του Παναγιώτη Σκυλογιάννη
Το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ (2017-2025) είναι σκάνδαλο διαφθοράς στον αγροτικό τομέα της Ελλάδας, που αφορά σε χρόνια διαφθορά και κακοδιαχείριση ευρωπαϊκών αγροτικών επιδοτήσεων μέσω του Οργανισμού Πληρωμών και Ελέγχου Κοινοτικών Ενισχύσεων Προσανατολισμού και Εγγυήσεων (ΟΠΕΚΕΠΕ). Ήρθε στο φως της δημοσιότητας τον Μάιο και τον Ιούνιο του 2025 διαμέσου μίας σειράς αποκαλύψεων.
Το σκάνδαλο σχετίζεται με παράνομες καταβολές ευρωπαϊκών επιδοτήσεων σε μη δικαιούχους μέσω εικονικών δηλώσεων βοσκοτόπων, ψευδείς μισθώσεις εκτάσεων σε προστατευόμενες περιοχές Natura και άλλες κρατικές εκτάσεις, καθώς και συστηματική συγκάλυψη από υπηρεσιακά στελέχη.
Η αφετηρία του
προβλήματος
Την αφετηρία του προβλήματος, εξήγησε ο πρόεδρος της Εθνικής Ενωσης Αγροτικών Συνεταιρισμών Παύλος Σατολιάς. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με αυτόν, την περίοδο 2009-2012, προέκυψαν στην Ελλάδα μία σειρά αδήλωτων βοσκοτοπιών. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε ζητήσει από την Ελλάδα να περιορίσει τους επιλέξιμους βοσκοτόπους μόνο σε χορτολιβαδικές εκτάσεις, εξαιρώντας 10 εκατομμύρια στρέμματα από τα 24 εκατομμύρια που δήλωναν οι κτηνοτρόφοι, λόγω χαμηλής ξυλώδους βλάστησης. Η Ελλάδα προσέφυγε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο και δικαιώθηκε το 2017, επιτρέποντας την επαναφορά αυτών των εκτάσεων ως επιλέξιμων. Για την αντιμετώπιση του προβλήματος, εφαρμόστηκε κατά την περίοδο 2014-2017 μια κεντρική κατανομή βοσκοτόπων, γνωστή ως «τεχνική λύση», με τη συνδρομή της Neuropublic, τεχνικού συμβούλου του ΟΠΕΚΕΠΕ. Ωστόσο, η σταδιακή επαναφορά των 10 εκατομμυρίων στρεμμάτων που χαρακτηρίστηκαν «ελεύθερα», αντί να προορίζονται αποκλειστικά για κτηνοτρόφους, δημιούργησε ευκαιρίες για κατάχρηση.
Η αρχική οργάνωση του παράνομου κυκλώματος
Σύμφωνα με τον Σατολιά, από το 2017 δημιουργήθηκε ένα παράνομο κύκλωμα που εκμεταλλεύτηκε τα «ελεύθερα» βοσκοτόπια για να χορηγούνται επιδοτήσεις σε μη δικαιούχους, όπως αγρότες χωρίς γεωργική δραστηριότητα. Χρησιμοποιήθηκαν ψευδή ενοικιαστήρια και εικονικές δηλώσεις εκτάσεων (π.χ. στον Γράμμο από κατοίκους της Κρήτης) για να αποσπαστούν ενισχύσεις. Η ζημιά εκτιμάται σε εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ, με τα χρήματα να αφαιρούνται από πραγματικούς παραγωγούς.
2019-2023: Η κλιμάκωση του σκανδάλου
Το 2019 ο ΟΠΕΚΕΠΕ επέτρεψε τη δέσμευση βοσκοτόπων μακριά από τον τόπο εγκατάστασης των κτηνοτρόφων, πράγμα που εκμεταλλεύτηκαν πολλοί «Αγρότες». Δημοσιογραφικές έρευνες έδειξαν ότι υπάλληλοι του ΟΠΕΚΕΠΕ και ιδιώτες συνεργάτες προέβαιναν σε καταχρηστικές δηλώσεις βοσκοτόπων και καλλιεργειών, αποσπώντας παράνομα ευρωπαϊκές επιδοτήσεις. Μία υπάλληλος που διενέργησε εσωτερικό έλεγχο, η ελέγκτρια Παρασκευή Τυχεροπούλου, εντόπισε παρατυπίες και -μαζί με τον τότε επικεφαλής Γρηγόρη Βάρρα- κατήγγειλαν τις πρακτικές αυτές και μπλόκαραν 3.500 ύποπτα ΑΦΜ. Τα παραπάνω όμως οδήγησαν σε αντίποινα από το σύστημα και τελικά στην απομάκρυνσή της Τυχεροπούλου από την θέση της, μηνύσεις κατά αυτής καθώς και στον αποκλεισμό της από τις βάσεις δεδομένων του Οργανισμού.
