Η Γκουέρνικα (Guernica) δεν είναι απλώς το διασημότερο έργο του Πάμπλο Πικάσο· είναι η στιγμή που η τέχνη έπαψε να είναι διακοσμητική και έγινε το πιο ηχηρό κατηγορητήριο κατά της πολεμικής βαρβαρότητας. Δημιουργήθηκε μέσα σε έναν πυρετό δημιουργίας μόλις λίγων εβδομάδων, ως άμεση απάντηση στον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο (1936-39), και κατάφερε να μετατρέψει ένα τοπικό τραγικό γεγονός σε ένα παγκόσμιο σύμβολο ειρήνης.
Το κάθε σύμβολο της έχει και την δίκια του ιστορία:
- Ο Ταύρος: Στέκεται στην αριστερή πλευρά, επιβλητικός και σχεδόν ανέπαφος από την καταστροφή. Για πολλούς συμβολίζει τη βαρβαρότητα ή τον ίδιο τον φασισμό που παρακολουθεί ψυχρά το μακελειό. Ο Πικάσο, ωστόσο, είχε αναφέρει πως ο ταύρος αντιπροσωπεύει το «σκοτάδι» και την κτηνωδία, ενώ άλλοι βλέπουν σε αυτόν το σθένος της Ισπανίας που παραμένει όρθια μέσα στο χάος.
- Το Πληγωμένο Άλογο: Κατέχει το κέντρο του πίνακα και βρίσκεται σε κατάσταση απόλυτου πανικού. Το σώμα του είναι τρυπημένο από ένα ακόντιο και το στόμα του είναι ορθάνοιχτο σε μια βουβή κραυγή. Συμβολίζει τον αθώο λαό που δέχεται το κύριο πλήγμα του πολέμου, την ανυπεράσπιστη ανθρωπότητα που σφαδάζει κάτω από τη βία των μηχανών.
- Η Μητέρα με το Νεκρό Παιδί: Κάτω από τον ταύρο, μια γυναίκα κρατά το άψυχο σώμα του παιδιού της, με το κεφάλι γερμένο προς τα πίσω σε μια έκφραση απόλυτης οδύνης. Η μορφή αυτή αποτελεί μια σύγχρονη Pietà (Θρήνος), συμβολίζοντας την απώλεια του μέλλοντος και τον αβάσταχτο πόνο των αμάχων που θρηνούν τις επόμενες γενιές.
- Ο Ηλεκτρικός Γλόμπος (Το Μάτι): Στο ψηλότερο σημείο, ένας γλόμπος μέσα σε ένα μάτι ρίχνει ένα σκληρό, τεχνητό φως. Στα ισπανικά, η λέξη bombilla (λάμπα) μοιάζει ηχητικά με τη λέξη bomba (βόμβα). Συμβολίζει την τεχνολογία που χρησιμοποιήθηκε για την καταστροφή, αλλά και το «μάτι του Θεού» ή της παγκόσμιας συνείδησης που παρακολουθεί το έγκλημα χωρίς να παρεμβαίνει.
- Ο Διαμελισμένος Στρατιώτης: Στο κάτω μέρος του πίνακα, το σώμα ενός στρατιώτη είναι κομματιασμένο, με το κεφάλι και τα χέρια αποκομμένα. Το σπασμένο του σπαθί δείχνει την αδυναμία της παραδοσιακής άμυνας απέναντι στον σύγχρονο αεροπορικό πόλεμο. Ωστόσο, στην παλάμη του υπάρχει το σημάδι του μαρτυρίου (σαν στίγμα), υποδηλώνοντας τη θυσία.
- Η Γυναίκα με τη Λάμπα: Μια μορφή που προβάλλει από ένα παράθυρο, κρατώντας μια λάμπα πετρελαίου προς το κέντρο της σκηνής. Αντιπροσωπεύει την Αλήθεια ή τη Γνώση που προσπαθεί να φωτίσει το σκοτάδι του πολέμου, φέρνοντας στο φως τη φρίκη για να τη δει όλος ο κόσμος. Το παραδοσιακό της φως έρχεται σε αντίθεση με το «ψυχρό» φως του ηλεκτρικού γλόμπου.
- Το Κοτόπουλο: Το πουλί δεν πετάει. Είναι καθηλωμένο πάνω σε μια επιφάνεια, με το κεφάλι γυρισμένο προς τα πάνω και το ράμφος ορθάνοιχτο σε μια βουβή κραυγή, ακριβώς όπως οι ανθρώπινες φιγούρες γύρω του.
Η Γκουέρνικα δεν είναι απλώς μια αναπαράσταση ενός ιστορικού γεγονότος, αλλά το απόλυτο οπτικό μανιφέστο κατά του πολέμου. Η δύναμή της έγκειται στο γεγονός ότι ο Πικάσο επέλεξε να μην απεικονίσει τη δόξα της μάχης, τους νικητές ή τους ηρωισμούς, αλλά την ωμή, παράλογη και οικουμενική οδύνη που προκαλεί η βία στους αμάχους.
