Το άγχος είναι ένα θέμα που απασχολεί πολύ τους ανθρώπους στη σημερινή εποχή. Οι έφηβοι βιώνουν καθημερινά αγχωτικές καταστάσεις, κυρίως λόγο του σχολείου. Μαθητές από το σχολείο μας έδειξαν μεγάλο ενδιαφέρον για το θέμα της αναγνώρισης και διαχείρισης του άγχους και ζήτησαν ένα άρθρο που να αναφέρεται σε αυτό. Έτσι, εμείς, σαν εφημερίδα του σχολείου, πήραμε την πρωτοβουλία να πάρουμε μια συνέντευξη από τον κύριο Μιχαήλ Βασιλειάδη, τον ψυχολόγο του σχολείου μας και να συζητήσουμε μαζί του για αυτό το θέμα που απασχολεί όλους μας. Αυτές είναι οι απαντήσεις του σε ερωτήσεις που συντάχθηκαν με τη βοήθεια πολλών μαθητών.
1. Τί είναι άγχος/το στρες;
«Το άγχος/στρες είναι μια φυσιολογική αντίδραση του οργανισμού όταν βρίσκετε υπό πίεση ή σε μια κατάσταση που δεν ξέρει τί να περιμένει. Όταν κάποιος αγχώνεται, αντανακλαστικά κοινοποιείτε το σώμα του για να προετοιμαστεί για δράση, για να αντιμετωπίσει την κατάσταση που τον αγχώνει.»
2. Τί διαφορά έχει το άγχος με το στρες;
«Το άγχος είναι μια ποιο αόριστη κατάσταση, μια γενικότερη αβεβαιότητα. Μπορεί να ξεκινάει από κάτι συγκεκριμένο που καλούμε να αντιμετωπίσω αλλά πάει και παραπέρα, δηλαδή δεν σκέφτομαι μόνο την άμεση απειλή αλλά και το τι θα γίνει μετά. Το στρες είναι μια συγκεκριμένη κατάσταση που σε ζορίζει και καλείσαι να αντιμετωπίσεις και να διαχειριστείς.»
3. Πότε θεωρείτε φυσιολογικό για έναν μαθητή και πότε γίνεται ανησυχητικό ή και επικίνδυνο;
«Το άγχος από μόνο του δεν είναι ανησυχητικό. Τόσο το άγχος όσο και το στρες δεν οφείλονται σε αποκλειστικά σε εμάς αλλά σε εξωτερικούς παράγοντες καθώς, όπως όλοι ξέρουμε ζούμε σε μια κοινωνία που μας αγχώνει με τους γρήγορους ρυθμούς της και τις απαιτήσεις της. Δεν γίνεται κάποιος άνθρωπος να μην αγχώνεται έστω και λίγο, είναι αναπόφευκτο. Το ζητούμενο είναι κατά πόσο μαθαίνουμε να διαχειριζόμαστε τις καταστάσεις οι οποίες μας πιέζου. Εφόσον το άγχος που βιώνουμε δεν μας προκαλεί προβλήματα υγείας ή πολύ έντονη δυσκολία στη ζωή μας και προβλήματα στην καθημερινότητά μας (αποκλεισμός, αδιαφορία, αντιπαραγωγικότητα. Εάν βλέπουμε πως μας προβληματίζει συνολικά στην καθημερινότητά μας, τότε επιβάλλεται να βρούμε μια λύση για να βοηθηθούμε.»
