Χριστουγεννιάτικα έθιμα της Κρήτης

Λήψη αρχείου

Σωτηρία Δημητρίου Β΄1

   Στην Κρήτη, τα Χριστούγεννα γιορτάζονται με έθιμα βαθιά ριζωμένα στην παράδοση και τη θρησκευτική πίστη. Από τις πρώτες μέρες, τα παιδιά γυρίζουν στα σπίτια λέγοντας τα κάλαντα με τρίγωνα, λύρες και λαούτα, μεταφέροντας το χαρμόσυνο μήνυμα της Γέννησης. Παλαιότερα, αντί για χριστουγεννιάτικο δέντρο, τα σπίτια στολίζονταν με κλαδιά ελιάς ή κυπαρισσιού, σύμβολα ζωής και ευλογίας. Ιδιαίτερο έθιμο είναι το Χριστόξυλο, ένα μεγάλο κούτσουρο που καίει στο τζάκι όλο το Δωδεκαήμερο, για να ζεσταίνει τον Χριστό και να προστατεύει το σπίτι από τα κακά πνεύματα. Το χριστουγεννιάτικο τραπέζι είναι πλούσιο, με χοιρινό κρέας, παραδοσιακές πίτες και σπιτικά φαγητά, ενώ ξεχωριστή θέση έχουν τα γλυκά, όπως οι κουραμπιέδες, τα μελομακάρονα και τα ξεροτήγανα. Όλα αυτά τα έθιμα συνοδεύονται από φιλοξενία, ανταλλαγή ευχών και οικογενειακή θαλπωρή, κάνοντας τα Χριστούγεννα στην Κρήτη μια γιορτή αγάπης, παράδοσης και συλλογικής χαράς.

Πηγή: Έθιμα των Χριστουγέννων στην Κρήτη – Αγώνας της Κρήτης

 

Αικατερίνη Ειρήνη Βουμβουλάκη Β΄1

   Από τα χριστουγεννιάτικα έθιμα της Κρήτης, ξεχωρίζουν: το σφάξιμο του χοίρου, το χριστόψωμο, τα γλυκίσματα, το ποδαρικό και τα κάλαντα που λένε τα παιδιά την παραμονή των Χριστουγέννων, γυρίζοντας από σπίτι σε σπίτι κρατώντας τρίγωνα, λύρες και λαούτα.Με την Κρητική διάλεκτο μνημονεύουν τα γεγονότα των εορτών και καταλήγουν με ευχές για τον νοικοκύρη του σπιτιού.Εκτός από τα παιδιά που φέρνουν στο σπίτι την καλοτυχία, ανάλογες ιδιότητες έχουν κατά τη λαϊκή μας παράδοση και τα ζώα. Μάλιστα έβαζαν στο σπίτι ένα από τα ζώα τους. Σε πολλές περιοχές της Κρήτης το βόδι είναι ευλογία και εξασφαλίζει την καλή χρονιά. Σε άλλες πάλι περιοχές έβαζαν τα παιδιά να χτυπούν στην πλάτη τη νεόνυμφη γυναίκα για να κάνει παιδιά. Πίστευαν μάλιστα ότι με το χτύπημα μεταδίδεται στη γυναίκα η γονιμοποιός δύναμη, που κρύβει μέσα του χλωρό κλαρί.

Το έθιμο της ζύμης στην Κρήτη

Τη νύχτα της παραμονής των Χριστουγέννων έβαζαν λίγη κοινή ζύμη σ’ ένα πιάτο και κάποια στιγμή, ενώ βεγγερίζανε (ξενυχτούσαν συζητώντας) περιμένοντας, η ζύμη ανέβαινε και γινόταν προζύμι.Τότε, κατά την πίστη των ανθρώπων, ήταν η ώρα που γεννάται ο Χριστός.
Συνδεδεμένο με το έθιμο αυτό είναι και εκείνο με τα κλαδιά και βλαστούς που οι νοικοκυρές έκοβαν το βράδυ της παραμονής των Χριστουγέννων και τα πήγαιναν στο σπίτι. Τα έβαζαν σε ποτήρι με νερό και περίμεναν να ανθίσουν την ώρα της Θείας Γέννησης.

