Ε.Κ.: Μαθητές του ΕΠΑΛ και ταυτόχρονα εργαζόμενοι, ασχολείστε παράλληλα με τη φωτογραφία και την αγιογραφία. Θα θέλαμε να μας μιλήσετε για την τέχνη σας και τις προσωπικές σας ανησυχίες.
- Γιάννη, τι σε έκανε να επιλέξεις τη φωτογραφία ως μέσο έκφρασης και ποια είναι τα θέματα των φωτογραφιών σου;
- Ο λόγος πολλές φορές μοιάζει να μην επαρκεί για να εκφράσουμε τον εσωτερικό μας κόσμο ∙ έτσι και εγώ, βρήκα στη φωτογραφία μια μορφή έκφρασης του άρρητου. Η φωτογραφία είναι επίσης για μένα μια μορφή αντίστασης στον χρόνο. Είναι ένα ταξίδι που κάνω με μία ρετρό carte postale-φωτογραφία, όταν απελευθερώνω το κλείστρο και εγκλωβίζω σε μια αγκαλιά χρόνο και φως. Ένα στιγμιότυπο, μια απόδειξη ότι κάτι υπήρξε. Μια εικόνα που αιχμαλωτίζει ένα συναίσθημα και θυμίζει ότι υπήρξα-εκεί-μια-φορά, άρα για πάντα. Ένα είδωλο, λαθρεπιβάτης του χρόνου, σαν ένας άλλος Ντόριαν Γκρέι που δεν φθείρεται ποτέ. Οι φωτογραφίες μου είναι σαν την αμβροσία της ψυχής μου, η αιωνιότητα που μου χαρίζεται. Ο χρόνος είναι λοιπόν ένα βασικό θέμα – είναι ένα ζήτημα που με απασχολεί γενικότερα.
- Εσένα Κώστα, τι σε έκανε να επιλέξεις την αγιογραφία ως μέσο έκφρασης και ποια είναι τα θέματα που σε εμπνέουν;
- Η επιλογή μου βασίστηκε στην αγάπη μου για τον Θεό. Θυμάμαι από παιδί την «καθήλωση» που ένιωθα μπροστά σε μία εικόνα. Κάθε εικόνα που έβλεπα και παρατηρούσα την μετέφραζα σα φως, σαν ένα καθαρό φως! Θεώρησα ότι αυτή η τέχνη είναι για μένα μία εσωτερική αναζήτηση προς το Θεό και την απόλυτη αγάπη που εκφράζουν τα πρόσωπα των αγίων. Αυτό ήθελα πάντα να μοιράσω στον κόσμο, την αγάπη του Θεού μέσω μιας τέχνης. Όσο για τα θέματα που επιλέγω, είναι αυτά που αγγίζουν την ψυχή μου ∙ η επιλογή καθορίζεται επίσης από αυτό που θέλω να περάσω στον έξω κόσμο, την αγάπη του Θεού προς τον άνθρωπο, μέσα από τα πρόσωπα των αγίων. Ομολογώ όμως ότι η εικόνα που με εκφράζει περισσότερο είναι η Παναγία η Βρεφοκρατούσα (Γλυκοφιλούσα). Είναι αγαπημένη, λόγω της στοργής με την οποία αγκαλιάζει το βρέφος, για το γλυκό της βλέμμα προς τον Ιησού, σαν την ανιδιοτελή αγάπη της μάνας προς το παιδί. Θα ήθελα βέβαια να κλείσω τον κύκλο μου ως αγιογράφος με την αναπαράσταση της «Συντέλειας του κόσμου». Πέρα όμως από τα θέματα, υπάρχει ένας χώρος που θα ήθελα πολύ να αγιογραφήσω, είναι η εκκλησία του χωριού μου, για συναισθηματικούς προφανώς λόγους.