4. Πώς επηρεάζει το σχολείο τη ψυχική υγεία των μαθητών;
«Πολύ ενδιαφέρουσα ερώτηση! Το σχολείο το αντιμετωπίζουμε από μικρή ηλικία ως κάτι απαραίτητο για την επαγγελματική μας σταδιοδρομία αργότερα, αυτό από μόνο του είναι μια πίεση που δεν ξέρουμε πόσο ρεαλιστική είναι καθώς, πολλά πράγματα μπορούν να πάνε στραβά στη ζωή μας. Πολλά άγχη υπάρχουν στην καθημερινή ζωή της σημερινής κοινωνίας και δεν είναι όλα στον έλεγχό μας, δεν υπάρχει κάποια προδιαγεγραμμένη πορεία στη ζωή μας που μπορούμε να προβλέψουμε και να αποφύγουμε. Το σχολείο είναι ένας χώρος που μπορεί ένας μαθητής να αναπτύξει κάποιες δεξιότητες, οποιαδήποτε και να είναι αυτές, δεν είναι απαραίτητο να αφορούν κάποια από τα μαθήματα (κοινωνικές, καλλιτεχνικές, κριτικής ικανότητας δεξιότητες). Αυτές οι δεξιότητες μπορούν να θωρακίσουνε την αυτοεκτίμηση ενός παιδιού. Πριν σταθούμε στις δυσκολίες οφείλουμε να αναγνωρίσουμε και τις δυνατότητες που προσφέρει το σχολείο, π.χ. ποιοτικές σχέσεις με μαθητές και εκπαιδευτικούς. Ταυτόχρονα όμως, πάντα υπάρχει η αίσθηση οτι εδώ ανά πάσα στιγμή αξιολογούμε για τις επιδώσεις μου και την ίδια στιγμή μπορεί να παραβλέπονται κάποια άλλα θετικά χαρακτηριστικά ενός παιδιού, π.χ. καλές αθλητικές επιδώσεις, ενσυναίσθηση, σεβασμός, κλπ.. Φανταστείτε πώς μπορεί να επηρεάζει κάποιο παιδί το να καταλαβαίνει πως έχει κάποια θετικά χαρακτηριστικά ως άνθρωπος αλλά αυτά δεν αναγνωρίζονται στο σχολείο ενώ όλοι δίνουν πολύ μεγαλύτερη σημασία στους βαθμούς του. Αυτός μπορεί να είναι ένας παράγοντας πίεσης ο οποίος μακροπρόθεσμα να το κάνει αυτό το παιδί να μην εκτιμά το ίδιο κάποια θετικά χαρακτηριστικά του. Βέβαια, απ” την άλλη, το σχολείο σαν διαδικασία, με τα διαγωνίσματα και τους βαθμούς, μπορεί να με βάλει και σε μια μακροπρόθεσμη διαδικασία να εξασκώ την υπομονή μου και την ανθεκτικότητά μου απέναντι στο άγχος.»
5. Υπάρχει πίεση που δεν φαίνεται αλλά επηρεάζει πολύ τους μαθητές;
«Ναι, η πίεση που δεν εκφράζεται. Ας φανταστούμε τον εαυτό μας ως μια κατσαρόλα, μια κατσαρόλα που βράζει, βράζει, βράζει, αν δεν ανοίξω το καπάκι, αν δεν δώσω κάποια δυνατότητα να εκτονωθεί η πίεση του ατμού, η κατσαρόλα θα σπάσει. Έτσι κάπως είναι και οι επιπτώσεις της ψυχικής πίεσης σε ένα άτομο, πρέπει να το εκφράζουμε, αν δεν το εκφράζουμε όλο αυτό θα προσπαθήσει να εκφραστεί με κάποιο τρόπο π.χ. προβλήματα υγείας, ψυχοσωματικά προβλήματα. Αν το άτομο αυτό δεν έχει έστω κάποιους ανθρώπους στο περιβάλλον του που να το αγαπάνε και να το εκτιμάνε, τότε θα είναι δύσκολο για το άτομο να εκφράσει αυτά που το πιέζουν. Εάν αυτός που πάω να εκφράσω την πίεσή μου με βλέπει σαν ένα “προβληματικό άτομο’, θα είναι δυσκολότερο να εκφραστώ σε αυτόν.»
6. Ποια σημάδια δείχνουν ότι ένας μαθητής έχει έντονο άγχος/πώς μπορεί να εκδηλωθεί το άγχος στο σώμα ή στη συμπεριφορά ενός παιδιού;
«Σημάδια που μπορούμε να αναφέρουμε είναι ότι μπορεί να έχει αυξημένη αρτηριακή πίεση, να ιδρώνει έντονα, να έχει αϋπνίες και πονοκεφάλους, να εξασθενεί το ανοσοποιητικό του σύστημα. Όλα αυτά είναι βραχυπρόθεσμες επιπτώσεις, κάλλιστα κάποια από αυτά μπορούν να εξελιχθούν με τα χρόνια, αν μιλάμε για χρόνιο άγχος, σε μακροχρόνια προβλήματα υγείας. Αλλά και βραχυπρόθεσμα να μιλάμε αυτά είναι σημάδια που μπορεί κάποιος να τα δει στο σώμα του. Επίσης, επηρεάζεται η μνήμη, σε περιόδους που βιώνουμε στρες, η μνήμη μας είναι λιγότερο λειτουργική, δηλαδή, μπορούμε πιο δύσκολα να απομνημονεύσουμε και να ανακαλέσουμε πληροφορίες. Θολώνει η κρίση, δεν μπορούμε να συγκεντρωθούμε εύκολα και να πάρουμε αποφάσεις αποτελεσματικά και με ψυχραιμία. Μπορεί να υπάρχει μεγαλύτερη ένταση, νεύρα, υπερένταση. Μακροπρόθεσμα, ένας άνθρωπος που βιώνει πολύ έντονες στρεσογόνες καταστάσεις και γενικότερο άγχος, μπορεί να οδηγηθεί σε καταθλιπτικά συμπτώματα, σε συμπεριφορές εξαρτήσεων, σαν έναν εύκολο τρόπο να διαχειριστεί και να εκτονώσει αυτή τη ψυχική δυσφορία, τον ψυχικό πόνο.»
