Η διασταύρωση των οικοτόπων πυρκαγιάς και άγριας ζωής

Η φωτιά διαδραματίζει εδώ και καιρό καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση των φυσικών τοπίων, ιδιαίτερα σε οικοσυστήματα που προκαλούνται από πυρκαγιές, όπως οι σαβάνες, τα δασικά δάση και ορισμένοι τύποι δασών. Αυτά τα περιβάλλοντα εξαρτώνται από περιοδικές πυρκαγιές για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας, τον έλεγχο των χωροκατακτητικών ειδών και τη διευκόλυνση της ανανέωσης. Μέσα σε αυτά τα δυναμικά τοπία, τα ζώα έχουν αναπτύξει αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα και στρατηγικές προσαρμογής για να επιβιώσουν και ακόμη και να ευδοκιμήσουν παρά την καταστροφική δύναμη των πυρκαγιών.

Ένα πιεστικό ερώτημα για τους οικολόγους και τους οικολόγους σήμερα είναι κατά πόσον οι προσαρμόσιμοι θηρευτές όπως οι αλεπούδες μπορούν να συνεχίσουν να επιβιώνουν και να ευδοκιμούν καθώς η πυρκαγιές εντείνεται λόγω της κλιματικής αλλαγής και της ανθρώπινης επιρροής. Η κατανόηση των οικολογικών ρόλων, των προσαρμογών και των στρατηγικών επιβίωσης των αλεπούδων σε αυτά τα περιβάλλοντα είναι απαραίτητη για την αξιολόγηση των μελλοντικών τους προοπτικών.

Περιεχόμενα

Κατανόηση των οικοτόπων που προκαλούνται από πυρκαγιές: Οικολογικά θεμέλια

Η Προσαρμοστικότητα των Αλεπούδων: Γενικά Χαρακτηριστικά και Στρατηγικές Επιβίωσης

Ιστορικές και Πολιτιστικές Προοπτικές για τα Υλικά που Σκληρύνθηκαν στη Φωτιά και την Επιβίωσή τους

Αλεπούδες σε σύγχρονα οικοσυστήματα που προκαλούνται από πυρκαγιές: Παραδείγματα και μελέτες περιπτώσεων

Ο Ρόλος των Πρωτοπόρων Φυτών και Βλάστησης στην Υποστήριξη των Οικοτόπων των Αλεπούδων

Αστική επέκταση και διαχείριση πυρκαγιών: Ένα δίκοπο μαχαίρι για τις αλεπούδες

Μελλοντικές προοπτικές: Μπορούν οι αλεπούδες να ευδοκιμήσουν πλήρως σε ένα μεταβαλλόμενο τοπίο πυρκαγιών;

Συμπέρασμα: Η Συνέργεια της Φύσης, της Προσαρμογής και της Ανθρώπινης Καινοτομίας

Κατανόηση των οικοτόπων που προκαλούνται από πυρκαγιές: Οικολογικά θεμέλια

Ορισμός και Χαρακτηριστικά των Οικοτόπων που Προκαλούνται από Πυρκαγιές

Τα ενδιαιτήματα που προκαλούνται από πυρκαγιές είναι οικοσυστήματα όπου οι περιοδικές πυρκαγιές αποτελούν φυσικό και αναπόσπαστο μέρος της δυναμικής του τοπίου. Αυτά τα περιβάλλοντα χαρακτηρίζονται από τύπους βλάστησης που είναι ιδιαίτερα προσαρμοσμένοι στις πυρκαγιές, όπως τα τσαπάραλα, τα λιβάδια με ψηλό χορτάρι και ορισμένους τύπους δασών όπως τα δάση πεύκου και ευκαλύπτου. Η συχνότητα, η ένταση και η εποχικότητα των πυρκαγιών ποικίλλουν μεταξύ των περιοχών, αλλά συλλογικά χρησιμεύουν ως ένα φυσικό κουμπί επαναφοράς, διαμορφώνοντας τις φυτικές και ζωικές κοινότητες.

Φυσικές Πυρκαγιές και η Επίδρασή τους στη Βιοποικιλότητα

Η έρευνα δείχνει ότι τα φυσικά καθεστώτα πυρκαγιών προάγουν τη βιοποικιλότητα δημιουργώντας ένα μωσαϊκό διαδοχικών σταδίων μέσα στο τοπίο. Για παράδειγμα, στο chaparral της Καλιφόρνια, διαστήματα πυρκαγιών 10-30 ετών ευνοούν μια ποικιλομορφία φυτικών ειδών, η οποία με τη σειρά της υποστηρίζει διάφορα φυτοφάγα και αρπακτικά ζώα. Η φωτιά δημιουργεί μια ποικιλία θέσεων, από ανοιχτές περιοχές με νεαρά πρωτοποριακά φυτά έως ώριμη, ανθεκτική στη φωτιά βλάστηση, υποστηρίζοντας έτσι ένα ευρύ φάσμα άγριας ζωής.

Η Αναγεννητική Διαδικασία: Από την Καμένη Γη στην Πλούσια Πρωτοποριακή Ανάπτυξη

Μετά από μια πυρκαγιά, τα οικοσυστήματα συχνά περνούν από μια περίοδο ταχείας αναγέννησης στην οποία κυριαρχούν πρωτοποριακά είδη—φυτά που αποικίζουν γρήγορα το καμένο έδαφος. Αυτά περιλαμβάνουν χόρτα, θάμνους και μικρά δέντρα που σταθεροποιούν το έδαφος και παρέχουν καταφύγιο και τροφή στα ζώα. Με την πάροδο του χρόνου, η διαδοχή οδηγεί σε πιο ώριμη βλάστηση, αλλά ο κύκλος της φωτιάς και της ανανέωσης παραμένει κρίσιμος για τη διατήρηση της οικολογικής υγείας.

Η Προσαρμοστικότητα των Αλεπούδων: Γενικά Χαρακτηριστικά και Στρατηγικές Επιβίωσης

Συμπεριφορικές και Φυσικές Προσαρμογές για Δυναμικά Περιβάλλοντα

Οι αλεπούδες, όπως η κόκκινη αλεπού (Vulpes vulpes), διαθέτουν αξιοσημείωτα χαρακτηριστικά προσαρμοστικότητας. Οι έντονες αισθήσεις της όσφρησης και της ακοής τους επιτρέπουν να εντοπίζουν θήραμα σε αλλοιωμένα τοπία. Η ευκινησία και οι συνήθειές τους να σκάβουν στο έδαφος τής επιτρέπουν να ξεφεύγουν από τον κίνδυνο και να βρίσκουν καταφύγιο μέσα στο χάος ενός περιβάλλοντος μετά την πυρκαγιά. Η παμφάγα διατροφή τους – που αποτελείται από μικρά θηλαστικά, έντομα, φρούτα και ψοφίμια – παρέχει ανθεκτικότητα στις διακυμάνσεις της διαθεσιμότητας τροφής που προκαλούνται από πυρκαγιές.

Αστικές Αλεπούδες ως Μελέτη Περίπτωσης Προσαρμοστικότητας

Οι αστικοί πληθυσμοί αλεπούδων αποτελούν παράδειγμα ανθεκτικότητας, καθώς ευδοκιμούν σε περιβάλλοντα που έχουν τροποποιηθεί από τον άνθρωπο, τα οποία συχνά περιλαμβάνουν περιοχές που έχουν πληγεί από πυρκαγιές ή εκχέρσωση γης. Τα αστικά περιβάλλοντα προσφέρουν άφθονες πηγές τροφής και καταφύγιο, αποδεικνύοντας την ικανότητα των αλεπούδων να προσαρμόζονται σε ποικίλα ενδιαιτήματα, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που διαμορφώνονται από φυσικές διαταραχές.

Σύγκριση της ανθεκτικότητας των αλεπούδων με άλλα αρπακτικά ζώα σε περιοχές επιρρεπείς σε πυρκαγιές

Σε σύγκριση με μεγαλύτερα αρπακτικά ζώα όπως οι λύκοι ή οι μεγάλες γάτες, το μικρότερο μέγεθος και η ευέλικτη συμπεριφορά των αλεπούδων προσδίδουν πλεονεκτήματα στις ζώνες που έχουν πληγεί από τις πυρκαγιές. Μπορούν να εκμεταλλευτούν γρήγορα νέες θέσεις, να διασκορπιστούν σε αναγεννημένα ενδιαιτήματα και να χρησιμοποιήσουν μια ποικιλία πηγών τροφής, καθιστώντας τες πιο ανθεκτικές απέναντι σε διαταράξεις του τοπίου.

Ιστορικές και Πολιτιστικές Προοπτικές για τα Υλικά που Σκληρύνθηκαν στη Φωτιά και την Επιβίωσή τους

Ξύλινες ασπίδες και τεχνικές πυρόσβεσης: Μαθήματα από την ανθρώπινη καινοτομία

Ιστορικά, οι άνθρωποι ανέπτυξαν τεχνικές σκλήρυνσης στη φωτιά για να ενισχύσουν τα υλικά — όπως η θέρμανση ξύλινων ασπίδων για την αύξηση της αντοχής τους στη φωτιά και τις επιθέσεις. Αυτές οι πρακτικές αντικατοπτρίζουν την κατανόηση της ανθεκτικότητας των υλικών, παράλληλα με τον τρόπο με τον οποίο τα ζώα προσαρμόζονται για να αντέχουν στις περιβαλλοντικές πιέσεις.

Παραλληλισμοί μεταξύ αρχαίων μεθόδων σκλήρυνσης στη φωτιά και προσαρμογών ζώων

Όπως ακριβώς οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν τη φωτιά για να ενισχύσουν την ανθεκτικότητα των εργαλείων και των ασπίδων, πολλά ζώα, συμπεριλαμβανομένων των αλεπούδων, έχουν αναπτύξει φυσιολογικά και συμπεριφορικά χαρακτηριστικά για να αντέχουν και να εκμεταλλεύονται περιβάλλοντα επιρρεπή σε πυρκαγιές. Για παράδειγμα, ορισμένα μικρά θηλαστικά σκάβουν βαθιά για να αποφύγουν τη ζέστη, ενώ άλλα χρονίζουν τους αναπαραγωγικούς τους κύκλους ώστε να συμπίπτουν με την αφθονία των πόρων μετά την πυρκαγιά.

Πώς οι ανθρώπινες πρακτικές αντανακλούν και επηρεάζουν την οικολογική ανθεκτικότητα

Η σύγχρονη διαχείριση της γης ενσωματώνει ελεγχόμενες καύσεις και στρατηγικές καταστολής πυρκαγιών, επηρεάζοντας την ανθεκτικότητα του οικοσυστήματος. Η αναγνώριση του τρόπου με τον οποίο οι άνθρωποι ιστορικά έχουν προσαρμοστεί στις πυρκαγιές μπορεί να διαμορφώσει βιώσιμες πρακτικές που υποστηρίζουν την άγρια ζωή, συμπεριλαμβανομένων των προσαρμόσιμων ειδών όπως οι αλεπούδες, στη διατήρηση της οικολογικής ισορροπίας.

Αλεπούδες σε σύγχρονα οικοσυστήματα που προκαλούνται από πυρκαγιές: Παραδείγματα και μελέτες περιπτώσεων

Παρουσία και Συμπεριφορά Πληθυσμών Αλεπούς σε Πρόσφατα Καμένες Περιοχές

Μελέτες σε περιοχές όπως η Αυστραλία και η Βόρεια Αμερική δείχνουν ότι οι αλεπούδες συχνά επαναποικίζουν γρήγορα τις καμένες περιοχές. Η ευέλικτη συμπεριφορά αναζήτησης τροφής τους επιτρέπει να κυνηγούν μικρά ζώα που ευδοκιμούν σε πρώιμα στάδια διαδοχής. Για παράδειγμα, στο chaparral της Καλιφόρνια, παρατηρούνται αλεπούδες να εκμεταλλεύονται την αφθονία τρωκτικών που εμφανίζονται μετά από πυρκαγιές.

