Τα δοκίμια που διαβάστηκαν:
1ο Βραβείο στην κατηγορία δοκίμιο για τα Γυμνάσια: Αικατερίνη Απειρανθίτου Γ΄1
Ζάννειο Πρότυπο Γυμνάσιο Πειραιά
Όταν οι λέξεις δεν φαίνονται, αλλά πονάνε
Έχεις νιώσει ποτέ να σε πληγώνουν χωρίς να υψώνεται φωνή;
Να σου μιλούν ήρεμα, σχεδόν τρυφερά, και όμως μέσα σου να γεννιέται αμφιβολία, ντροπή, πόνος; Έχεις ακούσει λόγια που ειπώθηκαν «για το καλό σου» και σε έκαναν να μικρύνεις, να αμφισβητήσεις την αξία σου, χωρίς να μπορείς να αποδείξεις ότι δέχτηκες βία; Και αν δεν μπορείς να το αποδείξεις, ποιος θα σε πιστέψει;
Η ρητορική μίσους δεν εμφανίζεται πάντα κραυγαλέα. Συχνά παίρνει την πιο ύπουλη μορφή, εκείνη της φροντίδας. Είναι τα σχόλια που μειώνουν χωρίς να προσβάλλουν φανερά, οι υποδείξεις που πληγώνουν χωρίς να αφήνουν αποδείξεις, τα λόγια που σε κάνουν να νιώθεις υπερβολικός, αδύναμος, λάθος. Αυτό το αόρατο μίσος λειτουργεί σαν ψυχολογικός εκβιασμός. Σε παγιδεύει στη σιωπή, γιατί δεν μπορείς εύκολα να το καταγγείλεις, ούτε καν να το εξηγήσεις.
Τι γεννά όμως αυτή τη μορφή βίας; Την τρέφουν η ανασφάλεια, τα στερεότυπα και η ανάγκη εξουσίας πάνω στον άλλον. Όταν κάποιος δεν αντέχει τη διαφορετικότητα ή τη «δύναμη» του άλλου απέναντί του, επιλέγει τον λόγο ως όπλο. Εδώ θα μπορούσε να βρει χώρο και η σκέψη του Σωκράτη: «Οὐδεὶς ἑκὼν κακός»ο οποίος φαίνεται να υποστηρίζει πως «κανείς δεν είναι κακός με τη θέλησή του». Το μίσος συχνά δεν ξεκινά από συνειδητή κακία, αλλά από άγνοια.
Η πρόληψη απέναντι στη ρητορική μίσους ξεκινά από την αναγνώριση και αφορά και τις δύο πλευρές, τόσο εκείνον που μιλά όσο και εκείνον που δέχεται τον λόγο. Από τη μεριά αυτού που ασκεί, συχνά ασυνείδητα, αυτή τη μορφή βίας, χρειάζεται ένας εσωτερικός έλεγχος πρόθεσης. Πριν ειπωθεί μια «συμβουλή», είναι απαραίτητο να αναρωτηθεί κανείς αν στόχος είναι η ενδυνάμωση ή ο έλεγχος, η φροντίδα ή η επιβολή. Γιατί όταν ο λόγος δεν αφήνει χώρο για επιλογή, όταν ντύνεται με φράσεις αυθεντίας και γενικεύσεις, τότε παύει να είναι φροντίδα και γίνεται εξουσία. Η πραγματική πρόληψη προϋποθέτει αποδοχή της πιθανότητας λάθους, την επίγνωση ότι οι λέξεις έχουν συνέπειες, ακόμη κι όταν λέγονται ήρεμα. Από την άλλη πλευρά, όποιος βιώνει αυτό το αόρατο μίσος χρειάζεται να μάθει να εμπιστεύεται το συναίσθημά του. Αν μετά από μια δήθεν καλοπροαίρετη παρατήρηση νιώθει ντροπή, ενοχή, φόβο ή συρρίκνωση, τότε κάτι δεν λειτουργεί σωστά, γιατί η φροντίδα δεν μειώνει. Η πρόληψη, εδώ, είναι η ικανότητα διάκρισης ανάμεσα στη συμβουλή και την επιβολή, η αναγνώριση του λόγου που πληγώνει και το θάρρος να αναζητηθεί ένα πρόσωπο εμπιστοσύνης όπως ένας φίλος, ένας γονέας, ένας εκπαιδευτικός, που μπορεί να ακούσει την εμπειρία χωρίς προκατάληψη και να τη φωτίσει αντικειμενικά.