- Γιάννη, θα ήθελα τη γνώμη σου σχετικά με τη σχέση φωτογραφίας και αγιογραφίας, που είναι το μέσο έκφρασης του Κώστα. Θεωρείς ότι πρόκειται για δυο τέχνες εντελώς διαφορετικές – μοντέρνα η μια, παραδοσιακή η άλλη – ή μπορεί οι δυο τους κάπου να συναντιούνται;
- Θεωρώ ότι, φωτογράφους και αγιογράφους, μας ενώνουν παραδόξως περισσότερα από αυτά που μας χωρίζουν. Ως καλλιτέχνες, και τους μεν και τους δε, μας συνδέει το ρίγος της συγκίνησης, η συναισθηματική κινητοποίηση, η ανάγκη της έκφρασης και μια βαθιά εσωτερική επιθυμία για μοίρασμα με τους άλλους. Επίσης, η φωτογραφία είναι για μένα ένα μέσο φυγής από το χώρο και το χρόνο, ένας τρόπος ακύρωσης της πεζής, εφήμερης, γκρίζας πραγματικότητας. Αυτή η υπερβατική δυναμική της φωτογραφίας νομίζω ότι συγκλίνει με τη μεταφυσική διάσταση της αγιογραφίας. Όσο για τις αποκλίσεις, μια σημαντική διαφορά έγκειται σαφώς στην χρήση των υλικών και των μέσων. Από τη μία, έχουμε χρήση τεχνικών μέσων (φακός, ψηφιακή επεξεργασία, φιλμ, φίλτρα …) και από την άλλη, την επαφή με πρωτογενή, φυσικά υλικά (χρώμα, χαρτί, πινέλο, μουσαμά, ξύλο, … ). Παρά τις διαφορές, το διακύβευμα της τέχνης είναι πάντα το ίδιο, δηλαδή η έκφραση, η επικοινωνία, η πρόσβαση σε μια ανώτερη πραγματικότητα.
- Εσένα Κώστα, ποια είναι η άποψή σου σχετικά με τη σχέση φωτογραφίας και αγιογραφίας, υπάρχει σύγκλιση ή απόκλιση;
- Νομίζω ότι ο Γιάννης προσέγγισε πολύ εύστοχα τη «συνάντηση» των δυο μορφών έκφρασης. Έθιξε ας πούμε το ζήτημα του φωτός. Ο ρόλος του φωτός είναι εγγενής στην φωτογραφία, ως τεχνική και ως τέχνη. Είναι επίσης καθοριστικός, όπως εξάλλου ανέφερα, και στη βυζαντινή τέχνη, έτσι όπως δίνεται συμβολικά. Και στις δυο περιπτώσεις το φως επιτρέπει την υπέρβαση, τη μετάβαση σε μια άλλη διάσταση. Υπάρχουν σίγουρα και διαφορές, όπως η τεχνική καθώς και η μακρά παράδοση της αγιογραφίας. Επίσης, ο τεκμηριωτικός χαρακτήρας της φωτογραφίας ή ο επικαιρικός της χαρακτήρας έρχονται σε αντίθεση με τον «αποκαλυπτικό», μεταφυσικό χαρακτήρα και την παγιωμένη θεματογραφία της βυζαντινής τέχνης. Όμως, η προσωπική ματιά του εκάστοτε αγιογράφου δεν αναβιώνει, δεν ανανεώνει την αγιογραφία; Δεν την εγγράφει στο σήμερα με το δικό της βέβαια τρόπο; Και ο τεκμηριωτικός ή επικαιρικός χαρακτήρας της φωτογραφίας δε δίνει έναυσμα για σχόλιο ή κριτική θεμάτων που ανέκαθεν απασχόλησαν τον άνθρωπο (ηθικά, μεταφυσικά, πολιτικά, κοινωνικά…); Με άλλα λόγια, μήπως τελικά πρόκειται για διαφορετικούς τρόπους έκφρασης των υπαρξιακών αγωνιών που χαρακτηρίζουν τον άνθρωπο, όπως η αντίσταση στο χρόνο και τη φθορά, η μεταφυσική διάθεση, η αναζήτηση του απόλυτου και διηνεκούς;