Ο Ρόλος των Πρωτοπόρων Φυτών στη Δημιουργία Οικοτόπων για τις Αλεπούδες μετά από Πυρκαγιά

Πρωτοποριακά είδη όπως τα αγρωστώδη (π.χ., Bromus spp.) και οι θάμνοι (π.χ., Ceanothus) εγκαθίστανται γρήγορα μετά από πυρκαγιές. Αυτά τα φυτά παρέχουν κάλυψη και κυνηγετικά εδάφη για τις αλεπούδες, καταδεικνύοντας πώς η αναγέννηση της βλάστησης υποστηρίζει άμεσα την ανθεκτικότητα των θηρευτών. Η διαθεσιμότητα καταφυγίων και πηγών τροφής σε αυτά τα πρώιμα στάδια διαδοχής είναι κρίσιμη για την επιβίωση των αλεπούδων.

Εισαγωγή προϊόντων όπως το PyroFox ως σύμβολο προσαρμογής και καινοτομίας

Οι σύγχρονες καινοτομίες, όπως η ανάπτυξη ανθεκτικών υλικών και εργαλείων εμπνευσμένων από τη φύση, αποτελούν παράδειγμα του πώς η ανθρώπινη εφευρετικότητα αντικατοπτρίζει την οικολογική προσαρμογή. Για παράδειγμα, το pryofox is it rigged glitch ????!! συμβολίζει την ανθεκτικότητα, απηχώντας τις διαχρονικές αρχές που ζώα όπως οι αλεπούδες ενσαρκώνουν στις στρατηγικές επιβίωσής τους εν μέσω μεταβαλλόμενων περιβαλλόντων.

Ο Ρόλος των Πρωτοπόρων Φυτών και Βλάστησης στην Υποστήριξη των Οικοτόπων των Αλεπούδων

Πώς η Αναγέννηση της Καμένης Γης Δημιουργεί Νέα Καταφύγια και Κυνηγετικά Έδαφη

Μετά από μια πυρκαγιά, η ταχεία ανάπτυξη των πρωτοπόρων φυτών δημιουργεί ένα μωσαϊκό οικοτόπων—ανοιχτές περιοχές για κυνήγι μικρών θηραμάτων και πυκνά τμήματα για κάλυψη. Οι αλεπούδες αξιοποιούν αυτά τα νέα τοπία, αποδεικνύοντας την ικανότητά τους να προσαρμόζονται σε παροδικά αλλά παραγωγικά περιβάλλοντα.

Η σημασία της διαδοχής των φυτών στη σταθεροποίηση των οικοσυστημάτων που έχουν πληγεί από πυρκαγιές

Η διαδοχή οδηγεί στη δημιουργία ώριμης βλάστησης που προσφέρει μακροπρόθεσμη σταθερότητα. Οι αλεπούδες επωφελούνται από αυτή τη διαδικασία αποκτώντας πρόσβαση σε ποικίλα είδη θηραμάτων και σταθερό καταφύγιο, εξασφαλίζοντας τη συνεχή επιβίωσή τους καθώς τα οικοσυστήματα ανακάμπτουν.

Παραδείγματα περιπτώσεων: Συγκεκριμένα πρωτοποριακά είδη που ωφελούν την επιβίωση της αλεπούς

Πρωτοπόροι Είδη Οικολογικός Ρόλος

Bromus spp. (Χόρτα Bromus) Παροχή έγκαιρης κάλυψης και πηγών τροφής για τα θηράματα

Ceanothus spp. Σταθεροποιήστε το έδαφος και δημιουργήστε κάλυψη θάμνων για τα αρπακτικά ζώα

Ευκάλυπτος spp. Σχηματίζουν πυκνά στέγαστρα για καταφύγιο και φωλιά

Αστική επέκταση και διαχείριση πυρκαγιών: Ένα δίκοπο μαχαίρι για τις αλεπούδες

Αστικά Περιβάλλοντα ως Καταφύγια Πυρκαγιάς και Νέοι Οικότοποι

Οι αστικές περιοχές συχνά περιλαμβάνουν πάρκα, πράσινους διαδρόμους και διαταραγμένες εκτάσεις που μπορούν να χρησιμεύσουν ως καταφύγια για τις αλεπούδες, ειδικά καθώς τα φυσικά ενδιαιτήματα αλλοιώνονται από πυρκαγιές. Αυτά τα περιβάλλοντα προσφέρουν άφθονη τροφή και καταφύγιο, αλλά ενέχουν επίσης κινδύνους όπως συγκρούσεις οχημάτων και συγκρούσεις ανθρώπου-άγριας ζωής.

Καταστολή πυρκαγιάς έναντι φυσικών κύκλων καύσης: Επιπτώσεις στους πληθυσμούς αλεπούς

Οι πολιτικές καταστολής πυρκαγιών μπορούν να οδηγήσουν σε κατάφυτα ενδιαιτήματα, μειώνοντας τη συχνότητα των φυσικών επαναφορών που ωφελούν τα πρωτοποριακά είδη και τη σχετική άγρια ζωή. Αντίθετα, οι προβλεπόμενες καύσεις βοηθούν στη διατήρηση των οικολογικών διεργασιών που υποστηρίζουν τις αλεπούδες και άλλα προσαρμόσιμα είδη.

Σύγχρονες Στρατηγικές στη Διαχείριση Πυρκαγιών που Λαμβάνουν υπόψη την Ανθεκτικότητα της Άγριας Ζωής

Η ενσωμάτωση της οικολογικής γνώσης στη διαχείριση των πυρκαγιών —όπως ο χρονισμός των ελεγχόμενων καύσεων για την αποφυγή κρίσιμων εποχών αναπαραγωγής— μπορεί να βοηθήσει στη διατήρηση των οικοτόπων για τις αλεπούδες και άλλα ανθεκτικά είδη. Η αναγνώριση της προσαρμοστικότητάς τους είναι το κλειδί για τον σχεδιασμό βιώσιμων πρακτικών γης.

Μελλοντικές προοπτικές: Μπορούν οι αλεπούδες να ευδοκιμήσουν πλήρως σε ένα μεταβαλλόμενο τοπίο πυρκαγιών;

Κλιματική Αλλαγή και η Επίδρασή της στη Συχνότητα και Ένταση Πυρκαγιάς

Τα κλιματικά μοντέλα προβλέπουν αυξημένη συχνότητα και σοβαρότητα των πυρκαγιών σε πολλές περιοχές, λόγω υψηλότερων θερμοκρασιών και μεταβαλλόμενων προτύπων βροχοπτώσεων. Αυτή η εντατικοποίηση θα μπορούσε να αποτελέσει πρόκληση ακόμη και για ιδιαίτερα προσαρμόσιμα είδη όπως οι αλεπούδες, μεταβάλλοντας ενδεχομένως τη διαθεσιμότητα θηραμάτων και τη δομή των οικοτόπων.

Πιθανές Εξελικτικές Προσαρμογές για Μελλοντική Ανθεκτικότητα

Με την πάροδο του χρόνου, οι αλεπούδες μπορεί να αναπτύξουν περαιτέρω φυσιολογικές ή συμπεριφορικές προσαρμογές —όπως αυξημένη ικανότητα σκάψιμο ή αλλοιωμένο χρόνο αναπαραγωγής— για να αντιμετωπίσουν συχνότερες πυρκαγιές. Οι παρατηρήσεις ταχέων αλλαγών συμπεριφοράς στις αστικές αλεπούδες υποδηλώνουν συνεχή ανθεκτικότητα.

Η Σημασία της Διατήρησης και της Διαχείρισης Οικοτόπων

Οι προσπάθειες διατήρησης που προωθούν την ετερογένεια των οικοτόπων και τη χρήση γης με γνώμονα την προστασία από τις πυρκαγιές μπορούν να υποστηρίξουν τους πληθυσμούς των αλεπούδων. Η προστασία κρίσιμων καταφυγίων και η διασφάλιση της συνδεσιμότητας μεταξύ των οικοτόπων είναι απαραίτητες για τη μακροπρόθεσμη ανθεκτικότητα.

Συμπέρασμα: Η Συνέργεια της Φύσης, της Προσαρμογής και της Ανθρώπινης Καινοτομίας

Συνοπτικά, οι αλεπούδες επιδεικνύουν αξιοσημείωτη ικανότητα προσαρμογής σε οικοτόπους που προκαλούνται από πυρκαγιές μέσω της ευελιξίας συμπεριφοράς, της φυσικής ανθεκτικότητας και της ευκαιριακής αναζήτησης τροφής. Αυτές οι ιδιότητες τους επιτρέπουν να πλοηγούνται στο πολύπλοκο και συχνά απαιτητικό τοπίο μετά την πυρκαγιά, ειδικά όταν οι οικολογικές πρακτικές και οι πρακτικές διαχείρισης γης υποστηρίζουν τις ανάγκες τους.

«Η κατανόηση και η αξιοποίηση της οικολογικής ανθεκτικότητας —τόσο στη φύση όσο και στις ανθρώπινες πρακτικές— είναι ζωτικής σημασίας για τη διασφάλιση της επιβίωσης προσαρμόσιμων ειδών όπως οι αλεπούδες σε έναν ταχέως μεταβαλλόμενο κόσμο.»

Οι σύγχρονες καινοτομίες και η οικολογική ευαισθητοποίηση, που αποτυπώνονται σε έννοιες όπως το pryofox is it rigged glitch ????!!, χρησιμεύουν ως συμβολικές υπενθυμίσεις ότι η ανθεκτικότητα είναι μια διαχρονική αρχή. Ενθαρρύνοντας βιώσιμες στρατηγικές χρήσης γης που σέβονται τα φυσικά καθεστώτα πυρκαγιών, μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι τα προσαρμόσιμα είδη θα συνεχίσουν να ευδοκιμούν εν μέσω των αυξανόμενων προκλήσεων ενός πλανήτη που θερμαίνεται.

Πηγή https://riodasantas.sc.gov.br/can-foxes-thrive-in-fire-driven-habitats-today/

Συνέχεια άρθρου  https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12189746/

Πηγή https://www.ncbi.nlm.nih.gov/

Νίκος Γεωργιάδης, Μαρία ∆εδάκη, Νάνσυ Κουταβά, Παναγιώτης Λατσούδης, Ελένη

Σβορώνου, Μαρίνα Συµβουλίδου.

Αυτό το ένθετο δηµιουργήθηκε στο πλαίσιο του προγράµµατος « Γνωρίζω,
Συµµετέχω, Προστατεύω» που υλοποίησε το WWF σε συνεργασία µε την τράπεζα
EFG Eurobank Εργασίας.
Αυτή η έκδοση θα πρέπει να αναφέρεται στην εκάστοτε βιβλιογραφία ως εξής:
Απλαδά Ε., Γεωργιάδης Ν., ∆εδάκη Μ., Κουταβά Ν., Λατσούδης Π., Μαραγκού Π.,
Σβορώνου Ε., Συµβουλίδου Μ., Τζηρίτης Η., & Χριστόπουλος Χ., 2007: « Πρόγραµµα
Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης για τις Προστατευόµενες Περιοχές, το Παράδειγµα της
Πάρνηθας».
WWF Ελλάς, Αθήνα.