Γιατί οι λέξεις είναι πράγματι φλέβες. Μέσα τους κυλάει αίμα. Και κάθε φορά που μιλάμε, κάνουμε μια επιλογή. Θα τις αφήσουμε να δώσουν ζωή ή να προκαλέσουν πόνο; Το ερώτημα δεν είναι αν οι λέξεις έχουν δύναμη. Το ερώτημα είναι αν έχουμε το θάρρος να την αναλάβουμε.
Αικατερίνη Απειρανθίτου Γ΄1
«Όταν η διαφήμιση αγγίζει το σώμα και πληγώνει την ψυχή»
Στην εποχή των κοινωνικών δικτύων και της συνεχούς διαφήμισης, πολλές εικόνες περνούν μπροστά από τα μάτια μας χωρίς να τις σκεφτόμαστε ιδιαίτερα. Συχνά μπορεί να πούμε πως είναι απλώς «μια διαφήμιση». Μία από αυτές δείχνει μια γυναίκα περικυκλωμένη από άντρες, με έντονα σεξουαλικά υπονοούμενα, σε σκηνή που παραπέμπει σε σεξουαλική βία και βιασμό. Κάποιες οργανώσεις αντέδρασαν, ωστόσο στα σχόλια στο διαδίκτυο πολλοί αντιμετώπισαν τη γυναίκα σαν αντικείμενο διασκέδασης και τη βία ως κάτι φυσιολογικό ή και αστείο. Το σημαντικό, όμως, είναι να δούμε τι αποτελέσματα έχει μια τέτοια εικόνα σε όσους την βλέπουν και πώς μπορούμε να προλάβουμε και να αντιμετωπίσουμε τέτοια φαινόμενα σεξισμού και ρητορικής μίσους.
Θύματα της ρητορικής μίσους εδώ είναι πρώτα από όλα οι γυναίκες, αφού παρουσιάζονται ως αντικείμενα πάνω στα οποία οι άντρες μπορούν να ασκούν βία. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να πλήττονται έμμεσα όλες όσες βλέπουν τέτοια μηνύματα, να νιώθουν φόβο, ντροπή, ανασφάλεια ή να πιστεύουν ότι η αξία τους περιορίζεται στο σώμα τους και να ξυπνούν επώδυνες αναμνήσεις σε όσες έχουν ήδη δεχτεί σεξουαλική βία, δίνοντας έτσι την εντύπωση πως η κοινωνία δεν το παίρνει στα σοβαρά. Παράλληλα, τα αγόρια εκτίθενται σε λανθασμένα πρότυπα, που ενθαρρύνουν την ανδρική κυριαρχία και τη βιαιότητα, με αποτέλεσμα οι νέοι να «μαθαίνουν» ότι η βία είναι αποδεκτή.
Οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στα άτομα, αλλά επηρεάζουν και την κοινωνία. Όταν η διαφήμιση και τα σχόλια στο διαδίκτυο παρουσιάζουν τη βία ως «αστείο», ενισχύεται ο σεξισμός και η βία προβάλλεται ως «διασκέδαση» ή «μάρκετινγκ». Έτσι καλλιεργείται ανοχή στη ρητορική μίσους, η οποία οδηγεί σε μεγαλύτερη αποδοχή σεξιστικών αστείων και συμπεριφορών παρενόχλησης στην καθημερινή ζωή.
Για αυτόν τον λόγο είναι σημαντικό να σκεφτούμε αποτελεσματικούς τρόπους πρόληψης και αντιμετώπισης, που να περιορίζουν αυτές τις επιπτώσεις. Αρχικά, απαιτείται εκπαίδευση στην κριτική ανάγνωση εικόνων και διαφημίσεων, ώστε μαθητές και πολίτες να μπορούν να αναγνωρίζουν πότε ένα μήνυμα προσβάλλει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Παράλληλα, είναι σημαντικό να μη διαδίδεται τέτοιο περιεχόμενο, να εκφράζεται η αντίδραση του κόσμου στα σχόλια με πειστικά επιχειρήματα και είναι ουσιώδες να στηρίζονται όσοι διαφωνούν με τον σεξιστικό λόγο, ώστε να μην σιωπούν. Τέλος, οργανώσεις και πολίτες μπορούν να ζητούν την απόσυρση τέτοιων διαφημίσεων, ενώ οι θεσμοί και οι διαφημιστικές εταιρείες οφείλουν να διασφαλίζουν ότι κανένα μήνυμα δεν υποτιμά ή δεν βλάπτει, έστω και έμμεσα, μια ομάδα ανθρώπων.
