Έθιμα Καθαράς Δευτέρας και Σαρακοστής στη Σκύρο

Η Σκύρος φημίζεται για ένα από τα πιο αρχέγονα και ιδιαίτερα αποκριάτικα έθιμα στην Ελλάδα, το οποίο κορυφώνεται την Καθαρά Δευτέρα, συνδυάζοντας τη διονυσιακή παράδοση με τη νησιώτικη ευλάβεια της Σαρακοστής. Τα έθιμα περιλαμβάνουν μεταμφιέσεις, έντονη σάτιρα και παραδοσιακούς χορούς.

 

Έθιμα Καθαράς Δευτέρας 

• Ο Χορός των Γέρων: Την Καθαρά Δευτέρα, η Χώρα της Σκύρου γεμίζει με «Γέρους», «Κορέλες» και «Φράγκους». Ο «Γέρος» φοράει μαύρη κάπα, άσπρη βράκα και μια μάσκα από δέρμα κατσικιού (προσωπίδα), ενώ ζώνεται με 2-3 σειρές κουδούνια (συνολικού βάρους έως και 50 κιλά), δημιουργώντας έναν εκκωφαντικό ήχο καθώς χορεύει. Η «Κορέλα» (άντρας ντυμένος με παραδοσιακή σκυριανή φορεσιά) και ο «Φράγκος» (με ευρωπαϊκά ρούχα και μάσκα) συνοδεύουν τον Γέρο.

                                                           

Παραδοσιακό Γλέντι: Κάτοικοι και επισκέπτες συγκεντρώνονται στην κεντρική πλατεία, χορεύουν σκυριανούς χορούς με τη συνοδεία βιολιού και λαούτου, και απολαμβάνουν σαρακοστιανά εδέσματα.

Η «Τράτα»: Πρόκειται για ένα δρώμενο όπου οι κάτοικοι, ντυμένοι με παραδοσιακές ενδυμασίες, απαγγέλλουν σατιρικά στιχάκια, συνήθως με θέμα τη θάλασσα και τη ναυτιλία, κλείνοντας την αποκριάτικη περίοδο με καυστικό χιούμορ.

Έθιμα Σαρακοστής  

• Λειψόπιτα: Στη Σκύρο συναντάται το έθιμο της «λειψόπιτας», μια σπάνια και παραδοσιακή πίτα που συνδέεται με τη νηστεία της Σαρακοστής.
• Χάσκα: Το έθιμο της «χάσκας» (ή χάσκουλα) πραγματοποιείται συνήθως την Τυρινή Κυριακή το βράδυ, όπου ένα κομμάτι τυρί ή χαλβάς κρέμεται από μια κλωστή και οι συμμετέχοντες προσπαθούν να το πιάσουν με το στόμα, σηματοδοτώντας το κλείσιμο του στόματος για τη νηστεία.
•  Κυρά Σαρακοστή: Στα σπίτια φτιάχνεται η «Κυρά Σαρακοστή» από ζυμάρι, η οποία λειτουργεί ως ημερολόγιο για τις 7 εβδομάδες της νηστείας μέχρι το Πάσχα.

• Προηγιασμένες Λειτουργίες: Κατά τη διάρκεια της Σαρακοστής, κάθε Τετάρτη και Παρασκευή τελούνται οι «Προηγιασμένες» λειτουργίες στις εκκλησίες του νησιού.

 

Υρώ Θεοχαροπούλου

 

Πάσχα στην Ήπειρο

Στην ομορφιά της ηπειρωτικής παράδοσης, το Πάσχα αναδεικνύεται ως μια εποχή γεμάτη με αγάπη, προετοιμασία και αφιέρωση στα έθιμα.

• Οι προετοιμασίες ξεκινάνε πριν την Μεγάλη εβδομάδα με τον καθαρισμό των σπιτιών και το ασβέστωμα της αυλής, σηματοδοτώντας την έναρξη της μεγάλης γιορτής.
• Τη Μεγάλη Πέμπτη οι γυναίκες ζύμωναν τσουρέκια και έβαφαν αυγά. Το πρώτο αυγό που βαφόταν το τοποθετούσαν στο εικονοστάσι και το φύλαγαν εκεί μέχρι το επόμενο Πάσχα.
• Το Σάββατο του Λαζάρου μικροί και μεγάλοι πήγαιναν από πόρτα σε πόρτα και έλεγαν τα κάλαντα του Λαζάρου, κρατώντας ένα καλάθι στολισμένο με λουλούδια. Ο σπιτονοικοκύρης τους έδινε αυγά, κουλουράκια αλλά και χρήματα.

•  Το βράδυ του Μεγάλου Σαββάτου αμέσως μετά την λειτουργία της Ανάστασης, πραγματοποιείται το κάψιμο του Ιούδα: Ένα ανθρώπινο ομοίωμα από παλιά ρούχα γεμισμένο με άχυρα. Όταν αντηχήσει το «Χριστός Ανέστη» το ομοίωμα καταπίνεται από της φλόγες, σε μια πράξη συμβολικής κάθαρσης.

 

 

Ιωάννα Κανιαμού

Έθιμα Καθαράς Δευτέρας στην Αν. Μακεδονία – Θράκη

 

 

«Το κάψιμο Τζάρου» στην γέφυρα ποταμού Κόσυνθου

Στη γειτονική Ξάνθη, στην πόλη με τα χίλια χρώματα, αναβιώνει εδώ και μισό αιώνα, μετά την ολοκλήρωση της μεγάλης καρναβαλικής παρέλασης, το έθιμο «το κάψιμο του Τζάρου» στον ποταμό Κόσυνθο. Ένα φαντασμαγορικό υπερθέαμα που σηματοδοτεί το τέλος του καρναβαλιού. Πλήθος κόσμου, ντόπιοι και επισκέπτες, παρακολουθούν τη λήξη των του καρναβαλιού και των ετήσιων Θρακικών Λαογραφικών Εορτών κάτω από τη λάμψη ενός εντυπωσιακού σόου με πυροτεχνήματα.

Ο «Τζάρος» ή «Τζάρους» κατά τους κατοίκους της Ανατολικής Θράκης, ήταν ένα κατασκευασμένο ανθρώπινο ομοίωμα, τοποθετημένο πάνω σε έναν σωρό από πουρνάρια. Την τελευταία Κυριακή της Αποκριάς καιγόταν στο κέντρο αλάνας, πλατείας ή σε υψώματα, για να μην έχουν το καλοκαίρι ψύλλους. Το έθιμο αυτό το έφεραν οι πρόσφυγες από το Σαμακώβ της Ανατολικής Θράκης και αναβιώνει κάθε χρόνο από τους κατοίκους του ομώνυμου συνοικισμού, ο οποίος βρίσκεται κοντά στη γέφυρα του ποταμού Κόσυνθου στην παλιά πόλη της Ξάνθης.

Το έθιμο της καμήλας στην Σταυρούπολη

Στην κεντρική πλατεία του οικισμού της Σταυρούπολης, στα ορεινά του δήμου Ξάνθης την Καθαρά Δευτέρα οι κάτοικοί της μαζί με τους επισκέπτες, μεταμφιεσμένοι και κάνοντας διάφορους ήχους συμμετέχουν σε μια παρέλαση χρωμάτων και χαράς, με οδηγό ένα ομοίωμα καμήλας κι έναν ενήλικο να παριστάνει τον καμηλιέρη Άραβα.

Το έθιμο της καμήλας αρχικά είχε παγανιστικό χαρακτήρα, τελούνταν και συμβόλιζε την δέηση των κατοίκων για τη γονιμότητα της γης, αφού η χρονική στιγμή συνέπιπτε με τον ερχομό της άνοιξης και την έναρξη των αγροτικών εργασιών. Αργότερα σε συνδυασμό με την Ορθόδοξη πίστη και θρησκεία που θέτει την ημέρα αυτή ως την Αρχή της Σαρακοστής, άλλαξε χαρακτήρα και συμβολίζει πια στο νου των κατοίκων το τέλος των εορτών του καρναβαλιού και την αρχή.

{Πηγή δημοσίευσης: https://www.gnoristetinellada.gr, 17/2/2018 https://www.visitthraki.gr/}

Νάντια Ευθυμιάδη

 

 

Τα Έθιμα της Σαρακοστής και της Καθαράς Δευτέρας

σε Στερεά Ελλάδα & Νησιά

Παράδοση, λαογραφία και τα σημάδια της άνοιξης

Η Καθαρά Δευτέρα σηματοδοτεί την έναρξη της Σαρακοστής και σε όλη την Ελλάδα γιορτάζεται με μοναδικά τοπικά έθιμα που συνδυάζουν πίστη, χαρά, σάτιρα και βαθιά ριζωμένη παράδοση.

 

Στερεά Ελλάδα – Κούλουμα και παραδοσιακά δρώμενα 

 

• Θήβα – Ο Βλάχικος Γάμος: Σατιρική αναπαράσταση γάμου με χορούς και παραδοσιακές φορεσιές. Μια διονυσιακή αναπαράσταση που κορυφώνεται την Καθαρά Δευτέρα με την πομπή, το άναμμα φωτιών και τον χορό της φλάμπουρας, διατηρώντας ζωντανή την κτηνοτροφική παράδοση.

 

• Γαλαξίδι – Αλευρομουτζουρώματα: Πολύχρωμη “μάχη” με αλεύρι στο λιμάνι. Ένα μοναδικό έθιμο όπου το λιμάνι μετατρέπεται σε πεδίο μάχης με χρωματιστό αλεύρι και φούμο, συμβολίζοντας την ανατροπή και τη χαρά της Αποκριάς.

 

•  Άμφισσα – Το Στοιχειό της Χάρμαινας: Δρώμενο βασισμένο σε τοπικό θρύλο. Η υποβλητική κάθοδος του «Στοιχειού» από τα ταμπάκικα της Χάρμαινας, μέσα από δάδες και κουδούνια, αναβιώνοντας έναν παλιό, σκοτεινό θρύλο αγάπης.

 

 

Νησιά Αιγαίου — Θρησκευτικότητα και σάτιρα

 

• Χίος – Έθιμο του Αγά: Σατιρικό “δικαστήριο” που προκαλεί γέλιο. Στα Μαστιχοχώρια, ο «Αγάς» δικάζει με καυστική σάτιρα τους παρευρισκόμενους, επιβάλλοντας χιουμοριστικά πρόστιμα σε μια γιορτή αναρχίας.

 

• Κάρπαθος – Λαϊκό Δικαστήριο: Χιουμοριστικές “δίκες” από τους Τζαφολήδες. Στην Όλυμπο, οι Τζαφολήδες οδηγούν τους «παρεκτραπέντες» στο Λαϊκό Δικαστήριο Ανήθικων Πράξεων, όπου η δικαιοσύνη αποδίδεται με έμμετρη σάτιρα και λύρα

 

• Νάξος – Κουδουνάτοι: Άνδρες με κουδούνια που “ξυπνούν” την άνοιξη. Με βαριά κουδούνια και κάπες, οι μεταμφιεσμένοι τρέχουν στα χωριά για να ξορκίσουν το κακό και να καλωσορίσουν την Άνοιξη

 

• Ρόδος – Το Έθιμο του Καμουζέλα: Στo χωριό Αφάντου, οι «Καμουζέλες» γυρίζουν στουςδρόμους και πειράζουν τον κόσμο, αναβιώνοντας αρχαία δρώμενα μεταμφίεσης.

 

• Κρήτη – Ο Μουντζούρης και ο Αρκουδιάρης: Στο Ρέθυμνο, ο «Μουντζούρης» λερώνει τους πάντες με φούμο, ενώ ο «Αρκουδιάρης» χορεύει συμβολίζοντας τη νίκη της ζωής πάνω στον χειμώνα

 

• Σύρος – Ζεϊμπέκικο Άνω Σύρου: Ανδρικός τελετουργικός χορός.

 

 

 

Νησιά Ιονίου — Βενετσιάνικη γοητεία

 

• Κέρκυρα – Χορός των Παπάδων: Παραδοσιακός χορός χωρίς μουσικά όργανα. Στο χωριό Επίσκεψη, οι ιερείς σέρνουν πρώτοι τον χορό χωρίς μουσική, τραγουδώντας οι ίδιοι, σε μια σπάνια σύζευξη θρησκευτικής και λαϊκής παράδοσης.

 

• Ζάκυνθος – Γαϊτανάκι: Πλέξιμο κορδέλας σε κύκλο. Δώδεκα χορευτές πλέκουν τις κορδέλες τους γύρω από έναν στύλο, δημιουργώντας ένα πολύχρωμο σύμβολο ενότητας και του κύκλου της ζωής.

 

• Κεφαλονιά – Μουρμούρια: Σατιρικά δίστιχα. Η σάτιρα γίνεται τραγούδι μέσα από τα «μουρμούρια», αυτοσχέδια δίστιχα που σχολιάζουν την επικαιρότητα με το χαρακτηριστικό κεφαλονίτικο μπρίο.

 

Κοινά έθιμα σε όλη την Έλλαδα

 

• Χαρταετός – Σύμβολο ελευθερίας και πνευματικής ανάτασης.

 

• Λαγάνα – Το χαρακτηριστικό αζύμωτο και τραγανό, η γευστική αφετηρία της νηστείας.

 

• Κυρά Σαρακοστή – Φιγούρα με επτά πόδια, μία για κάθε εβδομάδα της νηστείας. Σε ορισμένα νησιά, το έβδομο πόδι κρύβεται σε ένα ξερό σύκο και λειτουργεί ως ≪φλουρί≫ για τον τυχερό της χρονιάς.

 

 

Χριστίνα Δημητράκη

 

Πηγές:

Γεώργιος Α. Μέγας – Ελληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας

Αικατερίνη Τσοτάκου-Καρβέλη – Λαογραφικό Ημερολόγιο

Υπουργείο Πολιτισμού – Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς

Λαογραφικό Μουσείο Απειράνθου

Ακαδημία Αθηνών – Κέντρο Λαογραφίας

Πύλη Ελληνικής Γλώσσας