Περιεχόµενα

Εισαγωγή 3

∆άσος και φωτιά 4

Είδη δασικών πυρκαγιών- Η πυρκαγιά στην Πάρνηθα 5

Μέτρα πρόληψης των δασικών πυρκαγιών 6

Επίδραση της πυρκαγιάς στους οικότοπους 7

Επίδραση στη χλωρίδα και την πανίδα της περιοχής 8

Η φυσική διαδοχή της βλάστησης µετά τη φωτιά 10

Επίλογος 11

Επιπτώσεις στο µικροκλίµα της Αττικής 11

Γενικότερες επιπτώσεις των πυρκαγιών στον άνθρωπο 12

Χρήσιµες συµβουλές 13

Εισαγωγή

Αγαπητοί εκπαιδευτικοί,

Το ελληνικό καλοκαίρι του 2007 ήταν ίσως το χειρότερο των τελευταίων δεκαετιών. Ζωές και

περιουσίες χάθηκαν, ενώ εκατοντάδες χιλιάδες στρέµµατα δασικών εκτάσεων κάηκαν µέσα

σε λίγες µόνο ηµέρες. Ανυπολόγιστες ζηµιές προκλήθηκαν σε πολύτιµα δάση και εθνικούς

δρυµούς.

Οικότοποι των περιοχών της Πρέσπας, της Πίνδου, του Αίνου, του Εθνικού ∆ρυµού

Πάρνηθας, του Πηλίου, της Πελοποννήσου, της Εύβοιας θα χρειαστούν πολλά χρόνια για

να ανακάµψουν, κάποια ίσως να µην επανέλθουν ποτέ στην κατάσταση την οποία

βρίσκονταν. Στον Εθνικό ∆ρυµό της Πάρνηθας κάηκαν συνολικά περίπου 50.000 στρέµµατα

από τα οποία τα 20.000 ήταν ελατοδάσος.

Η Πάρνηθα δεν είναι απλά ένα βουνό της Αττικής, αλλά, ουσιαστικά, ήταν ο πιο σηµαντικός

πνεύµονας πρασίνου της. Είναι σχεδόν σίγουρο ότι µέχρι να ανακάµψει το οικοσύστηµά της,

όλοι θα νιώσουµε τις άµεσες συνέπειες στο µικροκλίµα της Αττικής και κατά συνέπεια στην

καθηµερινότητά µας (άνοδος της θερµοκρασίας, πληµµυρικά φαινόµενα, αύξηση της

ατµοσφαιρικής ρύπανσης κ.α.).

Το ένθετο που κρατάτε στα χέρια σας δηµιουργήθηκε µετά τις τελευταίες δυσάρεστες εξελίξεις

και αποτελεί µέρος του πακέτου της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης για τον Εθνικό ∆ρυµό της

Πάρνηθας που είχε ετοιµαστεί από το WWF Ελλάς και εφάρµοζε για χρόνια στο απέραντα

καταπράσινο (τότε) βουνό. Στόχος του είναι να δώσει µια γενικότερη εικόνα για το θέµα των

πυρκαγιών και ειδικότερα για τα αποτελέσµατα της µεγάλης πυρκαγιάς στον Εθνικό ∆ρυµό

της Πάρνηθας. Αναλυτικότερα, στο ένθετο ακολουθούν τα εξής κεφάλαια:

⇒ Εισαγωγή

⇒ ∆άσος και φωτιά

⇒ Είδη δασικών πυρκαγιών- Η πυρκαγιά στην Πάρνηθα

⇒ Μέτρα πρόληψης των δασικών πυρκαγιών

⇒ Επίδραση της πυρκαγιάς στους οικότοπους

⇒ Επίδραση στη χλωρίδα και την πανίδα της περιοχής

⇒ Η φυσική διαδοχή της βλάστησης µετά τη φωτιά

⇒ Επίλογος

⇒ Επιπτώσεις στο µικροκλίµα της Αττικής

⇒ Γενικότερες επιπτώσεις των πυρκαγιών στον άνθρωπο

⇒ Χρήσιµες συµβουλές

Τέλος θα θέλαµε να σας ενηµερώσουµε ότι στην ιστοσελίδα του WWF Ελλάς (www.wwf.gr)

υπάρχει υλικό που µπορείτε να χρησιµοποιήσετε για την περιβαλλοντική εκπαίδευση, ενώ

µπορείτε να δανειστείτε πακέτα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης από τα γραφεία µας

(Φιλελλήνων 26, Αθήνα, τηλ. 210 3314893). 4

∆άσος και φωτιά

Πολλές φορές έχουµε ακούσει ότι οι πυρκαγιές αποτελούν, ως ένα σηµείο,

φυσικό φαινόµενο. Ιδιαίτερα για τα µεσογειακά ή µεσογειακού τύπου

δάση και θαµνώνες. ∆έντρα που κυριαρχούν σήµερα σε αυτές τις

περιοχές, όπως η Χαλέπιος και η Τραχεία Πεύκη, αλλά και θάµνοι

όπως λαδανιές, πουρνάρια και ρείκια, έχει αποδειχθεί ότι, όχι µόνο

επανέρχονται µετά από µια φωτιά, αλλά είναι είδη που ευνοούνται από

αυτήν, αφού από τη µια τα βοηθά να αναγεννηθούν και από την άλλη

εκτοπίζει τους ανταγωνιστές τους. Γι’αυτό ονοµάζονται από κάποιους

«πυράντοχα» ή ακόµη και «πυρόφιλα» είδη!

Υπάρχουν δύο µορφές φυτών που αντέχουν ή ακόµη κι «επιζητούν» τη φωτιά:

α) Τα παθητικά πυρόφυτα, τα οποία αντέχουν τις υψηλές θερµοκρασίες. Συνήθως τα είδη

αυτά δείχνουν υψηλή αντοχή λόγω του φλοιού τους (εξαιρετικά παχύς, όπως η φελλοφόρος

δρυς) ή γιατί έχουν σκληρό ξύλο (π.χ. ίταµος).

β) Τα ενεργητικά πυρόφυτα, τα οποία καίγονται εύκολα, αλλά φυτρώνουν εξίσου εύκολα. Για

παράδειγµα το πουρνάρι, η άρκευθος και ο σχίνος παράγουν µετά τη φωτιά

παραβλαστήµατα και ριζοβλαστήµατα από τη βάση του κορµού. Η ταχύτητα µε την οποία

αναπτύσσονται µετά από πυρκαγιά είναι τόσο µεγάλη που πολλές φορές σε µία βλαστική

περίοδο τα νέα κλαδιά φθάνουν σε ύψος µέχρι και το 60% των παλαιότερων.

Στα ενεργητικά πυρόφυτα ανήκουν επίσης είδη των οποίων η εξάπλωση των σπόρων τους

διεγείρεται από τη φωτιά. Τέτοια για παράδειγµα είναι η Χαλέπιος Πεύκη, η Τραχεία Πεύκη και η

Κουκουναριά, θερµόβια είδη κωνοφόρων δέντρων από τα οποία αποτελείται το µεγαλύτερο

ποσοστό των µεσογειακών δασών και κατά συνέπεια και των δικών µας. Είναι πράγµατι

εντυπωσιακό πως, ενώ στα περισσότερα φυτά οι ώριµοι καρποί πέφτουν σύντοµα στο

έδαφος, στα θερµόβια πεύκα συµβαίνει κάτι πολύ διαφορετικό. Το 30% των ώριµων κώνων

(κουκουναριών) παραµένει κλειστό για 5-10 χρόνια. Μετά το ξέσπασµα της φωτιάς, τα

κουκουνάρια ανοίγουν λόγω της θερµότητας και χιλιάδες σπόροι έχουν την ικανότητα να

παρασυρθούν µέχρι και 100 µέτρα µακριά!

Αναµφίβολα, η φωτιά διευκολύνει τα πυράντοχα είδη, όπως αυτά που αναφέρθηκαν

παραπάνω. ∆εν µπορούµε να πούµε ότι ισχύει το ίδιο και για άλλα είδη και κυρίως για τα

έλατα. Το έλατο είναι ψυχρόβιο είδος, χρειάζεται δηλαδή σκιά, υγρασία & χαµηλή

θερµοκρασία για να µπορέσει να αναπτυχθεί. Σε γυµνό έδαφος είναι αρκετά δύσκολο να

αναγεννηθεί, αφού η επιφάνεια των γυµνών εδαφών αποξηραίνεται πολύ γρήγορα και τα

µικρά αρτίφυτρα µε την µικροσκοπική ρίζα τους αδυνατούν να επιβιώσουν. Ένα άλλο

χαρακτηριστικό των ελάτων είναι ότι οι κώνοι τους ωριµάζουν τον Οκτώβριο, πολύ

αργότερα δηλαδή από την θερινή περίοδο «υψηλού κινδύνου για πυρκαγιές». Ουσιαστικά, οι

ελατόσποροι είναι άγουροι όταν συµβεί µια πυρκαγιά το καλοκαίρι. Ακόµη δηλαδή και εάν

γλίτωναν από την φωτιά, θα ήταν αδύνατον να φυτρώσουν µετά.

Γενικά, η πυρκαγιά πάντα προκαλεί απώλειες και προβλήµατα στο δασικό οικοσύστηµα και

ιδιαίτερα στο δασογενές περιβάλλον που χάνεται για αρκετά τουλάχιστον χρόνια. 5

Συγκεκριµένα υπάρχει υποβάθµιση ή αλλαγή στην παραγωγικότητά του, στη χλωρίδα στην

πανίδα αλλά και στα µικροκλίµατα των γύρω περιοχών.

Όπως προαναφέρθηκε ωστόσο, υπάρχει ελπίδα ανάκαµψης του δασικού οικοσυστήµατος,

όταν δεν επέµβει σε αυτό ο άνθρωπος µε συχνές πυρκαγιές, εντατική βόσκηση, εκχερσώσεις

και οικοπεδοποιήσεις.

Είδη δασικών πυρκαγιών-Η πυρκαγιά στην Πάρνηθα

Για να προκληθεί µια φωτιά χρειάζονται τρεις παράγοντες: η θερµότητα, το οξυγόνο και η

καύσιµη ύλη. Σε περίπτωση που λείψει ένα από αυτά τα στοιχεία, η φωτιά σβήνει από µόνη

της.

Τις δασικές πυρκαγιές τις διακρίνουµε σε κάποιες κατηγορίες, ανάλογα

µε τη θέση τους στην επιφάνεια του εδάφους και τον τρόπο εξάπλωσής

τους.

Ας δούµε πιο αναλυτικά τα είδη των δασικών πυρκαγιών:

Πυρκαγιές εδάφους ή υπόγειες: Σε αυτή την περίπτωση καίγεται οργανική ύλη (ξερά φύλλα,

κλαδιά, βρύα κ.α.) που έχει συγκεντρωθεί κοντά στην επιφάνεια του εδάφους, ακόµη και

κάτω από αυτήν, αλλά βρίσκεται συνήθως σε στάδιο αποσύνθεσης. Στις πυρκαγιές

εδάφους µπορεί να υπάρχει καπνός, µπορεί όµως και να µην υπάρχει. Γενικά διαδίδονται

αργά και σε µερικές περιπτώσεις υπάρχει πιθανότητα να γίνουν από τις πιο επικίνδυνες

πυρκαγιές, επειδή κινούνται «ύπουλα», χωρίς να προκαλούν ανησυχία.