Το 2022 η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία (EPPO), με επικεφαλής την Ρουμάνα εισαγγελέα Λάουρα Κόβεσι, ξεκίνησε έρευνα για την υπόθεση. Η άρνηση συνεργασίας του οργανισμού προκάλεσε την παραίτηση του τότε προέδρου, Νίκου Σαλάτα. Επί υπουργίας Γιώργου Γεωργαντά, μπλοκαρίστηκαν 2.000 ΑΦΜ που αφορούσαν βοσκοτόπια χωρίς ζώα.[2]
Επί υπουργίας Λευτέρη Αυγενάκη, στις 27 Οκτωβρίου, 2023, καταβλήθηκε η προκαταβολή της βασικής ενίσχυσης του ΟΠΕΚΕΠΕ, με αποκλεισμό δικαιούχων που είχαν βοσκοτόπια σε καλή γεωργική κατάσταση, αλλά όχι ζώα. Συγκεκριμένα ο ΟΠΕΚΕΠΕ κατέβαλε προκαταβολή 488,5 εκατομμυρίων ευρώ σε 538.768 δικαιούχους, ποσό μειωμένο σε σχέση με τα 657 εκατομμύρια ευρώ του 2022.
Με την ανάληψη καθηκόντων από τον Αυγενάκη, αυτός συγκρούστηκε με τον πρόεδρο του ΟΠΕΚΕΠΕ, Βαγγέλη Σημανδράκο για το μπλοκάρισμα 6.000 «ύποπτων» ΑΦΜ. Ο Αυγενάκης είχε ζητήσει την παραίτηση του προέδρου του Σημανδράκου, αλλά εκείνος το θεώρησε αδικαιολόγητο και αρνήθηκε επικαλούμενος το διορισμό του μέσω ΑΣΕΠ. Τον Νοέμβριο του 2023 έστειλε στο διευθυντή του γραφείου του πρωθυπουργού και υφυπουργό παρά τον πρωθυπουργό, Γιάννη Μπρατάκο, εμπιστευτική επιστολή με την οποία εξηγούσε ότι η μείωση της προκαταβολής αφορούσε 9.309 αιτούντες με βοσκοτόπια χωρίς ζώα, από τους οποίους περίπου το 60% προέρχονταν από νομούς της Κρήτης. Παρά την αρχική ματαίωση της παραίτησης μετά από σύσκεψη με τον Μπρατάκο και τους τότε υπουργούς Επικρατείας Μάκη Βορίδη και Σταύρο Παπασταύρου, ο Αυγενάκης φέρεται να μεθόδευσε την αποχώρηση του αντιπροέδρου του ΟΠΕΚΕΠΕ, Κυριάκου Μπαμπασίδη γεγονός που σύμφωνα με τον Σημανδράκο, δημιούργησε αρνητική εντύπωση στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Ο Σημανδράκος παραιτήθηκε στις 29 Δεκεμβρίου 2023, κατά τον ίδιο μία μέρα μετά αφότου το ζήτησαν ο Μπρατάκος, ο Παπασταύρου και ο Βορίδης, αποστέλοντας στο γραφείο του Κυριάκου Μητσοτάκη δεύτερη επιστολή που αφορούσε τον έλεγχο του ΟΠΕΚΕΠΕ από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τις τοποθετήσεις του Αυγενάκη. Σύμφωνα με την κατάθεσή του στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία μετά την παραίτησή του τα ποσά πιστώθηκαν στα 6.000 ελεγχόμενα ΑΦΜ.
2024-2025: Αποκάλυψη του σκανδάλου και έρευνες
Παρόλο που το ζήτημα ήρθε στο προσκήνιο το 2025, έρευνες είχαν ξεκινήσει νωρίτερα. Τον Οκτώβριο 2024, ανώνυμες καταγγελίες οδήγησαν την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία να ξεκινήσει έρευνα. Τότε, εσωτερικοί έλεγχοι και αναφορές από ευρωπαϊκά όργανα, όπως η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Καταπολέμησης της Απάτης (OLAF), αποκάλυψαν παρατυπίες, συμπεριλαμβανομένων επιδοτήσεων για ανύπαρκτες εκτάσεις ή εκτάσεις εκτός Ελλάδας (π.χ. στη Βόρεια Μακεδονία).
Την περίοδο της έρευνας στον ΟΠΕΚΕΠΕ, σύμφωνα με δημοσίευμα του Documento φαίνεται να είχε απομακρυνθεί και ο διοικητής Γρηγόρης Βάρος, ο οποίος τάχθηκε υπέρ της έρευνας και του ξεκαθαρίσματος της υπόθεσης.