Συνοψίζοντας, η διαφήμιση αυτή δείχνει πώς ο σεξισμός και η ρητορική μίσους περνούν ως «αστείο» στην καθημερινότητά μας. Επιλέγοντας να κάνουμε τις παραπάνω προτάσεις πραγματικότητα, κάνουμε ένα βήμα προς μια κοινωνία όπου οι γυναίκες αντιμετωπίζονται ισότιμα με τους άνδρες και όχι ως αντικείμενα. Γιατί όπως είναι γνωστό, το μόνο πράγμα που είναι πιο δυνατό από το μίσος είναι η αγάπη.
Δοκίμιο της Ιωάννας Κόγιας Γ΄1 (Δεν επιλέχθηκε να διαβαστεί).
Στο Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο (15,10-11) ο Ιησούς επισημαίνει ότι τον άνθρωπο δεν τον μολύνει ό,τι εισέρχεται στο σώμα του, αλλά ό,τι εξέρχεται από το στόμα του. Με τη διδασκαλία αυτή μετατοπίζει το ενδιαφέρον από την τυπολατρία στην ουσία της ανθρώπινης συμπεριφοράς και τονίζει ότι τα λόγια και οι πράξεις μας προέρχονται από τον εσωτερικό μας κόσμο. Το μήνυμα αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία στη σύγχρονη κοινωνία, όπου η ρητορική μίσους αποτελεί ένα φαινόμενο που επηρεάζει τις ανθρώπινες σχέσεις και τη σχολική ζωή.
Η ρητορική μίσους εκδηλώνεται με λόγο που προσβάλλει, υποτιμά ή αποκλείει άτομα ή ομάδες εξαιτίας της διαφορετικότητάς τους, όπως το φύλο, η καταγωγή ή οι πεποιθήσεις τους. Τέτοιου είδους λόγος δεν περιορίζεται μόνο στη δημόσια σφαίρα, αλλά εμφανίζεται και στο σχολικό περιβάλλον, δημιουργώντας κλίμα φόβου και ανασφάλειας. Σύμφωνα με τη χριστιανική διδασκαλία, κάθε άνθρωπος είναι μοναδικό πρόσωπο και φέρει αξία ανεξάρτητα από τα χαρακτηριστικά του. Η χρήση λόγου μίσους έρχεται σε αντίθεση με αυτή την αντίληψη και δυσχεραίνει την ειρηνική συνύπαρξη.
Η πρόληψη και η αντιμετώπιση της ρητορικής μίσους απαιτούν συνειδητή παιδαγωγική προσπάθεια. Το σχολείο, μέσα από μαθήματα όπως τα Θρησκευτικά, η Ιστορία και η Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, μπορεί να συμβάλει στην καλλιέργεια του σεβασμού, της ισότητας και της αποδοχής της διαφορετικότητας. Μέσα από τον διάλογο και την ανταλλαγή απόψεων, οι μαθητές έχουν τη δυνατότητα να αναγνωρίσουν στερεοτυπικές αντιλήψεις και να προβληματιστούν κριτικά απέναντι σε αυτές.
Παράλληλα, σημαντική είναι η προσωπική ευθύνη του καθενός. Ο Χριστός μας καλεί να ελέγχουμε τα λόγια μας και να αναλογιζόμαστε τις συνέπειες που αυτά έχουν στους άλλους. Ο λόγος που βασίζεται στον σεβασμό και την κατανόηση μπορεί να λειτουργήσει ως μέσο πρόληψης της βίας και ενίσχυσης της σχολικής κοινότητας.
Συμπερασματικά, η ρητορική μίσους αντιμετωπίζεται ουσιαστικά όταν καλλιεργείται ο εσωτερικός κόσμος του ανθρώπου. Όπως διδάσκει ο Χριστός, όταν η καρδιά χαρακτηρίζεται από αγάπη και σεβασμό, τότε και ο λόγος μετατρέπεται σε φορέα ειρήνης και συνύπαρξης.