Πυρκαγιές επιφάνειας ή έρπουσες: Είναι οι πυρκαγιές που καίνε τους χορτοβοσκότοπους,

τον βελονοτάπητα ή φυλλοτάπητα, τα ξερά κλαδιά, τις αναγεννήσεις, το χορτάρι, τα

υπολείµµατα των υλοτοµιών ή και συνδυαστικά όλα τα προηγούµενα. Εδώ υπάγονται και οι

πυρκαγιές των θάµνων που είναι οι πιο συνηθισµένες και οι πιο επικίνδυνες. Από αυτές

προέρχονται οι πυρκαγιές κόµης.

Ιδιαίτερα στα δάση Χαλέπιου και Τραχείας Πεύκης όπου υπάρχει άφθονος υπόροφος (µε τη

λέξη υπόροφο εννοούµε τους θάµνους, τα µικρά δέντρα και ο,τιδήποτε αναπτύσσεται κάτω

από τις ψηλές κόµες των δέντρων) όταν ανάψει µικρή φωτιά καίγεται ο υπόροφος και η

φλόγα µπορεί να µεταδοθεί και στην κόµη, οπότε έχουµε µικτή πυρκαγιά.

Το συγκεκριµένο είδος διαδίδεται πιο γρήγορα από τις υπόγειες, επειδή συνήθως υπάρχει

άφθονος αέρας και οξυγόνο, άφθονη και ξηρή καύσιµη ύλη, φλόγα και κατάλληλη

θερµοκρασία.

Πυρκαγιές κόµης ή επικόρυφες: Σ’αυτές καίγεται η κόµη των δέντρων. Τέτοιου είδους

πυρκαγιές έχουµε συνήθως στα κωνοφόρα και κυρίως στη Χαλέπιο και Τραχεία Πεύκη. Σε

πυκνά δάση αυτές οι πυρκαγιές απλώνονται ταχύτατα αφού η φωτιά µεταδίδεται γρήγορα

από την µια κόµη στην άλλη. 6

Στην Ελλάδα έχουµε συνήθως µικρές ή µεγάλες µικτές πυρκαγιές που προέρχονται από

πυρκαγιές έρπουσες. ∆ηλαδή σε δάση Χαλεπίου και Τραχείας Πεύκης, καίγεται καταρχήν ο

υπόροφος και στη συνέχεια µεταδίδει τη φωτιά στην κόµη.

Στην Πάρνηθα, η φωτιά που έπληξε τον ∆ρυµό ήταν συνδυασµός επικόρυφης και

έρπουσας πυρκαγιάς και ήταν σαρωτική. ∆ηλαδή έκαψε σχεδόν τα πάντα στο πέρασµα της,

χωρίς ν’αφήσει πολλές νησίδες πρασίνου, που θα µπορούσαν να λειτουργήσουν ως

µητρικές και αναγεννητικές συστάδες για την µεταπυρική ανάκαµψη των ελάτων.

Μέτρα πρόληψης των δασικών πυρκαγιών

Έχουν διατυπωθεί και εφαρµόζονται παγκοσµίως διάφορα µέτρα πρόληψης και καταστολής

για να µειώσουµε τον κίνδυνο εξάπλωσης των πυρκαγιών. Σήµερα επίσης εξελλίσονται

συνεχώς νέα υπολογιστικά µοντέλα πρόβλεψης της εµφάνισης πυρκαγιών.

Αν και η καταστολή των πυρκαγιών θα πρέπει να είναι αποτελεσµατική, αναµφίβολα, πιο

σηµαντική από αυτήν είναι η πρόληψή τους. Η συσσώρευση καύσιµης ύλης σε απέραντες

εκτάσεις θα πρέπει να µας προβληµατίζει εκ των προτέρων. Η έλλειψη άγριων οπληφόρων, η

εγκατάλειψη των δασοκοµικών και αγροτικών δραστηριοτήτων (όπως η ελεύθερη βοσκή και

η ρητίνευση) σε περιοχές «υψηλού κινδύνου για πυρκαγιές» έχει οδηγήσει σε συµπαγείς και

αδιάσπαστες δασικές συστάδες που είναι ευάλωτες στις πυρκαγιές. Ωστόσο απαιτείται

σχεδιασµός που θα µπορεί να εξασφαλίζει τόσο τη διατήρηση του δασογενούς

περιβάλλοντος όσο και την προστασία του από τις φωτιές.

Η τοποθέτηση έµπειρων οµάδων (πυροσβέστες, εθελοντές δασοπυροσβέστες) µέσα στο

δάσος κατά τη διάρκεια της θερινής περιόδου, που είναι και η πιο κρίσιµη για την εµφάνιση

πυρκαγιών είναι ένα ενεργό µέτρο πρόληψης. Οι οµάδες αυτές πρέπει να είναι σε θέση να

αναγνωρίζουν και να εντοπίζουν έγκαιρα το σηµείο στο οποίο εκδηλώθηκε η φωτιά, έτσι

ώστε να είναι όσο το δυνατόν πιο άµεση η επέµβαση των πυροσβεστικών οχηµάτων, αλλά

και των υπόλοιπων µέσων που ρίχνονται στην κατάσβεση της φωτιάς.

Στην ανίχνευση της φωτιάς µπορούν να χρησιµοποιηθούν και τα νέα µέσα της τεχνολογίας

όπως οι δορυφόροι, τα ραντάρ κ.α. Αυτά σε άµεση συνεργασία µε την ΕΜΥ µπορούν να

συµβάλλουν αποτελεσµατικά στην πρόγνωση και πρόληψη των πυρκαγιών.

Σήµερα, στην πρόβλεψη των πιθανών σηµείων και των χρονικών περιόδων που µπορεί να

εµφανιστεί µια πυρκαγιά, βοηθούν επίσης σύγχρονα υπολογιστικά προγράµµατα που

λαµβάνουν υπόψη βασικές παραµέτρους των πυρκαγιών. Τέτοιες παράµετροι είναι η

ποιότητα και ποσότητα της καύσιµης ύλης, η περιεχόµενη υγρασία, το ύψος της

χιονόπτωσης κατά τη διάρκεια του χειµώνα που προηγήθηκε, η κατεύθυνση και η ένταση

των ανέµων κλπ. Με τα προγράµµατα αυτά µπορεί να εκτιµηθούν από πριν τα σηµεία και οι

ώρες έναρξης πυρκαγιών ενώ, όταν εκδηλωθεί µια πυρκαγιά, µπορεί να εκτιµηθεί και ο

τρόπος εξάπλωσής της ώστε να είναι πιο αποτελεσµατική η στρατηγική καταστολής της.

∆ρόµοι: Η διάνοιξη δρόµων και αντιπυρικών ζωνών ή λωρίδων µέσα στο δάσος έχει σκοπό

να διασπάσει τη συνέχεια της καύσιµης ύλης. Οι δρόµοι χρησιµοποιούνται οπωσδήποτε και

ως αντιπυρικές ζώνες, αλλά και οι ζώνες χρησιµοποιούνται ως βοηθητικοί δρόµοι για τη

διακίνηση των ανθρώπων και των µηχανών τους. Για να αποκτήσουν ουσιαστικό 7

χαρακτήρα αντιπυρικών λουρίδων θα πρέπει οι δρόµοι να έχουν πλάτος τουλάχιστον λίγων

δεκάδων µέτρων. Επειδή οι περισσότεροι επαρχιακοί και δασικοί δρόµοι είναι πολύ

στενότεροι, χωρίς να κοπούν δέντρα µπορούν να µετατραπούν σε αντιπυρικές λουρίδες εάν

αποµακρυνθεί η παρεδαφιαία και θαµνώδης βλάστηση καθώς και τα χαµηλότερα κλαδιά

των δέντρων εκατέρωθεν των δρόµων.

Αντιπυρικές ζώνες: Είναι φυσικές ή τεχνητές λωρίδες όπου συνήθως αποµακρύνεται όλη

σχεδόν η δασική βλάστηση και έχει ως σκοπό να διακόψει την συνέχεια της δασικής ύλης.

Υπάρχουν όµως διαφόρων ειδών αντιπυρικές ζώνες:

α) Ζώνες γυµνού εδάφους, στις οποίες έχει προηγηθεί αποµάκρυνση της

βλάστησης.

β) Ζώνες µε µεγάλα πυκνά και αραιά δέντρα ή και χωρίς δέντρα, στις

οποίες αποµακρύνουµε τους επικίνδυνους θάµνους και αφήνουµε

ή φυτεύουµε µικρή ή αραιή βλάστηση.

γ) Ζώνες µε φυλλοβόλα πυρανθεκτικά δέντρα σε δάση κωνοφόρων.

δ) Ζώνες που είναι ο συνδυασµός όλων των παραπάνω.

Επειδή η διάνοιξη ζωνών είναι µια δαπανηρή από τη µια δράση και από την άλλη µια

σηµαντική επέµβαση στο φυσικό περιβάλλον, θα πρέπει να προσέξουµε στην κατασκευή

τους τόσο το είδος της πυρκαγιάς που δίνει κάθε καιγόµενη ύλη (δηλαδή τα δέντρα, χόρτα,

θάµνοι, ξερά φύλλα και κλαδιά, σάπιες ρίζες) όσο και τη διάβρωση του εδάφους που µπορεί

να προκληθεί από τη διάνοιξη των ζωνών, την αισθητική αξία του τοπίου και άλλους

παράγοντες όπως ευκολία διακίνησης ανθρώπων (αλλά και λαθροθήρων ειδικότερα),

µηχανών κ.λ.π.

Επίδραση της πυρκαγιάς στους οικοτόπους

Η φωτιά προκαλεί επιπτώσεις τόσο στο αβιοτικό όσο και στο βιοτικό µέρος ενός

οικοσυστήµατος. Μεταβολές στο αβιοτικό µέρος εννοούµε εκείνες που παρατηρούνται στο

έδαφος και έχουν σχέση µε τη θερµοκρασία, την υγρασία, την περιεκτικότητα σε θρεπτικά

άλατα, αλλά και την έκπλυση και διάβρωσή του δευτερογενώς. Στο βιοτικό µέρος

αναφερόµαστε σε µεταβολές που προκαλούνται στη φυσιογνωµία της βλάστησης αλλά και

στη σύνθεση της πανίδας (πυκνότητα και δραστηριότητα πληθυσµών).

Οι επιπτώσεις της δασικής πυρκαγιάς στην πανίδα και χλωρίδα µιας περιοχής διακρίνονται

σε άµεσες και έµµεσες. Οι άµεσες γίνονται σχεδόν ακαριαία αντιληπτές: η υπέργεια

βλάστηση στις περισσότερες περιπτώσεις αφανίζεται, ενώ η πανίδα, ανάλογα µε τις

ικανότητες κάθε είδους, είτε αφανίζεται είτε επιλέγει τον αναγκαστικό δρόµο της προσφυγιάς.

Αντίθετα, χρειάζονται πολλά χρόνια για να αντιληφθούµε τις έµµεσες επιπτώσεις. Πρόκειται

για τις διαδικασίες «δευτερογενούς διαδοχής» που συνήθως οδηγούν στην επαναφορά της

πρότερης κατάστασης (εφόσον δεν υπάρξουν και άλλα «χτυπήµατα» στην ίδια περιοχή).

Μέχρι τότε, µια πλειάδα ειδών αναµένεται να «εκµεταλλευτεί» το ανοικτό περιβάλλον και να

ζήσει στην περιοχή µέχρι να αποκατασταθεί το δασογενές περιβάλλον. 8

Επίδραση της πυρκαγιάς στη χλωρίδα και την πανίδα της Πάρνηθας

Η πυρκαγιά που σάρωσε περίπου 50.000 στρέµµατα προκάλεσε µεγάλη ζηµιά στη χλωρίδα

και την πανίδα της περιοχής.