Στις αρχές του 2025, το ζήτημα έρχεται στο προσκήνιο. Το πρώτο δίμηνο του 2025 απαγγέλθηκαν κατηγορίες σε 100 υπόπτους για απάτη ύψους 2,9 εκατομμυρίων ευρώ, ενώ τον Μάιο η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία εξέδωσε ανακοίνωση-καταπέλτη, προκαλώντας αιφνιδιασμό στην κυβέρνηση της χώρας. Συγκεκριμένα, έγιναν έρευνες στα γραφεία του ΟΠΕΚΕΠΕ στην Αθήνα και την Κρήτη, παρόλο που καταγγέλθηκαν προσπάθειες παρεμπόδισης. Συγκεκριμένα, όταν οι Έλληνες εισαγγελείς της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας έκαναν έφοδο στον ΟΠΕΚΕΠΕ για να κατασχέσουν στοιχεία, ο νυν διοικητής Νίκος Σαλάτας (παρότι και ο ίδιος πρώην δικαστικός) προσπάθησε να εμποδίσει την έρευνα, σύμφωνα με το ρεπορτάζ του Documento, προσχηματικά. Μετά τη δημοσιοποίηση των στοιχείων, ο υπουργός Γεωργίας Κώστας Τσιάρας έκρινε ότι τα παραπάνω αποτελούν «επίθεση» εναντίον της Ελλάδας από την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία και εστίασε στον κίνδυνο της απώλειας επιδοτήσεων. Παρόλα αυτά, οι έρευνες και τα στοιχεία που αποκαλύφθηκαν ανάγκασαν τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη στην ανακοίνωση της παύσης λειτουργίας του ΟΠΕΚΕΠΕ και της μεταφοράς των αρμοδιοτήτων του στην ΑΑΔΕ.
Τον Ιούνιο του 2025, παραιτήθηκαν πέντε κυβερνητικά στελέχη, συμπεριλαμβανομένου του υπουργού Μάκη Βορίδη, μετά τη διαβίβαση δικογραφίας 3.000 σελίδων στη Βουλή, που περιγράφει «εγκληματική οργάνωση» με εμπλοκή στελεχών του ΟΠΕΚΕΠΕ, βουλευτών και ιδιωτών. Η εισαγγελέας εισηγήθηκε την ενοχή επτά κατηγορουμένων για απάτη, με την απόφαση να αναμένεται εντός Ιουλίου 2025. Επτά ακόμη δίκες για απάτη με ιδιώτες κατηγορούμενους έχουν προγραμματιστεί έως το τέλος του 2025. Οι συνομιλίες κάνουν επίσης αναφορά σε επαφές με τον υπουργό Δικαιοσύνης Γιώργο Φλωρίδη, με σκοπό, όπως αναφέρεται, την απομάκρυνση της Ευρωπαίας Εισαγγελέως Πόπης Παπανδρέου, που διεξήγαγε την έρευνα. Βίντεο του 2019 απεικονίζει δύο φερόμενους ως τοπικούς κομματάρχες της ΝΔ να κάθονται δίπλα στον Πρωθυπουργό, Κυριάκο Μητσοτάκη, και τον Αυγενάκη, ο οποίος βρίσκεται υπό διερεύνηση από την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία (EPPO) για την εμπλοκή του στην υπόθεση.
Επίσης τον Ιούνιο 2025, με απόφασή της η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καταλόγισε στην Ελλάδα πρόστιμο ύψους 415 εκατομμυρίων ευρώ για κακοδιαχείριση και ελλιπείς ελέγχους των επιδοτήσεων του ΟΠΕΚΕΠΕ, που αφορά την χρονική περίοδο 2016-2023, με το μεγαλύτερο μέρος τους την περίοδο που συμπίπτει με τις δύο διαδοχικές κυβερνήσεις ΝΔ (2019-23, 2023-). Το πρόστιμο βαρύνει αποκλειστικά το ελληνικό Δημόσιο.
Σύμφωνα με την εφημερίδα Politico, η δικογραφία περίπου 3.000 σελίδων της EPPO, εμπλέκει 5 υπουργούς και τουλάχιστον 10 βουλευτές της Νέας Δημοκρατίας. Λόγω της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας του κόμματος συμπολίτευσης (σε συνδυασμό με την de facto κομματική πειθαρχία), η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας φρέναρε τις δικαστικές έρευνες σε βάρος των ανώτατων στελεχών της.
Κατά την επίσκεψή της στην Ελλάδα, η υπεύθυνη Ευρωπαία εισαγγελέας Λάουρα Κοβέσι δήλωσε χαρακτηριστικά ότι «ήρθε η ώρα να καθαριστούν αυτοί οι στάβλοι του Αυγεία» και χαρακτήρισε το σκάνδαλο με τις αγροτικές επιδοτήσεις «συνώνυμο της διαφθοράς, του νεποτισμού και του πελατειακού συστήματος», ενώ περιέγραψε ένα συνολικό πρόβλημα στα κράτη-μέλη της Ε.Ε. τονίζοντας όμως ότι στην Ελλάδα «η εγκληματική δραστηριότητα ήταν πολύ συστηματική και πολύ καλά οργανωμένη, με τη συμμετοχή υψηλόβαθμων αξιωματούχων». Η Κοβέσι επίσης απαίτησε να αλλάξει το άρθρο 86 του ελληνικού Συντάγματος (περί ευθύνης υπουργών), ώστε να αποδίδεται δικαιοσύνη χωρίς να κρύβονται τα κυβερνητικά στελέχη πίσω από ασυλίες.