Το Χριστόψωμο

Από τις πιο χαρακτηριστικές προετοιμασίες της παραμονής των Χριστουγέννων το ζύμωμα του χριστόψωμου. Τα χριστόψωμα, αποτελούν το βασικό ψωμί των Χριστουγέννων και το ευλογημένο, αφού αυτό θα στηρίξει τη ζωή του νοικοκύρη και της οικογένειάς του.Το ζύμωμα είναι μια ιεροτελεστία. Χρησιμοποιούν ακριβά υλικά, ψιλοκοσκινισμένο αλεύρι, ροδόνερο, μέλι, σουσάμι, κανέλα και γαρίφαλα, λέγοντας: “Ο Χριστός γεννιέται , το φως ανεβαίνει, το προζύμι για να γένει.” Πλάθουν το ζυμάρι και παίρνουν τη μισή ζύμη και φτιάχνουν μια κουλούρα. Με την υπόλοιπη φτιάχνουν σταυρό με λουρίδες απ΄ τη ζύμη. Στο κέντρο βάζουν ένα άσπαστο καρύδι. Στην υπόλοιπη επιφάνεια σχεδιάζουν σχήματα με το μαχαίρι ή με το πιρούνι, όπως λουλούδια , φύλλα, καρπούς, πουλάκια.Γύρω – γύρω διάφορα, διακοσμητικά σκαλιστά στο ζυμάρι ή πρόσθετα στολίδια. Αυτά τόνιζαν το σκοπό του χριστόψωμου και εξέφραζαν τις διάφορες πεποιθήσεις των πιστών. Χριστούγεννα ανήμερα, ο νοικοκύρης έπαιρνε το χριστόψωμο, το σταύρωνε, το έκοβε και το μοίραζε σ’ όλη την οικογένειά του και σε όσους παρευρίσκονταν στο χριστουγεννιάτικο τραπέζι. 

Το ακοίμητο τζάκι

Το “ακοίμητο” τζάκι με τα μεγάλα κούτσουρα εξακολουθεί και τις ημέρες μας να δίνει τον τόνο μιας γιορτής οικογενειακής που όλοι αναζητούν την ευτυχία της γέννησης του νέου χρόνου που έρχεται.Οι παλαιότεροι έλεγαν πώς μέσα από την αθρακιά – την στάχτη- μπορούσαν να μαντέψουν τα μελλούμενα.

Τα καρακατζόλια

Η κρητική άποψη για τα καρακατζόλια είναι ότι τα παιδιά που γεννιούνται την ημέρα των Χριστουγέννω (άρα έχουνε συλληφθεί την ημέρα του Ευαγγελισμού), μεταμορφώνονται σε καρακατζόληδες, μικρά άτακτα και σκανταλιάρικα τερατάκια που εμφανίζονται κάθε χρόνο την παραμονή των Χριστουγέννων. Αλλά την ημέρα τ’ Αγιασμού (οπότε ο καθαγιασμός της φύσης διώχνει όλα τα κακά), ξαναγίνονται άνθρωποι – κι αυτό συνεχίζεται κι όταν μεγαλώσουν.

 

Τα χοιροσφάγια

Παλιότερα στα χωριά, δεν υπήρχε οικογένεια που να μην εκτρέφει όλο το χρόνο ένα γουρούνι για να το σφάξει τις γιορτινές μέρες.Ο χοίρος σφάζονταν την παραμονή των Χριστουγέννων, την ημέρα των Αγίων Δέκα και ήταν το κύριο Χριστουγεννιάτικο έδεσμα. Με το κρέας του έφτιαχναν: λουκάνικα, απάκια, πηχτή ή τσιλαδιά, σύγλινα (δηλαδή το κρέας κομμένο σε μικρά κομμάτια, που το έψηναν και το έβαζαν σε μεγάλα δοχεία και το κάλυπταν με το λιωμένο λίπος του ζώου), ομαθιές (έντερα χοίρου γεμισμένα με ρύζι, σταφίδες και κομματάκια συκώτι), τσιγαρίδες (κομμάτια μαγειρεμένου λίπους με μπαχαρικά που το έτρωγαν με ζυμωτό ψωμί για κολατσιό, όταν μάζευαν τις ελιές).

Γλυκίσματα

Τα παραδοσιακά γλυκά των γιορτών είναι τα ξεροτήγανα, τα μελομακάρονα οι κουραμπιέδες, τα σαρίκια, οι λουκουμάδες, οι γλυκοκουλούρες, οι σαμουσάδες στο Σέλινο, τα κατιμέρια και οι μυζηθρόπιτες στη Σητεία, τα κουλουράκια στην Ιεράπετρα, τα ανεβατά λουκούμια, τα κουμπανάκια στο Λασίθι. Η ζάχαρη μάλιστα στους κουραμπιέδες συμβολίζει τα χιονισμένα βουνά της ΚρήτηςΑπό τα χριστουγεννιάτικα έθιμα της Κρήτης, ξεχωρίζουν: το σφάξιμο του χοίρου, το χριστόψωμο, τα γλυκίσματα, το ποδαρικό και τα κάλαντα που λένε τα παιδιά την παραμονή των Χριστουγέννων, γυρίζοντας από σπίτι σε σπίτι κρατώντας τρίγωνα, λύρες και λαούτα.Με την Κρητική διάλεκτο μνημονεύουν τα γεγονότα των εορτών και καταλήγουν με ευχές για τον νοικοκύρη του σπιτιού.

Πηγές:

1. https://www.cna.gr/stories/ta-christoygenniatika-ethima-tis-kritis/

2. https://www.viannitika.gr/el/xristoygenniatika-e8ima-ths-krhths

3. https://getaway.minoan.gr/xristoygenna-kriti-ethima

 

Μαριάντα Χιωτάκη Γ΄4

 

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΕΘΙΜΩΝ ΔΩΔΕΚΑΗΜΕΡΟΥ: ΚΡΗΤΗ

Εισαγωγή Η Κρήτη αποτελεί έναν τόπο όπου η παράδοση παραμένει ζωντανή και άρρηκτα συνδεδεμένη με την καθημερινότητα των κατοίκων. Τα έθιμα των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς και των Θεοφανίων (Φώτα) αντανακλούν την ανάγκη για πνευματική ανάταση, την πίστη στην οικογένεια και τον σεβασμό στη γη που τρέφει τον άνθρωπο.