7. Υπάρχουν απλές, καθημερινές συνήθεις που βοηθούν στη μείωση του άγχους/τί μπορεί να κάνει ένας μαθητής όταν νιώθει άγχος πριν από ένα διαγώνισμα;
«Υπάρχουν πολλοί τρόποι διαχείρισης του στρες και του άγχους όμως, όχι με την έννοια οτι υπάρχουν συγκεκριμένα τρικ ή κολπάκια που μπορώ να επικαλεστώ με κάποιον μαγικό τρόπο αν με πιάσει ένταση. Αρχικά, είναι πολύ σημαντικό να έχω ανθρώπους γύρω μου με τους οποίους να μπορώ να μπορώ να μιλήσω όσο το δυνατόν πιο ανοιχτά, να καλλιεργήσω μια σχέση αλληλοϋποστήριξης. Είναι βοηθητικό να μπορώ να διατηρήσω μια ρουτίνα, μαζί με τα όποια βάρη της καθημερινής ζωής, που να περιέχει μέσα κάποιες ευχάριστες δραστηριότητες. Επίσης, μπορώ να διατηρώ μακροπρόθεσμους στόχους χωρίς όμως να είμαι εμμονικά προσκολλημένος με αυτούς, να μην τους αντιμετωπίζουμε σαν να είναι ο μόνος τρόπος “να σωθεί η ψυχή μας’, να μην είναι τόσο τρομακτικό το ενδεχόμενο κάτι να πάει στραβά, να ξέρω πως μπορώ να προσαρμοστώ σε αυτή τη δυσάρεστη αλλαγή και να φτιάξω κάποιους νέους στόχους. Εν τέλη, αυτό που σε βάθος ζωής θα πρέπει να μου μένει και μπορεί να με προστατεύσει από αχρείαστο άγχος είναι το να ξέρω πως πάντα μπορώ να προσπαθώ. Ταυτόχρονα, δεν πρέπει να είμαστε πολύ αυστηροί με τον εαυτό μας, θα υπάρξουν άσχημες φάσεις στη ζωή μας, μπορεί να αλλάξει η καθημερινότητά μας και καλό είναι εμείς να μπορούμε να προσαρμοστούμε στα νέα δεδομένα. Αν κάποια περίοδος της ζωής μου απαιτεί να χαλαρώσω λίγο τους ρυθμούς μου, μπορώ να το κάνω, χωρίς ενοχές και καλό θα ήταν να με υποστηρίξουν και σε αυτό οι γύρω μου. Επιπλέον, βοηθάει ένας προγραμματισμός του χρόνου με συχνά διαλείμματα, ένας αναστοχασμός της ζωής μου. δηλαδή να εξετάζω και να αξιολογώ πως έχω εξελιχθεί ως τώρα σαν άνθρωπος. Βοηθάει η καταγραφή των σκέψεων μου, όταν γράφω κάτω τις σκέψεις μου αντί να τις έχω μπερδεμένες στο κεφάλι μου και να προσπαθώ να βγάλω άκρη γίνονται πιο οργανωμένες άρα και πιο διαχειρίσιμες. Η ενασχόληση με τις τέχνες βοηθάει πολύ, με διαφόρους τρόπους. Το να ασχοληθώ με κάποια τέχνη (ζωγραφική, χορός, θέατρο, συγγραφή, κλπ) είναι ένας τρόπος να εκτονώσω αρνητικά συναισθήματα και σκέψεις. Η δημιουργική διαδικασία μπορεί να σου αποσπάσει την προσοχή από άσχημες σκέψεις και σου δίνει τη δυνατότητα να με μεταμορφώσεις κάτι αρνητικό κάτι όμορφο, ως μορφή έμπνευσης. Υπάρχουν και κάποιες τεχνικές χαλάρωσης που μπορείτε να εξασκήσετε και να χρησιμοποιήσετε πριν από κάποιο διαγώνισμα ή κάποια στρεσογόνα κατάσταση για να βοηθήσετε το σώμα σας να διαχειριστεί την πίεση της στιγμής.»