Επιγραµµατικά θα σηµειώναµε ότι χάθηκαν σχεδόν τα 2/3 του ελατοδάσους στο οποίο

κυριαρχούσε το ενδηµικό είδος της Κεφαλληνιακής ελάτης (Abies cephalonica) και θα

χρειαστεί δεκαετίες για να ξαναγίνει όπως ήταν στην περιοχή, ενώ κάηκαν επίσης και µικτά

δάση µε φυλλοβόλα και κωνοφόρα δέντρα. Η απώλεια αυτή είναι ιδιαίτερα σηµαντική,

καθώς η βλάστηση είχε φτάσει στο απόγειο της ανάπτυξής της και τώρα επιστρέφει σε πολύ

αρχικό στάδιο. Τα βαρύσπορα έλατα ειδικότερα, εάν δεν παρέµβει ο άνθρωπος, θα

χρειαστούν αιώνες για να αποικίσουν τις τεράστιες εκτάσεις που κάλυπταν κάποτε. Γιατί οι

σπόροι τους µπορούν να µεταφερθούν λίγες δεκάδες µόνο µέτρα από τα δέντρα που

γλίτωσαν. Συνολικά η υπέργεια βλάστηση αφανίστηκε, ενώ ελάχιστοι είναι οι θύλακες

πρασίνου που παρέµειναν άκαυτοι ανάµεσα στα καµένα.

Όσον αφορά τα ζώα, εκείνα που επλήγησαν περισσότερο ήταν βραδυκίνητα ζώα όπως οι

χελώνες και ειδικότερα οι Κρασπεδωτές χελώνες Testudo marginata (αποκλειστικά ελληνικό

είδος), που δεν είχαν δυνατότητες διαφυγής. Επίσης πολλά ζώα που αποµακρύνονταν σε

κατάσταση πανικού, όπως κάποιοι λαγοί Lepus europaeus και ελάφια Cervus elaphus

χάθηκαν στη φωτιά.

Ας δούµε όµως λεπτοµερέστερα κάποιες από τις άµεσες επιπτώσεις στα είδη που ζούσαν

ήδη στην περιοχή:

ΠΟΥΛΙΑ

Τα πουλιά έχουν γενικά την ικανότητα να αποµακρύνονται πετώντας

µακριά από τη φωτιά. ∆εν συµβαίνει το ίδιο όµως µε τις φωλιές, τα

αβγά και τους νεοσσούς τους.

Η πυρκαγιά της Πάρνηθας δεν διακρίθηκε µόνο για την τεράστια έκταση και έντασή της

αλλά και για την ευαίσθητη περίοδο εµφάνισής της. Μόλις στην αρχή του καλοκαιριού,

όταν πολλά πουλιά έκλειναν τον κύκλο της αναπαραγωγικής τους διαδικασίας.

Οικογένειες χιλιάδων δασόβιων πουλιών γίνονταν αντιληπτές σε όλη την έκταση του

δάσους. Αυτή την εποχή δεν είχε ολοκληρωθεί η ανάπτυξη των νεοσσών πολλών

αρπακτικών πουλιών, όπως των Φιδαετών, των Γερακίνων και των Ξεφτεριών και των

νυχτόβιων αρπακτικών πουλιών Χουχουριστής και Γκιώνης που φώλιαζαν στα δάση που

κάηκαν. Παρόλο που δεν είχε εντοπιστεί η ακριβής θέση της φωλιάς των Φιδατεών που

τριγυρνούσαν καθηµερινά στο δυτικό τµήµα της Πάρνηθας, είναι βέβαιο ότι οι νεοσσοί τους

ήταν ακόµη ανίκανοι να αποµακρυνθούν από τη φωλιά τους. Στις καµένες εκτάσεις

βρέθηκαν απανθρακωµένοι νεοσσοί Χουχουριστών.

Στα δυτικά δάση της Πάρνηθας είχε παρατηρηθεί και η πυκνότερη συγκέντρωση

Αιγοθήλιδων (Γυδοβιζάστρων) που το παράξενο κάλεσµά τους αντηχούσε τα βράδια µε 9

ασύλληπτους ρυθµούς στο τµήµα αυτό. Οι αιγοθήλιδες δεν είχαν ολοκληρώσει την

ανατροφή των νεοσσών τους.

Τι απέγιναν τα δασόβια πουλιά που κατάφεραν να πετάξουν µακριά; Ελατοπαπαδίστες,

Βασιλίσκοι, Κοκκινολαίµηδες, Τρυποφράκτες, ∆ενδροβάτες, Μακρονούρηδες, Σπίνοι είναι

λίγα µόνο από τα είδη που έχουν απόλυτη ανάγκη το δάσος. Θα πρέπει να δώσουν µάχη

σαν πρόσφυγες σε νέες επικράτειες που, εάν υπάρχουν τέτοιες επικράτειες, είναι ήδη

κατειληµµένες από άλλα δασικά πουλιά.

ΘΗΛΑΣΤΙΚΑ

Περισσότερα από 40 διαφορετικά είδη είχαν εντοπιστεί στα δάση της Πάρνηθας.

Σκαντζόχοιροι, αλεπούδες, πετροκούναβα, λαγοί είναι µερικά από τα πιο χαρακτηριστικά.

Ακόµη και οι παροιµοιώδεις για την ταχύτητά τους λαγοί βρέθηκαν απανθρακωµένοι στις

καµένες εκτάσεις.

ΕΛΑΦΙ

Χωρίς αµφιβολία η Πάρνηθα ήταν γνωστή για έναν από τους

ελάχιστους στη χώρα και σίγουρα τον πιο ακµαίο πληθυσµό Κόκκινων

Ελαφιών Cervus elaphus. Στις αρχές της δεκαετίας του 1990 ο

πληθυσµός τους είχε υπολογιστεί από τη ∆ρ Σύλβια Παπίκα, στέλεχος

σήµερα του ∆ασαρχείου Πάρνηθας, σε 100-120 άτοµα τουλάχιστον.

Τελευταία οι εκτιµήσεις έδειχναν µια φανερή τάση αύξησης του πληθυσµού

που ίσως ξεπερνούσε τα 400 άτοµα.

Το WWF Ελλάς µόλις είχε ξεκινήσει την µελέτη εκτίµησης του σηµερινού πληθυσµού των

ελαφιών στο πλαίσιο του προγράµµατος «Γνωρίζω-Συµµετέχω-Προστατεύω-τον Εθνικό

∆ρυµό Πάρνηθας» που πραγµατοποιείται µε την αµέριστη υποστήριξη και χορηγία της

Eurobank EFG και την αγαστή συνεργασία µε τους αρµόδιους διαχειριστές της Πάρνηθας,

δηλαδή τον Φορέα ∆ιαχείρισης και το ∆ασαρχείο Πάρνηθας.

Μόλις µία εβδοµάδα πριν την πυρκαγιά (21-22 Ιουνίου 2007), στην αρχή του καταστροφικού

καύσωνα, είχε οργανωθεί στην Αθήνα και την Πάρνηθα, διεθνής συνάντηση εργασίας

ειδικών επιστηµόνων για τη µελέτη των ελαφιών. Σκοπός της συνάντησης ήταν να

αξιολογηθούν οι τεχνικές εκτίµησης του πληθυσµού των ελαφιών της Πάρνηθας. Οι ξένοι

ειδικοί επιστήµονες είχαν παρατηρήσει ότι τα ελάφια δεν προκαλούσαν κάποια φανερή

επίδραση στη δασική βλάστηση του βουνού. Στις πιλοτικές πάντως εφαρµογές της

καταγραφής από εποπτικές θέσεις (vantage points) 50 εθελοντές του WWF Ελλάς είχαν

καταγράψει περισσότερα από 80 ελάφια σε ένα µικρό µόνο τµήµα του συνολικού βουνού.

Ήδη είχε φανεί ότι τα περισσότερα ελάφια είχαν από νωρίς εγκαταλείψει τα χαµηλότερα

σηµεία για να παραθερίσουν στα υψηλότερα, πιο δροσερά σηµεία. Αυτά δηλαδή που

κάηκαν, πέρα από κάθε πρόβλεψη και φαντασία.

Τα ελάφια γεννούν στα τέλη Μαΐου-αρχές Ιουνίου. Αυτή την περίοδο οι ελαφίνες δεν

αποµακρύνονται πολύ από τις εστίες τους, προκειµένου να βρίσκονται κοντά στα νεογνά

τους.

∆υστυχώς αρκετά ελάφια δεν µπόρεσαν να γλιτώσουν από τις φλόγες. Τα περισσότερα

ωστόσο κατέφυγαν στις άκαυτες περιοχές. Ο θερινός βιότοπός τους όµως περιορίστηκε και,

προς το παρόν, δεν γνωρίζουµε τη σηµασία της απώλειας αυτής στον πληθυσµό τους. 10

ΑΛΛΑ ΣΠΟΝ∆ΥΛΩΤΑ

Οι Κρασπεδοχελώνες Testudo marginata, σχεδόν αποκλειστικά

ελληνικό είδος χερσαίων χελωνών, εξ’ορισµού είναι τα σπονδυλωτά που

είναι αδύνατον να αποµακρυνθούν από την πυρκαγιά.

Πλήθος άλλων ερπετών, όπως οι Γουστέρες, τα αβλαβή Σπιτόφιδα µαζί µε άλλα 30

τουλάχιστον διαφορετικά είδη ερπετών ήταν αδύνατον να γλιτώσουν από τα τις φλόγες που

κατέκαψαν κάθε σπιθαµή βλάστησης και δασικού τάπητα. Σε κάποιες περιπτώσεις έχει

αποδειχθεί ότι κάποιες σαύρες µπορεί να ευνοηθούν από την απώλεια του δάσους µετά την

πυρκαγιά και να αυξήσουν τους πληθυσµούς τους. Με ενδιαφέρον θα παρακολουθούµε

την εξέλιξη αυτή.

ΑΣΠΟΝ∆ΥΛΑ

Φυλλοφάγα και φλοιοφάγα έντοµα και άλλα ασπόνδυλα που στήριζαν την αλυσίδα της

ζωής του δάσους της Πάρνηθας απανθρακώθηκαν. Η πλειοψηφία της εδαφικής µικρο-,

µεσο- και µακροπανίδας ζει στο ανώτερο τµήµα του δασικού τάπητα που κάηκε. Όσα

βρίσκονταν βαθύτερα µέσα στο έδαφος ή κάτω από πέτρες ωστόσο θα δώσουν το

σύνθηµα για το ξεκίνηµα µιας νέας ζωής σε ένα περιβάλλον που θα είναι για δεκαετίες πολύ

διαφορετικό από αυτό που γνωρίζαµε… Λίγες ώρες µετά την πυρκαγιά οι ακάµατοι

δουλευτές της γης, τα µυρµήγκια, ξεκίνησαν µέσα στις στάχτες το εντατικό έργο τους.

Η φυσική διαδοχή της βλάστησης µετά τη φωτιά

Όπως έχει ήδη σηµειωθεί, η ζωή δεν χάνεται µετά τη φωτιά. Η σύνθεση όµως και η συνολική

εικόνα της ζωής αλλάζει για πολλά χρόνια. Εάν δεν επέµβει ο άνθρωπος ή κάποιος άλλος

δραστικός παράγοντας (π.χ. αλλαγή κλίµατος) η βλάστηση θα επανέλθει σε ένα στάδιο που

θα µοιάζει µε το προηγούµενο. Ο χρόνος που θα µεσολαβήσει και οι χαρακτηριστικές

ενδιάµεσες φάσεις καθορίζονται από διάφορους παράγοντες.