- Γιάννη, πώς βλέπεις την εισβολή της τεχνητής νοημοσύνης στον χώρο της φωτογραφίας ή της τέχνης γενικότερα; Πέρα από έργα τέχνης-δημιουργίες της ΤΝ, είδαμε πρόσφατα και ζωγράφο-ρομπότ, το «Ai-Da», σε δημοπρασία του οίκου Sotheby’s. Σε ποιο βαθμό η τεχνητή νοημοσύνη τείνει να υποκαταστήσει την ανθρώπινη αλλά και τον ίδιο τον άνθρωπο;
- Το ζήτημα, επίκαιρο μεν, έχει ήδη τη δική του ιστορία. Έχουμε παραδείγματα καλλιτεχνών, όπως ο Jean Tinguely, ο οποίος χρησιμοποίησε ήδη, από τα 1954, πρωτότυπες μηχανές που σχεδιάζουν, τις Méta-Matics. Την ίδια εποχή, και στον τομέα της μουσικής γράφονται τα πρώτα μουσικά κομμάτια επεξεργασμένα από αλγόριθμους. Μια δεκαετία αργότερα, δημιουργήθηκε το πρώτο λογισμικό για δημιουργία κειμένων (Eliza). Πιο πρόσφατα (2023), το έργο του Michelangelo Pistoletto, παρουσιάζοντας μια σειρά QR codes, ακυρώνει την παραδοσιακή, αναλογική, αναπαράσταση. Πηγαίνοντας πιο βαθιά στο χρόνο, διαπιστώνουμε την ίδια διηνεκή επιθυμία του ανθρώπου να υπερβεί τα όριά του μέσω της τεχνικής και τεχνολογικής ανάπτυξης. Επιθυμία για τελειοποίηση; κρυφή επιθυμία για αθανασία; Ίσως …
Για μένα προσωπικά, η τεχνητή νοημοσύνη είναι ένα εργαλείο που θα αξιοποιηθεί ανάλογα με την χρήση που θα της κάνουμε. Θα εμπλακεί σε συμφέροντα αλλά και σε δημιουργίες που σκοπό θα έχουν την ανάπτυξη στον πολιτικό, κοινωνικό, πολιτιστικό αλλά και οικονομικό τομέα. Από την άλλη, δεν είμαστε σε θέση να κάνουμε ακριβείς προβλέψεις, ο ρυθμός των αλλαγών μας ξεπερνάει. Εξάλλου δε γνωρίζουμε τα πάντα γύρω από τη λειτουργία των νευρώνων και την εμπλοκή τους στην καλλιτεχνική δημιουργία, ώστε να ισχυριστούμε ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να υποκαταστήσει την ανθρώπινη.
Μπορούμε όμως να υποθέσουμε ότι ίσως για κάποιους αποτελέσει έναν φάρο, αλλά για κάποιους άλλους μια σκοτεινή δύναμη, ένα «κουτί της Πανδώρας» που απελευθερώνει δυνάμεις με συνέπειες ενδεχομένως ανεξέλεγκτες. Ήδη είμαστε αντιμέτωποι με τις συνέπειες της παραπληροφόρησης και της διαστρέβλωσης της πραγματικότητας μέσα από τη δύναμη της εικόνας, όπως διαχέεται από τα ΜΚΔ ∙ συνέπειες που απειλούν ακόμη και με ανατροπή την παγκόσμια πολιτική ισορροπία και τάξη. Γιατί η εικόνα, και δη η φωτογραφία, εγγενώς διφορούμενη, αμφιταλαντευόμενη μεταξύ επιφάνειας/βάθους, στιγμής/αιωνιότητας, δίνοντας τη δυνατότητα ποικίλων αναγνώσεων, προσφέρεται ακριβώς τόσο για αποκάλυψη όσο και για συγκάλυψη. Αν λάβει κανείς υπόψη την ταχύτητα μετάδοσης της πληροφορίας σήμερα, μπορεί να αναλογιστεί τις παραπλανητικές προσδοκίες της χρήσης της τεχνητής νοημοσύνης στο χώρο της εικόνας και της τέχνης γενικότερα.
Εξάλλου, μην ξεχνάμε ότι και με την εμφάνιση της φωτογραφίας στη μοντέρνα εποχή, εκφράστηκαν, τηρουμένων των αναλογιών, παρόμοιες ανησυχίες. Η φωτογραφία θεωρήθηκε απειλή για τις άλλες παραστατικές τέχνες, όπως η ζωγραφική. Η ιστορία όμως το διέψευσε. Η όλη συζήτηση γύρω από το φάντασμα της απειλής της αναπαράστασης δεν είχε λάβει φυσικά υπόψη ότι η φωτογραφία δεν είναι μια μηχανιστική αναπαραγωγή της πραγματικότητας αλλά μια ακόμη «ποιητική» της πραγματικότητας, δεν είναι απλώς τεχνική αλλά μια ακόμη τέχνη. Φυσικά, είναι η ποιότητα αυτής της «ποιητικής» που την αναδεικνύει σε τέχνη. Τελικά, πιστεύω ότι μόνο η ευαισθητοποίηση, η πολιτική, η πολιτιστική αλλά και ειδικότερα η καλλιτεχνική παιδεία μπορεί να αποτελέσουν αντίβαρο στην αλόγιστη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης – όπως άλλωστε συμβαίνει με κάθε τεχνολογικό θαύμα.
- Εσύ Κώστα, πώς βλέπεις από την πλευρά σου την εισβολή της τεχνητής νοημοσύνης στον χώρο της εικόνας, της αναπαράστασης γενικά;
- Τέχνη και τεχνική ήταν ανέκαθεν συνυφασμένες. Συμφωνώ με το Γιάννη πάνω στο θέμα του τρόπου χρήσης της από τον άνθρωπο. Προσωπικά, πιστεύω ότι η ΤΝ, ακόμη και σε επίπεδο τεχνικής, δε μπορεί να αναπαραγάγει την κίνηση του χεριού, που εμείς τη λέμε «αυθόρμητη» αλλά στο βάθος δεν γνωρίζουμε το πώς ακριβώς, από ποιους παράγοντες καθορίζεται. Δεν θεωρώ επίσης ότι είναι δυνατόν να αποδώσει το προσωπικό βίωμα, το πέρα από το συνειδητό, τη φαντασία, αφού κανείς δε μπορεί να ισχυριστεί ότι έχει ικανοποιητική πρόσβαση στον εσωτερικό κόσμο του καλλιτέχνη και του ανθρώπου γενικότερα. Ο κόσμος αυτός παραμένει στην πραγματικότητα ερμητικός, απροσπέλαστος, μυστήριος, ανεξιχνίαστος. Η ΤΝ μπορεί ενδεχομένως να δημιουργήσει ένα έργο τέχνης, αλλά, σε κάθε περίπτωση, διαφορετικό από αυτό που έχουμε ως σήμερα γνωρίσει ή φανταστεί.
- Γιάννη, όσον αφορά την ίδια τη δουλειά σου, πώς θα μπορούσαμε να τη γνωρίσουμε; Υπάρχει κάποιος χώρος, φυσικός ή ψηφιακός, που θα μπορούσαμε να επισκεφτούμε;
- Σύντομα έρχεται η πρώτη ατομική φωτογραφική έκθεση με θέμα την εννοιολογική-υπαρξιακή φωτογραφία που θα παρουσιαστεί στο βιβλιοπωλείο «Librum», στην Καλλιθέα. Επίσης, φωτογραφία μου που διακρίθηκε στο διαγωνισμό Αστικό περιβάλλον/Φωτογραφία δρόμου, εκτίθεται σε δημόσια έκθεση, ενεργή μέχρι τον Νοέμβρη του 2025, στην πόλη της Πάφου στην Κύπρο. Ήταν μεγάλη τιμή για μένα, μιας και, έπειτα από ανοιχτή πρόσκληση και κατόπιν κρίσεως της επιτροπής αποτελούμενης από τους Μάρω Κουρή (Ελλάδα), Joanna Madlcoh (Η.Π.Α.) και Tarras Bychko (Ουκρανία), η φωτογραφία μου βρέθηκε ανάμεσα στις 30 επικρατέστερες. (https://cpspafos.com/2024/12/01/the-wall-8th-edition-_-results/ )
- Κώστα, όσον αφορά τη δική σου δουλειά, πώς θα μπορούσαμε να τη γνωρίσουμε;
- Μια σειρά φωτογραφιών θα μπορούσε να δώσει μια εικόνα γύρω από τον τρόπο με τον οποίο εργάζομαι, τις φάσεις και το αποτέλεσμα της δουλειάς μου.
Έργα του Γιάννη Τσακλάνου
Οι φάσεις και το αποτέλεσμα της δουλειάς του Κώστα Σκαβάτσου
