας περίμενε η υπεύθυνη που θα μας ξεναγούσε στον ιστορικό χώρο. Λόγω των 200 χρόνων από την επανάσταση, το Μουσείο είχε ετοιμάσει μια ολόκληρη έκθεση. Την ώρα που η ξεναγός μάς παρουσίαζε έναν από τους περίφημους πίνακες της επανάστασης, τη “Μάχη της Αλαμάνας” του Αλέξανδρου Ησαΐα, είδα την Αφροδίτη να πέφτει. Και ενώ οι υπόλοιποι έβαλαν τα γέλια, εγώ έτρεξα να την βοηθήσω.

Η Μάχη της Αλαμάνας,
Λιθογραφία, Αλέξανδρος Ησαΐας

-Είσαι καλά; την ρώτησα

-Εγώ μια χαρά είμαι, αλλά κοίτα εκεί!

Μου έδειξε μια κόκκινη κουρτίνα. Δεν μπορέσαμε να αντισταθούμε στην περιέργειά μας και, χωρίς να μας αντιληφθεί κανείς, τραβήξαμε την κουρτίνα. Πίσω της βρισκόταν μια παλιά σκουριασμένη πόρτα. Τη σπρώξαμε και έτριξε. Με διστακτικά βήματα μπήκαμε στο δωμάτιο και αντικρίσαμε ένα πρωτόγνωρο μηχάνημα. Στην αρχή παραξενευτήκαμε, αλλά μόλις είδαμε την ταμπέλα που έγραφε “Μηχανή του Χρόνου”, καταλάβαμε ότι ήταν η ευκαιρία μας να δούμε τον κόσμο με άλλη ματιά. Στο σώμα της μηχανής υπήρχαν κουμπιά με διάφορες χρονολογίες της επανάστασης. Πατήσαμε το 1827. Η Ναυμαχία του Ναβαρίνου. Πριν καν καταλάβουμε ότι ξεκίνησε το ταξίδι μας στον χρόνο, βρεθήκαμε στο πεδίο της μάχης.

Η εικόνα που αντικρίζαμε ήταν σοκαριστική. Όπου και να κοιτούσαμε βλέπαμε συντρίμμια και διαμελισμένα πτώματα. Άνθρωποι που κάποτε είχαν ζωή. Γύρισα να κοιτάξω την Αφροδίτη και είδα ένα δάκρυ να κυλάει στο πρόσωπό της. Ξαφνικά, ακούσαμε πυροβολισμούς πολύ κοντά μας. Τρομοκρατηθήκαμε. Αρχίσαμε να τρέχουμε. Μαζί μας έτρεχαν και άλλοι. Όταν αισθανθήκαμε κάπως ασφαλείς, παρατήρησα ότι λίγο πιο πέρα από την κατεστραμμένη πόλη υπήρχε ένα λιμάνι με δεκάδες πλοία. Σκέφτηκα ότι στα ερείπια αυτής της πόλης πρέπει να στέκεται σήμερα η Γιάλοβα στην Πελοπόννησο. Τα βήματά μας μάς οδήγησαν προς το λιμάνι. Στον δρόμο παντού πτώματα• δεξιά και αριστερά. Η πραγματικότητα αποδεικνυόταν πολύ χειρότερη από αυτά που είχα διαβάσει. Κατεστραμμένα πλοία, τραυματισμένοι άνθρωποι, μητέρες που κλαίνε για το χαμό των παιδιών τους, φωνές, οδυρμοί και ουρλιαχτά. Η Αφροδίτη παρατήρησε ότι τα καράβια είχαν σημαίες από διάφορες χώρες. Στην πραγματικότητα, οι αντίπαλοι ήταν οι Μεγάλες Δυνάμεις, Γαλλία, Ρωσία, Αγγλία, από τη μια μεριά και από την άλλη οι Τούρκοι και οι Αιγύπτιοι. Το θυμήθηκα αυτό από το μάθημα της Ιστορίας. Ανάμεσα στις φλόγες και τους καπνούς με δυσκολία αναπνέαμε. Η ατμόσφαιρα ήταν αποπνικτική. Εκεί που αρχίσαμε να πιστεύουμε ότι ήρθε το τέλος μας, διακρίναμε τα πλοία των Οθωμανών και των Αιγυπτίων να υποχωρούν. Τότε άρχισαν τα πανηγύρια. Τα τρομοκρατημένα μάτια πλημμύρισαν από δάκρυα χαράς. Οι βασανισμένοι Έλληνες ζητωκραύγαζαν για τη νίκη που τους χάρισαν οι Μεγάλες Δυνάμεις.

Μέσα σε μια παραζάλη, οι ιαχές και οι εικόνες άρχισαν σιγά σιγά να σβήνουν. Το ταξίδι μας έφτανε στο τέλος του, όπως και κάθε ταξίδι άλλωστε. Τα πόδια μας τώρα πατούσαν στο μάρμαρο του Μουσείου. Γυρίσαμε πίσω. Στη δικιά μας εποχή. Οι συμμαθητές μας ακολουθούσαν γκρινιάζοντας την ξεναγό. Έπιασα από το χέρι την Αφροδίτη και υψώνοντας υπερήφανα το κεφάλι ακολούθησα στη γραμμή.

Η σφαγή της Χίου είναι πίνακας του Γάλλου ζωγράφου Ευγένιου Ντελακρουά. Ο ζωγράφος εμπνεύστηκε από τη σφαγή δεκάδων χιλιάδων Ελλήνων της Χίου από τον Οθωμανικό στρατό ως αντίποινα για τον ξεσηκωμό τους. Το γεγονός συνέβη στις 30 Μαρτίου του 1822. Η είδηση της σφαγής και η επακόλουθη  ανατίναξη της τουρκικής ναυαρχίδας από τον Κανάρη συγκλόνισαν την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη και ο πίνακας του Ντελακρουά, που παρουσιάστηκε στο Παρίσι το 1824, συνέβαλε σημαντικά στην ανάπτυξη του φιλελληνικού κινήματος.

Ο πίνακας έχει διαστάσεις 4,20 Χ 3,50 μ., εκτίθεται στο Μουσείο του Λούβρου και αποτελεί ένα από τα δημοφιλέστερα εκθέματα του μεγαλύτερου μουσείου του κόσμου.