Όσο πιο ώριµη (και πολύπλοκη) ήταν η φυτική διάπλαση που υπήρχε πριν τη φωτιά, τόσο

πιο αργή θα είναι η επαναφορά της.

Σε περιοχές µε χαµηλή βλάστηση (π.χ. ποολίβαδα, φρυγανότοποι κλπ), µετά τη φωτιά

επανέρχεται τόσο γρήγορα η πρότερη κατάσταση ώστε ονοµάζουµε τη διαδικασία απλά ως

«αυτοδιαδοχή».

Στο καµένο έδαφος πρώην σύνθετων δασών εµφανίζονται σύντοµα όσα φυτά διέσωσαν

αναπαραγωγικά µέρη κοντά στην επιφάνεια του εδάφους ή µέσα σε αυτό (γεώφυτα, θάµνοι

και δέντρα που πρεµνοβλαστάνουν κλπ), αρτίφυτρα φυτών που ο σπόροι τους δεν

ζηµιώνονται από τη φωτιά καθώς και τα «ανεµόχωρα» φυτά που οι σπόροι τους φτάνουν

εύκολα από µακριά µε τον αέρα.

Στα αρχικά στάδια της διαδοχής της βλάστησης επικρατούν, όπως είναι αναµενόµενο,

µορφές ποώδους και θαµνώδους βλάστησης που σταδιακά γίνονται πυκνότερες και

ψηλότερες. 11

Το πότε θα επανέλθει ένα ώριµο δασογενές περιβάλλον εξαρτάται από όλους τους

παράγοντες που καθορίζουν γενικότερα τη βλάστηση:

Κλίµα-έδαφος-ανάγλυφο-χλωρίδα(είδη φυτών)-άνθρωπος

Επίλογος

Γνωρίζοντας τις έµµεσες συνέπειες των πυρκαγιών γενικότερα στην πανίδα και χλωρίδα,

µπορούµε να είµαστε βέβαιοι ότι η ζωή δεν θα χαθεί. Για πολλά χρόνια όµως η σύνθεσή της

θα είναι διαφορετική. Εάν µάλιστα δεν φροντίσουµε για την επαναφορά της κατάστασης

που λατρεύαµε όλοι µας, αυτό που γνωρίσαµε ίσως να µην το αντικρύσουν ούτε τα

δισέγγονά µας. Καµία φάση της φυσικής διαδοχής της βλάστησης δεν θα επαναφέρει

αµέσως το ώριµο δασογενές περιβάλλον.

Επιπτώσεις στο µικροκλίµα της Αττικής

Οι επιπτώσεις της πυρκαγιάς που έπληξε τον Εθνικό ∆ρυµό της Πάρνηθας

αναµένεται να γίνουν αντιληπτές από τον ερχόµενο χειµώνα.

Ουσιαστικά το δάσος της Πάρνηθας λειτουργούσε σαν ένα τεράστιο

κλιµατιστικό για την Αττική. Αποτελούσε έναν από τους κύριους µηχανισµούς

µείωσης της θερµοκρασίας της ευρύτερης περιοχής της Αθήνας από τον

Βορρά. Από τη στιγµή που χάθηκε αυτός ο µηχανισµός προβλέπεται

αύξηση της θερµοκρασίας το καλοκαίρι. Εκτιµάται ότι η διαφορά

θερµοκρασίας θα είναι τόση, όση αν διπλασιαζόταν η κίνηση αυτοκινήτων στην Αττική.

Τέλος θα επιβαρυνθεί ιδιαίτερα η ποιότητα του ατµοσφαιρικού αέρα.

Μερικά µέτρα που προτείνονται για να αφαιρεθεί η πρόσθετη θερµότητα στην πόλη είναι:

• Αύξηση της χρήσης των µέσων µαζικής µεταφοράς. Με αυτόν τον τρόπο µειώνεται η

ανθρωπογενής θερµότητα που εκλύεται από τα αυτοκίνητα.

• Χρήση ψυχρών υλικών στα πεζοδρόµια. Οι ψυχρές πλάκες έχουν έως και 5οC

χαµηλότερη θερµοκρασία από το λευκό µάρµαρο.

• Μετατροπή των ελεύθερων και αδόµητων χώρων σε ψυχρές (πράσινες) οάσεις, οι

οποίες θα συµβάλλουν σηµαντικά στη βελτίωση των συνθηκών ζωής στην πόλη.

• Να περιοριστεί όσο το δυνατόν η οικοδόµηση. Όσον αφορά τα νέα κτίρια, να

θεσπιστούν τέτοιες προδιαγραφές, ώστε να παρουσιάζουν βιοκλιµατικά

χαρακτηριστικά.

• Να βελτιωθούν τα παλιά κτίρια µε χρήση πράσινων οροφών, που µπορούν να

κατεβάσουν τη θερµοκρασία της πόλης έως και 3οC. 12

Άλλες επιπτώσεις

Εκτός από την αύξηση της θερµοκρασίας, µπορεί να έχουµε πληµµυρικά φαινόµενα σε

περιοχές που βρίσκονται στους πρόποδες της Πάρνηθας µε δεδοµένο ότι πολλά ρέµατα

εντός του λεκανοπεδίου και του διπλανού Θριάσιου Πεδίου έχουν µπαζωθεί.

Γενικότερες επιπτώσεις των πυρκαγιών στον άνθρωπο

Είναι γεγονός ότι όταν ξεσπάει µια φωτιά επηρεάζεται άµεσα και έµµεσα η τροφική αλυσίδα.

Αναµφίβολα όµως η πυρκαγιά εκτός από την άγρια ζωή στο δάσος επηρεάζει και τον

άνθρωπο.

Ας δούµε πιο αναλυτικά ποιες είναι οι επιπτώσεις αυτές:

• Απώλειες ανθρώπινων ζωών. Συνήθως πρόκειται για άτοµα που έρχονται αντιµέτωπα

µε τη φωτιά όπως οι πυροσβέστες και οι εθελοντές δασοπυροσβέστες. Το καλοκαίρι

του 2007 οι απώλειες δεν είχαν προηγούµενο αφού θρηνήσαµε περισσότερα από 70

ανθρώπους.

• Απώλειες περιουσιακών στοιχείων (σπίτια, εγκαταστάσεις, χωράφια).

Ειδικά το καλοκαίρι του 2007 ολόκληρα χωριά βίωσαν τη λαίλαπα της φωτιάς. Εκατοντάδες

σπίτια κάηκαν, αγροτικές εκτάσεις και κτηνοτροφικές µονάδες έγιναν πυρανάλωµα, αλλά και

επαγγελµατικές εγκαταστάσεις αγροτών και κτηνοτρόφων όπως επίσης και καλλιεργήσιµες

εκτάσεις. Συνολικά υπολογίζεται ότι 10.000 άτοµα επλήγησαν από τη φωτιά, ενώ κάηκαν 2.5

εκ. στρέµµατα δασικών εκτάσεων και 450.000 στρ. αγροτικής γης. Μόνο στην Ηλεία κάηκαν

45 άνθρωποι, 3.500 έµειναν άστεγοι, ενώ καταστράφηκαν 850.000 στρέµµατα δασικών

εκτάσεων και 230.000 στρέµµατα αγροτικής γης.

• Αύξηση της ατµοσφαιρικής ρύπανσης. Το δάσος έχει την ιδιότητα να απορροφά ρύπους

όπως το διοξείδιο του άνθρακα (CO2) και να µας δίνει οξυγόνο. Επίσης τα αναρίθµητα

φύλλα συγκρατούν αιωρούµενα σωµατίδια. Ιδιαίτερα για την περίπτωση της Αττικής,

προβλέπεται ότι από τη στιγµή που κάηκε µεγάλο µέρος του εθνικού δρυµού της Πάρνηθας,

αναµένεται να αυξηθούν οι ρύποι 15%-20%, πράγµα που σηµαίνει ότι θα επιβαρυνθεί ακόµα

περισσότερο η ανθρώπινη υγεία.

• Αύξηση της θερµοκρασίας. Τα δέντρα σκιάζουν το έδαφος και το κρατούν δροσερό

όπως επίσης και τον χώρο πάνω από αυτό. Το γυµνό, καµµένο, έδαφος θα «τηγανίζεται»

όλο το καλοκαίρι και γι’αυτό προβλέπεται να έχουµε και αύξηση της θερµοκρασίας, µε

αποτέλεσµα η ατµόσφαιρα να γίνει πιο αποπνικτική.

• ∆ιάβρωση του εδάφους και αύξηση των πληµµυρικών φαινόµενων. Όταν καίγεται το

δάσος είναι επόµενο να αυξάνεται ο κίνδυνος διάβρωσης του εδάφους αλλά και να γίνονται

πιο έντονες οι πληµµύρες. Αυτό συµβαίνει γιατί χάνονται τα δέντρα, τα οποία έχουν την

ιδιότητα να συγκρατούν την ορµή του νερού αλλά και ν’απορροφούν µέρος αυτού. Από τη

στιγµή που δεν υπάρχει η «οµπρέλα» των φυλλωσιών αλλά και το «πλέγµα» του ριζικού

συστήµατος για να συγκρατήσει αυτή την ποσότητα, προκαλείται διάβρωση του εδάφους.

Το φαινόµενο είναι έντονο στην Ελλάδα που οι βροχές είναι συνήθως σύντοµες και

καταρρακτώδεις. Επίσης χωρίς τα δέντρα µεγάλη ποσότητα νερού φτάνει στο έδαφος και

καταλήγει στις κοίτες των ρεµάτων. ∆υστυχώς τα ρέµατα εξαιτίας κυρίως των ανθρώπινων

επεµβάσεων που τα έχουν γεµίσει («βουλώσει») δεν αντέχουν τις µεγάλες ποσότητες νερού 13

και λάσπης, αφού οι κοίτες τους δεν έχουν τόσο µεγάλη χωρητικότητα για να συγκρατήσουν

τον όγκο των όµβριων υδάτων, µε αποτέλεσµα να υπερχειλίζουν και να έχουµε τα γνωστά

πληµµυρικά φαινόµενα.

• Πιθανότητα λειψυδρίας. Το έδαφος, σαν ένα τεράστιο σφουγγάρι, έχει τη δυνατότητα να

συγκρατεί τεράστιες ποσότητες νερού της βροχής και να το «στραγγίζει» σιγά-σιγά στα

ποτάµια και στις πηγές. Εάν χαθεί το πολύτιµο έδαφος αυξάνεται η πιθανότητα λειψυδρίας.

• Λαµβάνοντας υπόψη όλους τους παραπάνω παράγοντες καταλήγουµε στο

συµπέρασµα ότι η απώλεια ενός δάσους από φωτιά έχει και οικονοµικές επιπτώσεις. Τοµείς

που επηρεάζονται άµεσα από την πυρκαγιά είναι η κτηνοτροφία, η υλοτοµία και γενικότερα

το εµπόριο ξυλείας, αλλά ακόµη και η γεωργία. Βέβαια οι επιπτώσεις στην οικονοµία είναι

ακόµη πιο µεγάλες αν σκεφτούµε ότι το δάσος λειτουργεί, όπως ήδη έχει αναφερθεί σαν

φυσικό κλιµατιστικό.

Τα στοιχεία που βρίσκει κανείς από το διαδίκτυο -κυρίως από αµερικάνικες πηγές-

αναφέρουν ότι ένα δέντρο είναι 100% εκµεταλλεύσιµο (κυρίως για το ξύλο του και τα

παράγωγα του). Σύµφωνα µε τον καθηγητή Μ. Ντας του πανεπιστηµίου της Καλιφόρνια η

µέση αξία ενός δέντρου που ζει περίπου 50 χρόνια είναι περίπου 135.000 ευρώ.