1. Χριστούγεννα

• Το Χριστόψωμο: Η παρασκευή του θεωρείται ιεροτελεστία. Οι γυναίκες χρησιμοποιούν τα καλύτερα υλικά και διακοσμούν την επιφάνεια με έναν μεγάλο ζυμαρένιο σταυρό και σύμβολα από την αγροτική ζωή (άνθη, καρπούς). Την ημέρα των Χριστουγέννων, ο νοικοκύρης το κόβει με το χέρι, συμβολίζοντας τον διαμοιρασμό της ευλογίας.
• Τα Χοιροσφάγια: Παραδοσιακά, κάθε σπίτι εξέτρεφε έναν χοίρο για τις γιορτές. Η σφαγή του (χοιροσφάγια) γινόταν λίγο πριν τα Χριστούγεννα και από το κρέας παρασκευάζονταν τα τοπικά εδέσματα όπως τα απάκια (καπνιστό κρέας), τα λουκάνικα και η τσιλαδιά (πηχτή).
• Η Γέννηση στο Σπήλαιο: Στη Μαραθοκεφάλα Χανίων, αναβιώνει η αναπαράσταση της Γέννησης μέσα σε φυσικό σπήλαιο, με τη συμμετοχή πιστών και τη χρήση αληθινών ζώων, προσφέροντας μια μοναδική βιωματική εμπειρία.

2. Πρωτοχρονιά

• Η Ασκέλετουρα: Το πρωί της παραμονής, οι Κρητικοί αναζητούν στους αγρούς την αγριοκρεμμύδα (σκίλλα). Πρόκειται για ένα φυτό που έχει την ικανότητα να βγάζει νέα φύλλα ακόμα και όταν ξεριζωθεί. Την κρεμούν στην πόρτα του σπιτιού ως σύμβολο μακροζωίας και αστείρευτης δύναμης για τη νέα χρονιά.
• Η Καλή Χέρα: Ένα από τα πιο αγαπημένα έθιμα των παιδιών. Οι παππούδες, οι γονείς και οι συγγενείς δίνουν στα παιδιά ένα χρηματικό ποσό ως το πρώτο τους «δώρο» για το έτος, ευχόμενοι να είναι πάντα γεμάτα και τυχερά.
• Το Ποδαρικό: Ο πρώτος που θα εισέλθει στο σπίτι πρέπει να είναι καλόκαρδος και τυχερός. Συνηθίζεται να μπαίνει ένα παιδί με το δεξί πόδι, κρατώντας μια πέτρα την οποία τοποθετεί μέσα στο σπίτι λέγοντας: «Κουλούκι-πέτρα το σπίτι», ώστε να είναι γερό σαν την πέτρα.

3. Θεοφάνεια (Φώτα)

• Τα Φωτοκόλυβα (ή Παλικάρια): Την παραμονή των Φώτων, οι Κρητικοί μαγειρεύουν μια πανσπερμία οσπρίων (φακές, ρεβίθια, φασόλια κ.α.). Το έθιμο επιβάλλει να φάνε όλοι οι άνθρωποι του σπιτιού, αλλά και να σκορπιστεί μια ποσότητα στα ζώα και στα χωράφια, ώστε όλη η πλάση να συμμετέχει στον «φωτισμό».
• Ο Αγιασμός των Υδάτων: Μετά τη ρίψη του Σταυρού στη θάλασσα, πολλοί πιστοί συνηθίζουν να πλένουν τα αγροτικά τους εργαλεία ή και φρούτα στο αγιασμένο νερό, πιστεύοντας στις καθαρτήριες ιδιότητές του.

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ – ΠΗΓΕΣ

1. Περιφέρεια Κρήτης (Επίσημη Πύλη): «Λαϊκός Πολιτισμός και Έθιμα του Δωδεκαημέρου». [online] Διαθέσιμο στο: www.crete.gov.gr.
2. Καραμανές, Ε. (2018): «Ήθη και έθιμα της Κρήτης», Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών.
3. Εφημερίδα Πατρίς: «Η ιεροτελεστία του Χριστόψωμου και τα πατροπαράδοτα Χοιροσφάγια στην Κρήτη». [online] Διαθέσιμο στο: www.patris.gr.
4. Cretalive: «Η Ασκέλετουρα και οι παραδόσεις της Πρωτοχρονιάς στη Μεγαλόνησο». [online] Διαθέσιμο στο: www.cretalive.gr.
5. Ιερά Μητρόπολις Κισάμου και Σελίνου: «Η αναπαράσταση της Γέννησης στο Σπήλαιο της Μαραθοκεφάλας». [online] Διαθέσιμο στο: www.imks.gr.