8. Τί μπορούν να κάνουν οι καθηγητές και οι γονείς για να βοηθήσουν τα παιδία σε περίπτωση που βιώνουν έντονο άγχος χωρίς να τα πιέσουν περισσότερο;
«Για αρχή, θα πρέπει να προσπαθήσουν το πρόβλημα, την πίεση, από την πλευρά του παιδιού. Προφανώς, κανείς δεν μπορεί να ξέρει τι σκέφτεται ένα παιδί για τη ζωή του και για τις καταστάσεις που το πιέζουν. Είναι βοηθητικό αν ο ενήλικας φέρει στο μυαλό τους πως ήταν ο ίδιος όταν ήταν στην ηλικία αυτού το παιδιού και να λαμβάνει υπόψιν πως έχει αλλάξει η κοινωνία από τότε. Καλό είναι επίσης, οι ενήλικες στο περιβάλλον, αν θέλουν να βοηθήσουν και να προσεγγίσουν ένα παιδί το οποίο για κάποιους λόγους βιώνει κάποιο έντονο στρες που δεν μπορεί να διαχειριστεί, να προσπαθήσουν να αναπτύξουν κάποια σχέση με αυτό το παιδί. Αναπτύσσεις πιο εύκολα μια σχέση με το παιδί αν μάθεις να ακούς υπομονετικά και αναγνωρίζοντας τα θετικά που έχει αυτό το παιδί. Πάντα υπάρχουν θετικά σε ένα παιδί αλλά κάποιες φορές πρέπει να ψάξεις για να τα βρεις. »
9. Πότε πρέπει ένας μαθητής να ζητήσει βοήθεια από έναν ειδικό;
«Αν νιώσει ένα παιδί οτι η κατάσταση του άγχους που βιώνει δυσκολεύουν πολύ την καθημερινότητά του και πως πράγματα που παλαιότερα έκανε με άνεση τώρα δεν μπορεί να τα κάνει, π.χ. πρωϊνό ξύπνημα, δραστηριότητες. Αυτά είναι σημαντικές ενδείξεις για να προσεγγίσει κάποιον ειδικό.»
10. Γιατί είναι σημαντικό να μιλάμε ανοιχτά για τη ψυχική μας υγεία στο σχολείο ως μαθητές;
«Ένας λόγος έχει να κάνει με το να σπάσουμε το ταμπού της ψυχικής υγείας. Το να έχω κάποιον ψυχικό πόνο είναι κάτι που εγώ καλούμε να διαχειριστώ, προφανώς όμως όχι μόνος μου αλλά με τη βοήθεια ανθρώπων γύρω μου, γιατί εν τέλη, ο άνθρωπος ο οποίος έχει κάποιο ψυχολογικό πρόβλημα και θεωρείτε πως είναι αυτός υπεύθυνος για το πρόβλημά του, το πρόβλημα αυτό το έχουν δημιουργήσει άλλες καταστάσεις. Ένα τέτοιο πρόβλημα έχει να κάνει και με την ιδιοσυγκρασία, την προσωπικότητα και τον χαρακτήρα του καθενός αλλά και με το σε τι καταστάσεις έχει μπλέξει στη ζωή του. Συνεπώς, είναι πολύ άδικο, να υπάρχει στο κόσμο αίσθηση οτι αυτός ο άνθρωπος που έχει ένα πρόβλημα ψυχικής υγείας είναι υπεύθυνος για αυτό. Οπότε, το να μιλάω ανοιχτά για τα προβλήματα ψυχικής υγείας, βοηθάει λίγο στο να φύγει το στίγμα της ψυχικής ασθένειας. Ένας άλλος λόγος είναι το οτι όσο πιο ανοιχτά μιλάω για αυτά που με προβληματίζουν, τόσο πιο εύκολο είναι να φτιάξω και ποιοτικές σχέσεις με ανθρώπους γύρω μου. Ένα βασικό στοιχείο των στενών σχέσεων είναι η αυτοαποκάλυψη, το να εκθέτω στον άλλον πλευρές του εαυτού μου που δεν εκθέτω στον οποιοδήποτε, δίνοντάς του μια απαίτηση να κάνει το ίδιο, έτσι έρχονται πιο κοντά με ουσιαστικό τρόπο οι άνθρωποι.»
11. Τί μήνυμα θα στέλνατε στους μαθητές που νιώθουν άγχος και πίεση λόγο σχολείου;
«Επειδή με πάρα πολλούς τρόπους, η ζωή μας μπορεί να πάει στραβά και δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι για το αποτέλεσμα οτι και να κάνουμε, το μόνο που μπορούμε να κρατήσουμε, η μόνη ικανότητα που μπορούμε να κρατήσουμε είναι το πόσο έχουμε μάθει να προσπαθούμε, όχι προφανώς συνέχεια και για τα πάντα αλλά να ξέρω κάπου στο πίσω μέρος του μυαλού μου ότι ακόμα και αν κάτι πάει στραβά, μπορώ με κάποιο τρόπο να βρω τη δύναμη και τη στήριξη από γύρω μου να φτιάξω κάποιον νέο στόχο.»
Ευχαριστούμε πολύ τον κύριο Βασιλειάδη!