Πιο αναλυτικά, ένα δέντρο ύψους 15 µέτρων αποθηκεύει περίπου 1.500 κιλά άνθρακα σε

διάφορες µορφές και απορροφά 124 γραµµάρια διοξειδίου του θείου κάθε χρόνο.

Αντίστοιχα, αν προσπαθήσει κανείς να κάνει την ίδια απορρύπανση µε τεχνικά µέσα, θα

ξόδευε 4 ευρώ το χρόνο.

Αν ακολουθήσουµε αυτό τον υπολογισµό, στα 30.000 περίπου στρέµµατα που κάηκαν στην

Πάρνηθα χάθηκαν σχεδόν 3.750.000 δέντρα. Αυτό σηµαίνει ότι για να διατηρήσει η Αττική το

ίδιο περίπου επίπεδο ρύπανσης θα χρειαστεί να ξοδευτούν µέσα σ’έναν χρόνο 15 εκατ. ευρώ

σε απορρυπαντικές διαδικασίες. ∆ηλαδή για τα επόµενα τουλάχιστον 15 χρόνια (περίοδος

αναγέννησης µε φυσικό ή τεχνητό τρόπο) θα χρειαστούν 225 εκατ. ευρώ!

Σύµφωνα µε τις πρώτες εκτιµήσεις από το υπουργείο Οικονοµίας & Οικονοµικών το κόστος

των ζηµιών από τις φετινές πυρκαγιές κυµαίνεται µεταξύ 1.2-1.6 δις ευρώ (0.6-0.8% του ΑΕΠ).

Χρήσιµες συµβουλές πριν, κατά τη διάρκεια και µετά την πυρκαγιά.

Όταν βρισκόµαστε στο δάσος:

• ∆εν πετάµε ποτέ τσιγάρα, γυαλιά ή άλλα σκουπίδια τα οποία µπορούν να προκαλέσουν

φωτιά µέσα στο δάσος.

• ∆εν ανάβουµε ποτέ φωτιά για κανένα λόγο σε δάση ή δασικές εκτάσεις. Σε περίπτωση

που εντοπίσουµε κάποιον άλλον που το κάνει, τον ενηµερώνουµε για την πιθανότητα

πυρκαγιάς και ειδοποιούµε άµεσα την πυροσβεστική.

• ∆εν εµποδίζουµε την πρόσβαση (π.χ. µε το αυτοκίνητο µας) στους δασικούς δρόµους

και τις αντιπυρικές ζώνες, γιατί µπορεί να δυσκολέψουµε το έργο της πυροσβεστικής

υπηρεσίας. Σε περίπτωση πυρκαγιάς δεν πρέπει να κυκλοφορούµε µέσα στο δάσος εάν

δεν το γνωρίζουν οι αρχές κατάσβεσης που είναι αρµόδιες για τον συνονισµό όλων των

ενεργειών. 14

Σπίτια µέσα στο δάσος:

• Φροντίζουµε πάντα να έχουµε καθαρό τον περιβάλλοντα χώρο. Κόβουµε συχνά τα ξερά

χόρτα και κλαδεύουµε τα δέντρα. Καλό είναι να µην υπάρχουν δέντρα και θάµνοι κοντά

στα παράθυρα, στη στέγη του σπιτιού ή στα ηλεκτροφόρα καλώδια.

• Αν υπάρχει δεξαµενή νερού, φροντίζουµε τους καλοκαιρινούς µήνες να είναι πάντα

γεµάτη και να διαθέτει αντλία εσωτερικής καύσης έτσι ώστε σε περίπτωση πυρκαγιάς να

µπορέσει να λειτουργήσει και χωρίς ρεύµα.

• Κατά την εκδήλωση πυρκαγιάς κλείνουµε καλά τα παράθυρα και σφραγίζουµε τις

χαραµάδες µε βρεγµένα πανιά. Οπωσδήποτε κατεβάζουµε τον γενικό διακόπτη του

ρεύµατος. Επικρατεί γενικά η εντύπωση ότι το να καταβρέξουµε εξωτερικά το κτίριο

βοηθάει στο να το σώσουµε από τη φωτιά. ∆υστυχώς κάτι τέτοιο δε βοηθάει ιδιαίτερα,

αντιθέτως επιβαρύνει το δίκτυο ύδρευσης και κατά συνέπεια δυσκολεύει το έργο των

πυροσβεστών που προµηθεύονται νερό από τους κρουνούς.

Μετά τη φωτιά:

• Ο κίνδυνος για αναζωπύρωση είναι πολύ µεγάλος γι’αυτό προσπαθούµε να είµαστε σε

επιφυλακή και σε περίπτωση που εντοπίσουµε κάποια εστία, ειδοποιούµε άµεσα την

πυροσβεστική.

• Ψάχνουµε να βρούµε αν υπάρχουν στην περιοχή µας οµάδες πυροφύλαξης και

συµβάλλουµε κι εµείς στις οργανωµένες επιτηρήσεις. Συγκεκριµένα στην περιοχή της

Αττικής υπάρχουν διάφοροι σύλλογοι εθελοντών δασοπροστασίας όπως ο Ε∆ΑΣΑ που

διοργανώνει πυροφυλάξεις στην Πάρνηθα όλη την αντιπυρική περίοδο. Σε κάθε

περίπτωση, οι αρµόδιες αρχές πρέπει να είναι ενήµερες για την παρουσία τέτοιων

οµάδων µέσα στο δάσος. Η πυροφύλαξη πρέπει να γίνεται µαζί µε άτοµα έµπειρα, που

γνωρίζουν την περιοχή και µπορούν να αντιµετωπίσουν οποιαδήποτε επείγουσα

κατάσταση. Είναι προτιµότερο εάν δεν γνωρίζουµε, να µην επιχειρήσουµε να

βοηθήσουµε στην πυροφύλαξη ή κατάσβεση της πυρκαγιάς γιατί το πιθανότερο είναι

να δηµιουργήσουµε σύγχυση και να δυσκολέψουµε το έργο των αρµόδιων αρχών.

Παρόλο που όλοι νιώθουµε ιδιαίτερα την ανάγκη να βοηθήσουµε όσο περισσότερο

µπορούµε το δάσος, θα ήταν καλό να γνωρίζουµε ότι το φυσικό περιβάλλον µετά από µια

µεγάλη φωτιά έχει υποστεί µεγάλο σοκ. Το καλύτερο που θα µπορούσαµε να κάνουµε είναι

να αφήσουµε τις αρµόδιες υπηρεσίες να κάνουν το έργο τους.

Να µην επισκεπτόµαστε άσκοπα την καµένη περιοχή.

Να δώσουµε χρόνο στη φύση να αναρρώσει. Εξάλλου στις περισσότερες περιπτώσεις, το

δάσος έχει τη δυνατότητα να αναγεννηθεί φυσικά.

Βοηθάµε στις αναδασώσεις µόνο όταν αυτές καθοριστούν από τις αντίστοιχες υπηρεσίες

(∆ασαρχείο, ∆/νση Αναδασώσεων, Φορέας ∆ιαχείρισης κ.α.) και δεν λειτουργούµε ατοµικά

γιατί µπορεί κατά λάθος να προκαλέσουµε µεγαλύτερη ζηµιά στο οικοσύστηµα. 15

Οι ανεξέλεγκτες δενδροφυτεύσεις µπορεί να δηµιουργήσουν περισσότερα προβλήµατα από

όσα θα προσπαθήσουν να επιλύσουν. Για παράδειγµα, η προσπάθεια φύτευσης µπορεί να

προκαλέσει:

• Άσκοπη συµπίεση του εδάφους (κατά τη διαδικασία φύτευσης).

• Ξερίζωµα µικρών αυτόχθονων αρτίφυτρων δέντρων κατά τη διαδικασία διάνοιξης λάκου

(αρτίφυτρων που θα είχαν µεγαλύτερες ικανότητες προσαρµογής και ανάπτυξης στην

περιοχή).

• Εισαγωγή ξενικών ειδών ή φυτών µε ξένα προς τους τοπικούς πληθυσµούς γονιδιακά

χαρακτηριστικά.

• ∆ηµιουργία συστάδων µε προβληµατικό µέλλον εάν το φυτευτικό υλικό δεν έχει

ανεπτυγµένα χαρακτηριστικά προσαρµογής στις τοπικές συνθήκες.

Σε περίπτωση που συναντήσουµε ζώα που βρίσκονται σε κατάσταση σοκ και χρειάζονται

βοήθεια, επικοινωνούµε αντιστοίχως µε τις υπηρεσίες που έχουν αναλάβει τη διαχείριση της

περιοχής ή µε οργανώσεις (π.χ. WWF) που έχουν την υποδοµή και τη γνώση να µας

συµβουλέψουν στο τι ακριβώς πρέπει να κάνουµε.

µ µ µ µ µ µ¶ ¶ ¶ ¶ ¶ ¶

Βιβλιογραφία

⇒ www.wwf.gr

⇒ www.kathimerini.gr

⇒ www.skai.gr

⇒ www.paseges.gr

⇒ www.in.gr

⇒ Καιλίδης ∆.- Καρανικόλα Π., 2004 : ∆ασικές πυρκαγιές 1900-2000

⇒ Ντάφης Αθ. Σπ., 1986 : ∆ασική Οικολογία

Πηγή wwf.gr

Στις ανασκαφές που έχουν γίνει σε τούμπες της περιοχής (όπως στη Νέα Ραιδεστό και την Αγία Τετράδα στη Γαλάτιστα), οι αρχαιολόγοι έχουν εντοπίσει οστά άγριων ζώων.

Στις θέσεις της Εποχής του Χαλκού και του Σιδήρου στην Κεντρική Μακεδονία, η αλεπού (Vulpes vulpes) εμφανίζεται συστηματικά ως το πιο κοινό σαρκοφάγο μικρού/μεσαίου μεγέθους.

Τα ευρήματα δείχνουν ότι η αλεπού δεν κυνηγιόταν κυρίως για το κρέας της, αλλά για τη γούνα της και για την προστασία των οικόσιτων πτηνών.

Το διεπιστημονικό πρόγραμμα Anthemous Valley Archaeological Project (συνεργασία ΑΠΘ και Πανεπιστημίου Poznan) έχει δώσει σημαντικά στοιχεία για το πώς ήταν η κοιλάδα πριν από 3.000-4.000 χρόνια:

Η ανάλυση γύρης και ιζημάτων έδειξε ότι η κοιλάδα είχε πλούσια παρόχθια δάση και ελώδεις εκτάσεις κοντά στις εκβολές του ποταμού.

Αυτό το περιβάλλον είναι το ιδανικό «σπίτι» για την αλεπού. Η παρουσία της ήταν εγγυημένη λόγω της αφθονίας των μικροθηλαστικών (ποντίκια, λαγοί) που ευδοκιμούσαν στις παρυφές αυτών των δασών και στις πρώτες ανθρώπινες καλλιέργειες.

Ο Αριστοτέλης, που καταγόταν από τη γειτονική Χαλκιδική (Στάγειρα) και γνώριζε καλά τη μακεδονική ύπαιθρο, αναφέρεται εκτενώς στην αλεπού στο έργο του «Περί τα ζώα ιστορίαι»:

Περιγράφει τη διατροφή της και τη συμπεριφορά της, επιβεβαιώνοντας ότι ήταν ένα από τα πιο διαδεδομένα ζώα της περιοχής.

Αναφέρει τη συνεργασία ή τον ανταγωνισμό της με άλλα είδη, δίνοντας μια επιστημονική βάση στην παρουσία της που ξεπερνά τους μύθους.

Αν και πρόκειται για σύγχρονη ονομασία, το Μονοπάτι της αλεπούς στην περιοχή του Τριαδίου ακολουθεί αρχαία περάσματα. Η επιβίωση του ονόματος και η συνεχιζόμενη παρουσία του ζώου εκεί (όπως μαρτυρούν και σύγχρονες καταγραφές σε κάμερες παρακολούθησης της άγριας ζωής) αποδεικνύουν τη βιολογική συνέχεια του είδους στην κοιλάδα για χιλιάδες χρόνια.

Η κόκκινη αλεπού κοντά στο χωριό Περιστερά

πηγή φωτογραφίας https://www.inaturalist.org/observations/190916096

άλλες πηγές https://www.researchgate.net/publication/358595585_Landscapes_of_prehistoric_settlement_in_the_Anthemous_Valley_Central_Macedonia_Greece_in_the_light_of_archaeological_and_palaeoecological_data

https://www.researchgate.net/publication/335527883_Uncovering_tell_formation_processes_in_the_Anthemous_Valley_Northern_Greece_Geoarchaeological_studies_of_Nea_Raedestos_Toumba

https://anemi.lib.uoc.gr/

http://www.aemth.gr/

https://www.callisto.gr/

Η κοιλάδα του Ανθεμούντα 2015- 2016

Η κοιλάδα του Ανθεμούντα 1945 -1960

Ο Ανθεμούντας δεν είναι απλώς ένα ποτάμι, είναι ο ιστορικός και γεωγραφικός «σπόνδυλος» μιας ολόκληρης περιοχής που συνδέει τον ορεινό όγκο του Χολομώντα με τον Θερμαϊκό Κόλπο. Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, το ποτάμι αυτό καθόρισε την οικονομία, τη στρατηγική σημασία και τη ζωή των κατοίκων της κοιλάδας που φέρει το όνομά του.

Το όνομα Ανθεμούς προέρχεται από τη λέξη «άνθος», γεγονός που μαρτυρά από την προϊστορία ακόμα την ευφορία της γης που διέσχιζε. Το ποτάμι πηγάζει από τα όρη της Βόρειας Χαλκιδικής (Χολομώντας) και, ακολουθώντας μια διαδρομή περίπου 40 χιλιομέτρων, περνά από τη Γαλάτιστα, τα Βασιλικά και τη Θέρμη, για να εκβάλει στο ύψος του αεροδρομίου «Μακεδονία».

Στους αρχαίους χρόνους, η περιοχή του Ανθεμούντα ήταν ιδιαίτερα εύφορη και πλούσια σε βοσκοτόπια, γεγονός που την καθιστούσε μήλον της έριδος μεταξύ των δυνάμεων της εποχής.

• Το δώρο στον Ιππία: Το 505 π.Χ., ο βασιλιάς της Μακεδονίας Αμύντας Α” πρόσφερε την περιοχή του Ανθεμούντα στον εξόριστο τύραννο των Αθηνών, Ιππία.
• Μακεδονικό Βασίλειο: Αργότερα, η κοιλάδα ενσωματώθηκε πλήρως στο Μακεδονικό Βασίλειο. Ο Φίλιππος Β” αξιοποίησε την περιοχή για την εκτροφή του φημισμένου μακεδονικού ιππικού, καθώς οι πεδιάδες γύρω από το ποτάμι ήταν ιδανικές για τα άλογα των Εταίρων.
• Πόλεις και Οικισμοί: Στις όχθες του ή κοντά σε αυτόν αναπτύχθηκαν σημαντικές αρχαίες πόλεις, όπως η αρχαία Ανθεμούς, η θέση της οποίας τοποθετείται κοντά στη σημερινή Γαλάτιστα ή τα Βασιλικά.

Κατά τη βυζαντινή περίοδο, ο Ανθεμούντας συνέχισε να αποτελεί πηγή ζωής. Το νερό του χρησιμοποιήθηκε για τη λειτουργία πολυάριθμων νερόμυλων, ίχνη των οποίων σώζονται μέχρι σήμερα στην περιοχή της Γαλάτιστας και των Βασιλικών. Η κοιλάδα αποτελούσε τον κύριο τροφοδότη της Θεσσαλονίκης σε σιτηρά, οπωροκηπευτικά και κρέας.

Με το πέρασμα των αιώνων, η φυσιολογία του ποταμού άλλαξε. Από ορμητικό ποτάμι, μετατράπηκε σταδιακά σε έναν χείμαρρο με εποχιακή κυρίως ροή.

Στη σύγχρονη εποχή, ο Ανθεμούντας υπήρξε η ραχοκοκαλιά της αγροτικής παραγωγής των Βασιλικών και της Θέρμης. Η εντατική άρδευση, ωστόσο, οδήγησε στην εξάντληση του υδροφόρου ορίζοντα και στον περιορισμό της επιφανειακής ροής του νερού.

Σήμερα, ο Ανθεμούντας αντιμετωπίζει σημαντικά ζητήματα:

• Πλημμυρικά Φαινόμενα: Λόγω της άναρχης δόμησης και των μπαζωμάτων σε παραπόταμους, το ποτάμι συχνά «θυμάται» την παλιά του κοίτη, προκαλώντας πλημμύρες σε έντονες βροχοπτώσεις.
• Ρύπανση: Η γειτνίαση με βιομηχανικές ζώνες και η αστική ανάπτυξη της ανατολικής Θεσσαλονίκης έχουν επιβαρύνει το οικοσύστημα.

Παρά τις προκλήσεις, ο Ανθεμούντας παραμένει ένας ζωτικός πράσινος διάδρομος. Για τους κατοίκους περιοχών όπως ο Τρίλοφος, το Πλαγιάρι, τα Βασιλικά και η Θέρμη, το ποτάμι αποτελεί ένα τοπόσημο που συνδέει το ορεινό τοπίο με τη θάλασσα.

Από την εποχή που ο Φίλιππος Β’ έβλεπε στις όχθες του το μέλλον της μακεδονικής ισχύος, μέχρι σήμερα που αποτελεί ένα κρίσιμο στοιχείο της περιβαλλοντικής ισορροπίας της Θεσσαλονίκης, ο Ανθεμούντας παραμένει αέναος. Είναι μια υπενθύμιση ότι η ιστορία ενός τόπου κυλάει πάντα παράλληλα με το νερό του.

φωτογραφίες : https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/macedonia/cities/page_012.html

https://maps.gov.gr/

Πηγές:http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126%3Abook%3D5%3Achapter%3D94

https://www.google.com/search?q=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text%3Fdoc%3DPerseus%253Atext%253A1999.01.0200%253Abook%253D2%253Achapter%253D99

https://www.google.com/search?q=http://odysseus.culture.gr/h/3/gh351.jsp%3Fobj_id%3D5373

https://www.google.com/search?q=https://www.academia.edu/search%3Fq%3DAnthemous

https://www.google.com/search?q=https://search.lib.auth.gr/Search/Results%3Flookfor%3D%25CE%2591%25CE%25BD%25CE%25B8%25CE%25B5%25CE%25BC%25CE%25BF%25CF%258D%25CE%25BD%25CF%2584%25CE%25B1%25CF%2582%26type%3DAllFields

https://www.google.com/search?q=http://www.igme.gr/

https://www.thermi.gov.gr/

https://natura2000.eea.europa.eu/

Είδος: Κόκκινη Αλεπού (Vulpes vulpes).

Καθεστώς Προστασίας: Στην Ελλάδα δεν θεωρείται απειλούμενο είδος (Κατηγορία «LC – Μειωμένου Ενδιαφέροντος» στο Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Ζώων της Ελλάδας).

Πυκνότητα στον Ανθεμούντα: Η περιοχή χαρακτηρίζεται από υψηλή πληθυσμιακή πυκνότητα. Αυτό οφείλεται στο «μωσαϊκό» τοπίου (εναλλαγή καλλιεργειών, θάμνων και οικισμών), το οποίο προσφέρει άφθονη τροφή και κάλυψη.

2. Οικολογικά Δεδομένα της Κοιλάδας

Η Κοιλάδα του Ανθεμούντα λειτουργεί ως βιολογικός διάδρομος. Οι αλεπούδες χρησιμοποιούν την κοίτη του ποταμού και τους παραποτάμους του για να μετακινούνται από τον Χορτιάτη προς τον Χολομώντα και αντίστροφα.

Διατροφική Μελέτη: Επίσημες αναλύσεις σε παρόμοια οικοσυστήματα δείχνουν ότι το 60-70% της διατροφής τους στην κοιλάδα αποτελείται από μικρά τρωκτικά, συμβάλλοντας καθοριστικά στον έλεγχο των πληθυσμών που καταστρέφουν τα σιτηρά.

Ανταγωνισμός ειδών: Στον Ανθεμούντα καταγράφεται τα τελευταία χρόνια αύξηση του Χρυσού Τσακαλιού. Επίσημα στοιχεία δείχνουν ότι όπου αυξάνεται το τσακάλι, οι αλεπούδες τείνουν να μετακινούνται πιο κοντά στις παρυφές των οικισμών (Τρίλοφος, Βασιλικά, Νέα Ραιδεστός) για να αποφύγουν τον ανταγωνισμό.

3. Υγειονομικά Στοιχεία (Πρόγραμμα Εμβολιασμού)

Η αλεπού είναι το κύριο είδος-στόχος του Εθνικού Προγράμματος Εμβολιασμού κατά της Λύσσας.

Επίσημη Δράση: Κάθε χρόνο (συνήθως άνοιξη και φινόπωρο), η Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας σε συνεργασία με την Κτηνιατρική Υπηρεσία πραγματοποιεί ρίψεις εμβολίων-δολωμάτων από αέρος στην ευρύτερη περιοχή του Ανθεμούντα.

Σκοπός: Η διατήρηση της περιοχής «ελεύθερης λύσσας», καθώς η τελευταία εμφάνιση κρούσματος στην Κεντρική Μακεδονία ήταν πριν από αρκετά χρόνια, χάρη σε αυτούς τους εμβολιασμούς.

4. Καταγραφή Απειλών στην Περιοχή

Σύμφωνα με στοιχεία από το ΕΚΠΑΖ (Ελληνικό Κέντρο Περίθαλψης Άγριων Ζώων) και την Action για την Άγρια Ζωή (που εδρεύει κοντά, στο Καλοχώρι):

Τροχαία ατυχήματα: Η Εθνική Οδός Θεσσαλονίκης – Πολυγύρου και η οδός προς Τρίλοφο καταγράφονται ως «θερμά σημεία» θνησιμότητας αλεπούδων.

Δηλητηριάσεις: Αν και η χρήση παράνομων δολωμάτων (φόλες) έχει μειωθεί, οι δευτερογενείς δηλητηριάσεις από νόμιμα τρωκτικοκτόνα στις αγροτικές αποθήκες παραμένουν σοβαρή απειλή για τον τοπικό πληθυσμό.

Πηγές: Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης & Τροφίμων (ΥΠAΑΤ), Δασαρχείο Θεσσαλονίκης, Κτηνιατρική Υπηρεσία Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονία, Το Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Ζώων της Ελλάδας,Επιστημονικές δημοσιεύσεις για το Χρυσό Τσακάλι, Action για την Άγρια Ζωή (Θεσσαλονίκη), ΑΡΚΤΟΥΡΟΣ, Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία, Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΜΠΕ)