Επιθετικότητα και ηλικία

Ο όρος επιθετικότητα δηλώνει την εχθρική και καταστρεπτική διάθεση του ατόμου για το περιβάλλον του. Τις περισσότερες φορές όμως η εκδήλωση επιθετικής συμπεριφοράς από τα παιδιά δεν έχει τέτοια πρόθεση και ποικίλλει ανάλογα με την ηλικία.

- Τα βρέφη μπορεί να εκδηλώσουν κάποια επιθετική συμπεριφορά που οφείλεται απλώς στο ότι εξερευνούν το γύρω κόσμο μέσα από τις αισθήσεις τους.

- Στην ηλικία των δύο (2) ετών δεν είναι ακόμη σε θέση να χρησιμοποιήσουν τη γλώσσα αποτελεσματικά για να εκφραστούν. Δεν έχουν όμως και τον απαραίτητο αυτοέλεγχο ώστε να σταματήσουν να ενεργούν, προκειμένου να εξωτερικεύσουν τα συναισθήματά τους. Είναι η ηλικία που μόλις αρχίζουν να αναπτύσσουν ενσυναίσθηση, δηλαδή τη δυνατότητα να κατανοήσουν πώς αισθάνονται οι άλλοι.

- Στην ηλικία των τριών (3) ετών, αν και έχουν αναπτύξει λεκτικές και διανοητικές ικανότητες, δεν είναι σε θέση να ελέγξουν την επιθετική συμπεριφορά. Σε αυτή την ηλικία τα συναισθήματα σχεδόν πάντα υπερτερούν της σκέψης.

- Στην ηλικία των τεσσάρων (4) και πέντε (5) ετών το παιδί μπορεί να εμφανίσει «υγιή» επιθετικότητα, με την έννοια της εξωτερίκευσης της περίσσειας ενέργειας που διαθέτει κατά τη διάρκεια μιας άσκησης, ενός αθλήματος ή μιας πολεμικής τέχνης. Στην ηλικία αυτή το παιδί γίνεται πιο ανεξάρτητο, παίρνει περισσότερες πρωτοβουλίες, οι οποίες συχνά οδηγούν σε απογοήτευση και θυμό, καθώς δεν είναι πάντα επιτυχείς. Είναι επόμενο λοιπόν το παιδί να εξωτερικεύει τα συναισθήματά του με ένταση.

Αίτια της παιδικής επιθετικότητας

Η επιθετική ή αντιδραστική συμπεριφορά ενός παιδιού οφείλεται σε πολλούς παράγοντες:

- Μπορεί να εξηγηθεί εν μέρει από την ίδια την ιδιοσυγκρασία του παιδιού και τον χαρακτήρα του.

- Ίσως προκαλείται από έντονα αρνητικά συναισθήματα, όπως ο θυμός ή η ζήλια.

- Μπορεί να οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην επιρροή του οικογενειακού περιβάλλοντος  (π.χ. ενδοοικογενειακή βία, διαζύγιο).

- Ενδεχομένως, μπορεί να αποτελεί αντίκτυπο κάποιας αλλαγής που έγινε στο σπίτι (π.χ. μετακόμιση, ερχομός νέου μέλους στην οικογένεια) ή ακόμα και μέσα στο σχολικό περιβάλλον (π.χ. αλλαγή δασκάλας).

- Δημιουργείται επίσης λόγω κάποιας άσχημης συμπεριφοράς που βιώνει το παιδί στον παιδικό σταθμό ή στο νηπιαγωγείο (π.χ. άμυνα στην επιθετική συμπεριφορά άλλου παιδιού).

- Μπορεί να οφείλεται στην επιρροή της τηλεόρασης (προβολή βίαιων σκηνών).

Προβλήματα συμπεριφοράς στο σχολείο και στρατηγικές αντιμετώπισης

Η αντιμετώπιση της αντιδραστικής συμπεριφοράς ενός παιδιού και η παροχή βοήθειας ώστε να εκφράζει τα συναισθήματά του με μη βίαιους τρόπους δεν είναι καθόλου εύκολη υπόθεση. Απαιτεί πολύ χρόνο, υπομονή και φυσικά τη συνεργασία μεταξύ γονιών και παιδαγωγών για να διαγνωστούν τα αίτια της επιθετικότητας του παιδιού. Για αυτό τον λόγο, είναι απαραίτητο να παρατηρήσουμε πού εμφανίζεται αυτή η επιθετική συμπεριφορά. Σε ποιες συνθήκες ακριβώς; Αν η συμπεριφορά εμφανίζεται μόνο σε ένα πλαίσιο, θα μπορούσε να συνδέεται με ένα συμβάν στο συγκεκριμένο περιβάλλον το οποίο την ενεργοποιεί (π.χ. πολυκοσμία, έντονα φώτα, πλήθος ερεθισμάτων, κ.λπ.).

Έχει επίσης σημασία σε ποιον κατευθύνεται αυτή η συμπεριφορά. Προς ένα συγκεκριμένο άτομο, μια μικρή ομάδα ανθρώπων ή προς οποιονδήποτε στον κύκλο του παιδιού;

Ακόμη, πότε εμφανίζεται; Λίγο πριν τον ύπνο, όταν το παιδί είναι κουρασμένο, ή σε περιόδους προσαρμογής, όπως η έναρξη του παιδικού σταθμού;

Οφείλεται μήπως σε κάποια αλλαγή στο περιβάλλον του παιδιού η οποία ενεργοποιεί συναισθήματα θλίψης ή αναστάτωσης; Τι ρόλο παίζει επίσης η συμπεριφορά των γονιών; Πολύ συχνά, οι εμπειρίες του παρελθόντος επηρεάζουν τις αντιδράσεις τους απέναντι στο παιδί. Για παράδειγμα, ένας γονιός που μεγάλωσε με πολύ αυστηρούς κανόνες είναι πιθανό να έχει πιο ευερέθιστη αντίδραση απέναντι σε αυτό. Τέλος, πρέπει να ελέγξουμε αν η αντιδραστική συμπεριφορά είναι χαρακτηριστική της ηλικίας ή του αναπτυξιακού του σταδίου.

Στρατηγικές αντιμετώπισης

Εφόσον κατανοήσουμε τα αίτια της παιδικής επιθετικότητας, μπορούμε να ακολουθήσουμε κάποιες στρατηγικές αντιμετώπισης:

- Διατηρούμε την ψυχραιμία μας.

- Χαρακτηρίζουμε τη συμπεριφορά του παιδιού και όχι το ίδιο το παιδί (π.χ. «αυτή η πράξη που έκανες δεν ήταν καλή» και όχι «δεν είσαι καλό παιδί»).

- Χρησιμοποιούμε σταθερή, δυνατή φωνή (χωρίς να ανεβαίνει ο τόνος) ώστε το παιδί να καταλάβει το μήνυμά μας.

- Του υπενθυμίζουμε ότι μπορεί πάντα να ζητά βοήθεια από τους γονείς ή τη δασκάλα – χωρίς αυτό να σημαίνει ότι πρέπει να βρίσκει συνεχώς έτοιμες λύσεις για όλα.

- Αποσπάμε την προσοχή του με κάτι άλλο.

- Προσφέρουμε εναλλακτικές λύσεις και την ευκαιρία να λύσει το πρόβλημα, πριν επέμβουμε.

- Προειδοποιούμε το παιδί για μια επερχόμενη αλλαγή και ενεργούμε προληπτικά.

- Δίνουμε ιδιαίτερη βαρύτητα στην ανάγνωση βιβλίων ώστε μέσα από τις ιστορίες να προβληθούν θετικά πρότυπα και μηνύματα στο παιδί.

- Επιλέγουμε αναγνώσματα με θέμα τα συναισθήματα έτσι ώστε να το βοηθήσουμε  να συνειδητοποιήσει τη συμπεριφορά του. Η αυτογνωσία βοηθά τα παιδιά να διαχειρίζονται τα συναισθήματά τους με θετικό τρόπο.

- Είναι σημαντικό να καλλιεργήσουμε στο παιδί την ενσυναίσθηση ώστε να μην πληγώνει τους άλλους. Τα παιδιά της προσχολικής ηλικίας, έχοντας την τάση να πιστεύουν ότι ο κόσμος περιστρέφεται γύρω τους, πρέπει να μάθουν να αλληλεπιδρούν ήπια και ευγενικά με τους άλλους.

- Θέτουμε όρια και σαφείς κανόνες. Οι κανόνες βοηθάν τα παιδιά να νιώθουν ασφαλή γιατί κατανοούν ότι υπάρχει δομή, λογική και σταθερότητα στον κόσμο τους.

- Οφείλουμε να είμαστε συνεπείς. Η συνέπεια στη συμπεριφορά μας είναι το κλειδί που θα βοηθήσει τα παιδιά να μάθουν να κάνουν τις σωστές επιλογές.

- Ενθαρρύνουμε και επιβραβεύουμε το παιδί όταν δείχνει αυτοέλεγχο.  Έτσι, ενισχύουμε τη θετική συμπεριφορά αλλά και την αυτοεκτίμησή του.

Ωστόσο, εάν η επιθετικότητα ενός παιδιού συνεχίζει να επηρεάζει αρνητικά την αλληλεπίδρασή του με το περιβάλλον ή την επιθυμία του για εξερεύνηση και μάθηση, τότε θα ήταν χρήσιμη η βοήθεια ενός ειδικού. Σε αυτήν την περίπτωση, είναι απαραίτητη η συνεργασία με τους γονείς, οι οποίοι πρέπει να λάβουν Συμβουλευτική, ώστε η παρέμβαση να είναι αποτελεσματική.

Αθανασία Κοντού

Μαθήτρια Γ΄ Λυκείου

Ειδικότητα: Βοηθός Βρεφονηπιοκόμος

Τομέας Υγείας και Πρόνοιας

Πηγή

https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://www.e-schooling.gr/epithetikotita-ston-paidiko-stathmo-kai-stratigikes-antimetwpisis/&ved=2ahUKEwjFv8WW9-uQAxXLcvEDHXPOBS0QFnoECBgQAQ&usg=AOvVaw2auBG05rIOqE2r2RrMOuCP

Το προφίλ της Βοηθού Βρεφονηπιοκόμου

Αν κάτι διακρίνει το επάγγελμα της Β.Β. είναι η έντονη συναισθηματική διάσταση. Πράγματι, η Β.Β. επενδύει ψυχικά καθημερινά. Κρατάει ισορροπίες, δίνει αγάπη χωρίς να απαιτεί ανταπόδοση. Παραγκωνίζοντας τα προσωπικά της προβλήματα, αφοσιώνεται στα παιδιά φροντίζοντας να μην επηρεάζονται από τη δική της διάθεση. Παρ’ όλα αυτά, αντλεί ψυχική δύναμη από τη σχέση της με αυτά, από την αίσθηση ότι συμβάλλει ουσιαστικά στη διαμόρφωση υγιών ανθρώπων. Η επιλογή του επαγγέλματος της Β.Β. έχει λοιπόν μια βαθιά ανθρώπινη διάσταση. Είναι προσφορά ζωής, φροντίδας και συναισθηματικής ασφάλειας σε παιδιά που βρίσκονται στο πιο ευαίσθητο στάδιο ανάπτυξής τους ∙  παράλληλα, τα θετικά που αποκομίζει από αυτήν την προσφορά είναι ανεκτίμητα.

Ο κομβικός ρόλος της Β. Β. στη διαμόρφωση της παιδικής ψυχολογίας

Ο παιδικός σταθμός είναι ο χώρος στον οποίο το παιδί κάνει τα πρώτα βήματα προς την ανεξαρτησία, την κοινωνικοποίηση και τη συναισθηματική του ωρίμανση. Αποτελεί το πρώτο οργανωμένο κοινωνικό περιβάλλον έξω από το πλαίσιο της οικογένειάς του. Με  την είσοδό του στον παιδικό σταθμό έχει ανάμεικτα συναισθήματα: η χαρά, η περιέργεια και ο ενθουσιασμός συνυπάρχουν με το άγχος του αποχωρισμού, την ανασφάλεια και τον φόβο για το άγνωστο. Αναζητά σταθερότητα, αποδοχή και συναισθηματική ασφάλεια. Μέσα από τη ρουτίνα, το παιχνίδι και τις σχέσεις με τους συνομηλίκους του, αρχίζει σταδιακά να αποκτά αυτοπεποίθηση και να γνωρίζει τα συναισθήματά του. Όταν νιώσει κατανόηση, μπορεί πλέον να αναπτύξει θετική εικόνα για τον εαυτό του και για τον κόσμο γύρω του. Η οικογένεια του παιδιού, από την πλευρά της, βιώνει εξίσου έντονα συναισθήματα: ανησυχεί για την προσαρμογή, έχει ενοχές για τον αποχωρισμό, αλλά και ανάγκη για εμπιστοσύνη ως προς το προσωπικό του σταθμού. Όλα αυτά είναι βέβαια φυσιολογικά και, όταν υπάρχει καλή συνεργασία ανάμεσα στην οικογένεια και τον παιδικό σταθμό, δημιουργείται ένα σταθερό πλαίσιο για το παιδί. Τα οφέλη αυτής της συνεργασίας είναι αμοιβαία. Το παιδί νιώθει ασφάλεια, ο γονέας ηρεμεί και η εκπαιδευτική διαδικασία γίνεται πιο ουσιαστική και αποτελεσματική. Στην καρδιά αυτής της πολύπλευρης διαδικασίας μέσα στον παιδικό σταθμό, βρίσκεται βέβαια η Β.Β.. Σε συνεργασία πάντα με το υπόλοιπο προσωπικό, δεν είναι απλά ένας φροντιστής, αλλά ο άνθρωπος που καλείται να κατανοήσει πρακτικά τις ανάγκες τού παιδιού και να νιώσει τα συναισθήματά του, να αναγνωρίσει τα μηνύματα πίσω από τη συμπεριφορά του και να λειτουργήσει ως ασφαλής βάση. Μέσα από τη γνώση της παιδικής ψυχολογίας, μπορεί να αντιληφθεί πότε ένα παιδί νιώθει φόβο, θυμό ή θλίψη, ακόμα κι αν δεν μπορεί να εκφραστεί λεκτικά. Με ενσυναίσθηση, υπομονή και σταθερότητα, βοηθά το παιδί να διαχειριστεί τα συναισθήματά του και να δημιουργήσει συναισθηματικούς δεσμούς. Παρέχει βοήθεια στην ολόπλευρη αγωγή με σεβασμό, σωστή οργάνωση και διαχείριση του χρόνου.

Απόψεις σχετικά με το επάγγελμα

Η Β.Β. συχνά αντιμετωπίζεται ως απλός «φροντιστής» και όχι ως επαγγελματίας παιδαγωγός με γνώσεις παιδικής ψυχολογίας και ανάπτυξης. Αυτή η εντύπωση οδηγεί σε δυσπιστία απέναντι στις παρατηρήσεις ή τις συμβουλές της ακόμη και στο άμεσο περιβάλλον του παιδιού. Όμως, η υγιής ανάπτυξη ενός παιδιού είναι έργο συλλογικό και όχι ατομικό. Η Β.Β. δεν ανταγωνίζεται, ούτε αντικαθιστά τον γονέα, αλλά λειτουργεί ως σύμμαχος, με σεβασμό και ευαισθησία. Όταν η συνεργασία είναι επιτυχής, το παιδί νιώθει προστατευμένο και οι συμβουλές αποτελούν πολύτιμο εργαλείο για την οικογένεια.

Οι δεξιότητες της Β.Β. στο σύγχρονο ΕΠΑ.Λ.

Αν ο ρόλος της Β.Β. είναι καθοριστικός για την ανάπτυξη και την εξέλιξη ενός παιδιού, εύλογα αντιλαμβάνεται κανείς τη σημασία τής σωστής προετοιμασίας για αυτόν τον τόσο σημαντικό αλλά και δύσκολο συνάμα επαγγελματικό ρόλο. Η Β.Β., πράγματι, πρέπει να είναι παρούσα, σταθερή, υπομονετική, προσφιλής και διαθέσιμη για όλα τα παιδιά ταυτόχρονα. Πρέπει να απαλύνει το άγχος και τον φόβο τους, να ενισχύει τα συναισθήματά τους, να τους μεταδίδει αξίες και να συμβάλλει στην απόκτηση δεξιοτήτων. Να επινοεί λύσεις στα προβλήματά τους και να συμβάλλει στην  ανεξαρτητοποίησή τους. Οφείλει επίσης να διακρίνει και να αξιολογεί σωστά τις συμπεριφορές τους: ένα ξέσπασμα θυμού, μια απόσυρση ή μια έντονη προσκόλληση δεν αποτελούν «αρνητική συμπεριφορά», αλλά τρόπους επικοινωνίας στους οποίους η Β.Β. πρέπει να ανταποκρίνεται με ευαισθησία και χωρίς τιμωρητική διάθεση, βοηθώντας έτσι το παιδί να αναγνωρίζει και να ρυθμίζει τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά του. Πρόκειται λοιπόν για ένα σύνολο δεξιοτήτων οι οποίες καλλιεργούνται επαρκέστατα στο σύγχρονο Επαγγελματικό Λύκειο, πρωινό ή εσπερινό. Χάρη στις γνώσεις, την πλούσια εμπειρία και τη σωστή καθοδήγηση που παρέχονται από καταξιωμένους εκπαιδευτικούς, καθώς και στα οργανωμένα με σύγχρονο εξοπλισμό εργαστήρια, οι μαθητές προετοιμάζονται κατάλληλα ώστε να πετύχουν τους στόχους τους και να οδηγηθούν σε άμεση επαγγελματική αποκατάσταση.

Επαγγελματικές προοπτικές με το πτυχίο Β.Β. από το Ε.ΠΑΛ.

Με το πτυχίο του Ε.ΠΑΛ., μια Β.Β. μπορεί να εργαστεί και σε άλλους χώρους πέρα από τον παιδικό σταθμό, όπως σε βρεφοκομεία, μαιευτήρια, δομές, σχολεία ειδικής αγωγής, ως ειδικό βοηθητικό προσωπικό (Ε.Β.Π.), σε Κ.Δ.ΑΠ. (Κέντρα Δημιουργικής Απασχόλησης). Επιπλέον, μπορεί να συμμετάσχει στις Πανελλήνιες Εξετάσεις εισαγωγής στην τριτοβάθμια εκπαίδευση ανοίγοντας έτσι νέες προοπτικές. Επιπροσθέτως, μπορεί να συνεχίσει προαιρετικά με τη Μαθητεία, επιδοτούμενη εννεάμηνη πρακτική άσκηση σε παιδικούς σταθμούς. Επίσης, μπορεί να εργαστεί ως εκπαιδευτής ενηλίκων, να εξελιχθεί στην ιεραρχία μέσα στον παιδικό σταθμό, να ανοίξει δικό της παιδικό σταθμό ή κάποιο παρόμοιο κέντρο, ανάλογα με την εκπαιδευτική εξέλιξη. Πρόκειται λοιπόν για ένα επάγγελμα που μπορεί να διανοίξει νέους ορίζοντες σε άτομα που συνδυάζουν την αγωγή και τον πραγματισμό με ανθρωπιστικά ιδανικά και κοινωνική ευαισθησία.

Χαρά Τσιπουρά

Μαθήτρια Γ΄ Λυκείου

Ειδικότητα: Βοηθός Βρεφονηπιοκόμος

Τομέας Υγείας και Πρόνοιας

Παραμονές Χριστουγέννων, περπατώντας, όπως συνήθιζα, με το κεφάλι σκυφτό, βρήκα έξω από το βιβλιοπωλείο και αγόρασα τον Βραχόκηπο του Καζαντζάκη. Ήταν το πρώτο δικό μου κανονικό βιβλίο. Κάτω από το μαξιλάρι μου για χρόνια διάβαζα λίγο, προτού σβήσει η μάνα μου το ηλεκτρικό κι έμενα έπειτα να σκέφτομαι στα σκοτεινά, ώσπου να με πάρει ο ύπνος. Πόλεμο στους άπιστους! Άπιστοι είναι οι ευχαριστημένοι, οι χορτασμένοι, οι στείροι.

Φοιτήτρια στην Αθήνα άρχισα σιγά σιγά να αποκτώ τα δικά μου βιβλία. Τα διάβαζα και τα ξαναδιάβαζα, λες κι έπρεπε να τα αποστηθίσω. Θα είχα μαζέψει καμιά σαρανταριά, όταν, τον Αύγουστο του ’67 που με συνέλαβαν, τα κατάσχεσαν οι αστυνομικοί. Και βρέθηκα, μετά την αποφυλάκισή μου, με το μοναδικό βιβλίο που είχε γλυτώσει το πλιάτσικο, Το τέλος της μικρής μας πόλης του Δημήτρη Χατζή.

Γιατί τα γράφω όλα αυτά; Ίσως για να εξηγήσω την κατοπινή μου σχέση με το βιβλίο. Το αγόραζα όπως αγοράζεις κάτι που το έχεις στερηθεί. Και ταυτοχρόνως το αντιμετώπιζα σαν κάτι πολύτιμο που κινδυνεύει από στιγμή σε στιγμή να το χάσω ή να μου το αρπάξουν. Για χρόνια έντυνα όλα τα βιβλία μου με μπλε κόλα και τους κολλούσα ετικέτες, ώστε να μοιάζουν με σχολικά, ελπίζοντας ότι θα ξεγελάσω έτσι τους αστυνομικούς, εάν συνέβαινε να μπουκάρουν πάλι χαράματα για να με συλλάβουν.

Πέρασαν όμως εκείνα τα χρόνια, τώρα έχω εκατοντάδες βιβλία δικά μου, χωρίς μπλε κόλα και χωρίς ετικέτα, τοποθετημένα με τάξη, κατά θέματα και κατά συγγραφείς, εδώ το γαλλικό μυθιστόρημα, εκεί οι αγαπημένοι Ρώσοι, παρακεί οι Αμερικανοί, σε τούτο το ράφι τα ιστορικά, στο άλλο τα επιστημονικά, οι μελέτες, η ποίηση, οι αρχαίοι κλασικοί. Βιβλία που τα έχω διαβάσει πολλές φορές, ορισμένα που δεν έχω μπορέσει ακόμη να τα διαβάσω, μερικά που τα προορίζω για τις δύσκολες ώρες κάποια που τα έχω αφήσει στη μέση, άλλα που τα έχω λατρέψει. Τα θεωρώ όμως όλα εξίσου περιουσία μου, τα έχω όλα ξεφυλλίσει και τα έχω μυρίσει, τα γνωρίζω.

Δύο φορές τον χρόνο τα κατεβάζω από τα ράφια και τα χτυπώ, το ένα επάνω στ’ άλλο στη βεράντα για να φύγει η σκόνη, τα τοποθετώ πάλι με τρυφερότητα στη σειρά κι όπως τα τακτοποιώ, μου φαίνεται ότι τα έχω όλα ταξινομήσει στο κεφάλι μου, σαν τον ήρωα της Τύφλωσης του Κανέτι. Περιεργάζομαι τις καλλιγραφημένες σημειώσεις και τις υπογραμμίσεις, συχνά δεν αναγνωρίζω τον γραφικό μου χαρακτήρα και απορώ ποιος μπορεί να έχει γράψει στα περιθώρια των σελίδων όλες αυτές τις σκέψεις. Κοντοστέκομαι στα θαυμαστικά και στα ερωτηματικά, έχοντας εντελώς λησμονήσει τι ήθελα να εννοήσω ή να επισημάνω πριν από καιρό.

Αδύνατον όμως να λησμονήσω τη στιγμή εκείνη που ξέφυγα του βιβλιοθηκάριου και «βούτηξα» Τα σταφύλια της οργής. Ήταν η οργή που με τραβούσε. Ούτε μπορούσα να ξέρω εκείνη την εποχή ποιος είναι ο Τζον Στάινμπεκ, ούτε μπορούσα να καταλάβω τον μόχθο του μεταφραστή, τι θα σήμαινε για μένα, έπειτα από χρόνια, ο Κοσμάς Πολίτης και πόσο θα τον αγαπούσα. Και άρχισα λίγο λίγο να μπαίνω στο νόημα για το πώς σου δίνεται ο κόσμος μέσα από τα μυθιστορήματα και για το πώς μπορείς να ακούς ταυτόχρονα και του κυνηγού τα πατήματα και του θηράματος την ταχυκαρδία.

Και ξαναβλέπω τον εαυτό μου με μολύβι και χαρτί σκυφτή στον πάγκο να χάνω τον ειρμό και να ξαναγυρίζω πίσω στις σελίδες, κολλημένη σε μια παράγραφο. Ακόμη και σήμερα, με τη γεύση του ταξιδιού μέσα μου. Κι όταν πια τελειώνω ένα βιβλίο, τοποθετώντας το στη βιβλιοθήκη, με εμφανή τα σημάδια της δοκιμασίας στη ράχη και στις σελίδες του, είναι σαν να δοκιμάστηκα κι εγώ μαζί του. Κι αυτή η αίσθηση ότι διαβάζοντας διαπλέω αργά, νωχελικά, με το ποταμόπλοιο τον κόσμο με ακολουθεί πάντα.

Μάρω Δούκα, «Ταξίδι με ποταμόπλοιο», από Τα μαύρα λουστρίνια, Πατάκης, 2005

Το βιβλίο κατέχει ξεχωριστή θέση στο έργο του Γερμανού καλλιτέχνη χάρη στην πολλαπλή του διάσταση: υλική, πνευματική, αισθητική, συμβολική. Το συγκεκριμένο γλυπτό συμβολίζει το βάρος της γνώσης αλλά και τη δυσκολία αντικειμενικής εκτίμησης της μνήμης και της ιστορίας.

Με τον όρο Φιλαναγνωσία εννοούμε την αγάπη για την ανάγνωση, τη σχέση που αναπτύσσει ένα άτομο με το γραπτό κείμενο και το βιβλίο, αλλά και την ενθάρρυνση και την καλλιέργεια της αγάπης για αυτό. Η Φιλαναγνωσία θεωρείται μία πολύ σημαντική παιδαγωγική πρακτική στην καθημερινότητα της σχολικής ζωής των παιδιών και των εφήβων, η οποία στη συνέχεια μετεξελίσσεται σε στάση ζωής των ενήλικων ανθρώπων. Μέσω αυτής της διαδικασίας, οι νέοι αναπτύσσουν την κριτική σκέψη ώστε να αντιμετωπίζουν τους προβληματισμούς που πηγάζουν από την πραγματικότητα και τα προσωπικά διλήμματα που βιώνουν στον εσωτερικό τους κόσμο. Αυτή η στάση θα αφήσει τελικά το κατάλληλο αποτύπωμα στη διαμόρφωση ενός καλύτερου κόσμου!

Σε έναν κόσμο που κατακλύζεται από εικόνες, ποια μπορεί να είναι η θέση του βιβλίου και ποια η αναγκαιότητα της αναγνωστικής πρακτικής από τα παιδιά; Είναι αναμφισβήτητο ότι, κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης, δημιουργείται μία ιδιαίτερη σχέση, μία σύνδεση με το βιβλίο τόσο πνευματική όσο και συναισθηματική ∙ ακόμη και μετά από χρόνια, ανασύρονται μνήμες σχετικές με την ανάγνωση ενός βιβλίου, ενός παραμυθιού, ενός λογοτεχνικού ή ιστορικού κειμένου που διαβάστηκε στην παιδική ηλικία. Τα παιδιά μέσα από την ανάγνωση ανακαλύπτουν το περιβάλλον και τους ανθρώπους, μαθαίνουν καινούργιες έννοιες, κατανοούν το παρελθόν όσο και το παρόν. Παράλληλα, καλλιεργούν και εμπλουτίζουν τη γλώσσα εκλεπτύνοντας έτσι τη σκέψη τους. Γιατί, η γλώσσα δεν είναι μόνο εργαλείο επικοινωνίας, είναι τρόπος σκέψης αλλά και επαφής με τη σκέψη μεγάλων διανοητών. Όπως ανέφερε ο Ντεκάρτ, «το να διαβάζεις καλά βιβλία μοιάζει με το να συνομιλείς με τους σπουδαιότερους ανθρώπους που έζησαν ποτέ». Κάθε σελίδα είναι μία συνάντηση με ένα πνευματικό σύμπαν ∙ έτσι η φιλαναγνωσία συνιστά καθεαυτή μια νοο-τροπία. Ταυτόχρονα, επιτρέπει το άνοιγμα προς το άγνωστο και το φανταστικό, προς κόσμους όπου όλα μπορεί να συμβούν! Ταυτιζόμενα με ήρωες και βιώνοντας ποικιλία πρωτόγνωρων καταστάσεων και συναισθημάτων, τα παιδιά παραδειγματίζονται και μαθαίνουν να διαχειρίζονται επιτυχέστερα την προσωπική τους ζωή. Όταν διαβάζουν, προβάλλονται στην προσωπικότητα κάποιου άλλου, βλέπουν τον κόσμο με τα δικά του μάτια. Το βιβλίο πολλαπλασιάζει κατά κάποιον τρόπο τη ζωή. Θα έλεγε κανείς ότι είναι ο μοναδικός τρόπος να ζήσει κανείς τη μία και μοναδική ζωή χίλιες φορές!

Πώς όμως μπορεί να καλλιεργηθεί η φιλαναγνωσία τη στιγμή που οι σημερινοί νέοι είναι εθισμένοι σε κινητά και social media; Πρώτα απ’ όλα, η οικογένεια παίζει σαφώς ουσιαστικό ρόλο, λειτουργώντας ως το πρώτο περιβάλλον εξοικείωσης του παιδιού με το βιβλίο. Οι γονείς που διαβάζουν οι ίδιοι λειτουργούν ως θετικό πρότυπο για τα παιδιά ∙ δημιουργώντας στο σπίτι μια μικρή προσωπική  βιβλιοθήκη, συμβάλλουν στη δημιουργία συναισθηματικού δεσμού του παιδιού με το βιβλίο, στην καλλιέργεια θετικής στάσης απέναντι στην ανάγνωση και στη θέαση αυτής ως μιας ευχάριστης δραστηριότητας. Το σχολείο, επίσης, παίζει ρόλο καθοριστικό. Παράλληλα με τους προκαθορισμένους εκπαιδευτικούς στόχους, η επιλογή κειμένων με σύγχρονες θεματικές και προβληματισμούς καθώς και η οργάνωση δραστηριοτήτων, όπως παρουσιάσεις βιβλίων και επισκέψεις συγγραφέων, μπορούν να συμβάλλουν στην αποκατάσταση της σχέσης τού μαθητή με το βιβλίο. Ευθύνη φυσικά έχει και η Πολιτεία. Η στήριξη εκδόσεων με γνώμονα την ποιότητα και όχι μόνο το εμπορικό κέρδος ή η ανάδειξη και προβολή του θεσμού των δημοτικών δανειστικών βιβλιοθηκών μπορούν να λειτουργήσουν ομοίως προς την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας.

Η αξία της φιλαναγνωσίας τονίζεται εξάλλου από όλο το φάσμα της διανόησης. Ο συγγραφέας Christopher Morley ανέφερε ότι : «όταν χαρίζεις ένα βιβλίο, δεν προσφέρεις απλώς μελάνι και χαρτί. Προσφέρεις ένα νέο κόσμο». Ο νευροεπιστήμονας Gregory Berns πάλι ότι: «είμαστε το σύνολο των ιστοριών που έχουμε διαβάσει». Είναι γεγονός ότι τα βιβλία καλλιεργούν την ενσυναίσθηση και τη φαντασία, βοηθούν να συλλογίζεται κανείς πέρα από τον παραδεδομένο τρόπο. Ο νευρολόγος Dr. David Lewis διαπίστωσε από την πλευρά του ότι η ανάγνωση βιβλίων μειώνει το άγχος κατά 68%. Ερευνητές από το κέντρο νόσου Alzheimer του Πανεπιστημίου Rusk στο Σικάγο διαπίστωσαν πως όσοι διάβαζαν συστηματικά είχαν 32% λιγότερες πιθανότητες να εμφανίσουν νοητική εξασθένηση. Το λεξιλόγιο ενός ανθρώπου που διαβάζει βιβλία είναι τριπλάσιο, δηλαδή περίπου 30.000 λέξεις σε σχέση με τις 11.000 λέξεις των ανθρώπων που διαβάζουν ελάχιστα. Και ίσως το πιο σημαντικό είναι ότι μέσα στα βιβλία βρίσκεται κρυμμένη η ιστορία της ανθρωπότητας, πολιτισμοί, αξίες, μύθοι, ευαισθησίες. Αξίζει λοιπόν να δίνει κανείς στον εαυτό του αυτή τη μικρή πολυτέλεια! Να ξαπλώνει στον καναπέ, να ανοίγει ένα βιβλίο, να απορροφάται και να γεύεται την εμπειρία μιας διαφορετικής πραγματικότητας – να «διαπλέει τον κόσμο», όπως έγραφε και η Μάρω Δούκα[1] - πραγματώνοντας έτσι τα ωραιότερα ταξίδια. Κάνει στάση όπου θέλει, συνεχίζει, σκέφτεται, και οι εικόνες είναι όλες δικές του. Με το βιβλίο τελικά απελευθερώνεται!

                                                                                  «Τι ευτυχία να ανοίγεις ένα βιβλίο

                                                                                     Να το απολαμβάνεις,

                                                                                     Να βυθίζεσαι,

                                                                                     Να χάνεσαι μέσα του,

                                                                                     Να το πιστεύεις!!!»

                                                                                                                   Βικτόρ Ουγκώ

Μαίρη Λουλάκη

Πηγές:

• Νικολέτα Τρίπσα (Συγγραφέας και ποιήτρια)

• Πανελλήνιο Σχολικό Δίκτυο

• Ευφροσύνη Βαγή – Σπύρου, Σχολική σύμβουλος Π.Α

• Wikipedia

• Bovary

• Iatrika4U

Εγκατάσταση η οποία αναπαράγει με σχολαστικό ρεαλισμό την κλινική ατμόσφαιρα ενός σύγχρονου φαρμακείου. Μετατρέποντας το φαρμακείο σε σκηνικό, ο θεατής-επισκέπτης καλείται να αναστοχαστεί πάνω στη σύγχρονη κουλτούρα της ευεξίας, της υπερκατανάλωσης φαρμάκων και της μακροζωίας και ταυτόχρονα να προβληματιστεί πάνω στη θέση της τέχνης στο σύγχρονο κόσμο. Η δομή του έργου αναδεικνύει μια βαθιά αντίφαση: την ψευδαίσθηση ελέγχου πάνω στην υγεία και τη ζωή, την οποία υποβάλλει η αποστειρωμένη τάξη των προθηκών, απέναντι στην αναπόφευκτη ανθρώπινη φθορά, όπως υποδηλώνει υπαινικτικά η παρουσία εντομοκτόνων ή οι ονομασίες φαρμάκων που παραπέμπουν σε συγκεκριμένες ασθένειες. Στις απατηλές υποσχέσεις της επιστήμης και των φαρμάκων ως πανάκειας, ο Damien Hirst αντιπαραθέτει την τέχνη ως το απόλυτο εικονικό φάρμακο, προτείνοντας την καλλιτεχνική δημιουργία ως μόνη ουσιαστική οδό θεραπείας και σωτηρίας.

Εργάζομαι εδώ και 13 χρόνια ως Βοηθός Φαρμακείου. Μέσα από την καθημερινή επαφή με τον κόσμο, τη γνώση των αναγκών των ασθενών και τη συνεργασία με τον φαρμακοποιό, κατάλαβα πόσο σημαντικός είναι ο ρόλος μου στον χώρο της υγείας. Γι’ αυτό τον λόγο, φέτος πήρα μια πολύ σημαντική απόφαση: να επιστρέψω στα θρανία και να φοιτήσω στο Ε.ΠΑΛ., ώστε να αποκτήσω το επίσημο πτυχίο της ειδικότητας. Για κάποιους μπορεί να φαίνεται αργά, για μένα όμως είναι μια συνειδητή επιλογή εξέλιξης.

Ο Βοηθός Φαρμακείου είναι επαγγελματίας υγείας που εργάζεται δίπλα στον φαρμακοποιό και συμβάλλει ουσιαστικά στη σωστή λειτουργία του φαρμακείου. Δεν αντικαθιστά τον φαρμακοποιό, αλλά συνεργάζεται μαζί του και αναλαμβάνει συγκεκριμένες αρμοδιότητες: εκτελεί συνταγές υπό την καθοδήγησή του, διαχειρίζεται παραγγελίες και παραλαβές όλων των προϊόντων, τακτοποιεί και ελέγχει τα φάρμακα όπως και τα παραφάρμακα και, φυσικά, συμβάλλει στην οργάνωση του φαρμακείου και την αυστηρή τήρηση των κανόνων υγιεινής.

Πέρα όμως από την απλή άσκηση των πρακτικών καθηκόντων, ο ρόλος του απαιτεί υπευθυνότητα, σεβασμό, εχεμύθεια και ενσυναίσθηση. Δεδομένου ότι στο φαρμακείο έρχονται άνθρωποι που αντιμετωπίζουν προβλήματα υγείας, άγχος ή ακόμη και προσωπικές δυσκολίες, ο βοηθός φαρμακείου πρέπει να τους προσεγγίζει με κατανόηση και διακριτικότητα. Οφείλει πρώτα απ’ όλα να έχει ήθος και επαγγελματισμό, να τηρεί το ιατρικό απόρρητο του ασθενούς, να διακρίνεται για τη συνέπεια και την ακρίβεια στη σχέση του μαζί του, όπως άλλωστε και στη συνεργασία του με συναδέλφους και τον φαρμακοποιό. Η σωστή συμπεριφορά και η ευσυνειδησία είναι θεμελιώδη στοιχεία, γιατί στον χώρο της υγείας δεν χωρούν επιπολαιότητες. Όμως η φροντίδα δε σταματά εκεί, η ανθρώπινη επαφή είναι εξίσου σημαντική. Πίσω από τον πάγκο του φαρμακείου δεν βρίσκεται απλώς ένας «διανομέας» φαρμάκων, αλλά ένας επαγγελματίας που ακούει, καθοδηγεί και στηρίζει. Συχνά, μια σωστή συμβουλή, μια επεξήγηση σχετικά με τη λήψη ενός φαρμάκου ή ένα υποστηρικτικό χαμόγελο είναι εξίσου θεραπευτικά, χτίζοντας έτσι μια σχέση εμπιστοσύνης με τον ασθενή.

Πολλοί είναι αυτοί που αγνοούν ότι η δυνατότητα εξειδίκευσης ως Βοηθός Φαρμακείου παρέχεται στα Ε.ΠΑΛ. μέσω του Τομέα Υγείας, Πρόνοιας και Ευεξίας. Μέσα από θεωρητικά και εργαστηριακά μαθήματα σε χώρους με σύγχρονο εξοπλισμό, οι μαθητές αποκτούν γνώσεις φαρμακολογίας, ανατομίας, υγιεινής και οργάνωσης φαρμακείου. Παρακολουθούν τις εξελίξεις της επιστήμης, κατανοούν καλύτερα τη δράση των φαρμάκων στον οργανισμό, τη σημασία της τήρησης των κανόνων, της ακρίβειας και της υπευθυνότητας σε κάθε βήμα. Η φοίτηση αυτή διασφαλίζει δομημένη γνώση και δίνει μια ολιστική προσέγγιση του επαγγέλματος ενισχύοντας έτσι την αυτοπεποίθηση του μαθητή. Μετά την απόκτηση του πτυχίου, είναι δυνατή η άμεση ένταξη στην αγορά εργασίας – αφού βεβαίως προηγηθεί η πρακτική σε κάποιο φαρμακείο -, η συμμετοχή σε πανελλαδικές εξετάσεις για εισαγωγή στο πανεπιστήμιο ή η συνέχιση σπουδών σε σχετικές σχολές του τομέα υγείας.

Προσωπικά, θεωρώ ότι το επάγγελμα του Βοηθού Φαρμακείου συνδυάζει επιστημονική γνώση, επαφή με τον άνθρωπο και επαγγελματική σταθερότητα. Σε μια εποχή όπου ο τομέας της υγείας έχει τόσο μεγάλη βαρύτητα, οι καταρτισμένοι επαγγελματίες που εργάζονται σε αυτόν τον χώρο είναι απαραίτητοι. Κατά συνέπεια, το Ε.ΠΑΛ. δεν είναι απλώς ένα σχολείο, μια δεύτερη ευκαιρία και επιβεβαίωση ότι η μάθηση δεν έχει ηλικία, αλλά επιπλέον προσφέρει πολλές δυνατότητες εξέλιξης σε ανθρώπους που επιθυμούν να επενδύσουν στο χώρο της υγείας.

Μαργαρίτα Καραγιάννη

Μαθήτρια Β΄Λυκείου

Τομέας ΒΥ 2

Αυτοπροσωπογραφία της Frida Kahlo με νάρθηκα, μετά το αυτοκινητιστικό δυστύχημα που υπέστη το 1925. Η σπασμένη σπονδυλική της στήλη αποδίδεται συμβολικά με την διαμελισμένη ιονική κολόνα, ενώ άλλα μοτίβα, όπως το λευκό ύφασμα που περιτυλίγει το σώμα της και τα καρφιά που το διαπερνούν, παραπέμπουν στην αναπαράσταση της Σταύρωσης του Χριστού. Προσβεβλημένη από πολιομυελίτιδα από τα έξι της χρόνια και ακινητοποιημένη για μεγάλα διαστήματα, η Frida Kahlo ξεκινάει από νωρίς να ζωγραφίζει αυτοπροσωπογραφίες που εξωτερικεύουν τα τραυματικά βιώματα και συναισθήματά της. Το συγκεκριμένο έργο συμβολίζει τις σωματικές και ψυχικές δοκιμασίες της καλλιτέχνιδας, που δεν την εμποδίζουν ωστόσο να αντιμετωπίζει με δημιουργικότητα και αξιοπρέπεια τη θλίψη, την μοναξιά και την εγκατάλειψη.

Η τέχνη ως τρόπος έκφρασης

Η τέχνη αποτελεί διαχρονικά ένα από τα πιο αυθεντικά μέσα έκφρασης του ανθρώπου. Έχει την ικανότητα να ενισχύει τις δεξιότητες που η φύση έχει δώσει στους ανθρώπους και να αντισταθμίζει τα έμφυτα ελαττώματά τους. Υπό αυτό το πρίσμα, η τέχνη αποτελεί ένα ισχυρό θεραπευτικό μέσο. Χρησιμοποιώντας διάφορα υλικά και αισθητικές εμπειρίες, οι άνθρωποι διασώζουν αναμνήσεις, διατηρούν βιώματα, εκφράζουν εσωτερικές καταστάσεις και συγκεντρώνουν την απαραίτητη ελπίδα, προσδίδοντας έκφραση εκεί όπου οι λέξεις είναι αδύναμες.

Η θεραπευτική αξία της τέχνης είχε ήδη τονιστεί στην αρχαία ελληνική φιλοσοφική σκέψη. Ο Αριστοτέλης θεωρούσε ότι το δραματικό είδος είχε λυτρωτική και καθαρτική επίδραση στους θεατές και στα συναισθήματά τους, ο Πλάτων, από την πλευρά του, ήθελε να θέσει την τέχνη στο επίκεντρο μιας εκπαιδευτικής και θεραπευτικής πρακτικής που στόχευε στην επίτευξη της ψυχικής και συναισθηματικής ευεξίας, την οποία ονόμασε «ψυχαγωγία». Ωστόσο, αυτές οι ιδέες παρέμειναν δευτερεύουσες και δεν μπόρεσαν να αντισταθούν σε άλλα φιλοσοφικά ρεύματα, στην ανάπτυξη της δυτικής ιατρικής παράδοσης και στο πέρασμα του χρόνου.

Στον σύγχρονο και ιδιαίτερα σύνθετο τρόπο ζωής, οι ιδέες αυτές έχουν ιδιαίτερη απήχηση, καθώς η ενασχόληση με την τέχνη παρέχει στο άτομο τη δυνατότητα να προσεγγίσει και να αναπτύξει στοιχεία που ενδεχομένως δε διαθέτει, συμβάλλοντας στην αποκατάσταση της εσωτερικής του ισορροπίας, ενώ ταυτόχρονα διευκολύνει τη διατύπωση και την ανταλλαγή προσωπικών εμπειριών με ελευθερία, χωρίς την παρουσία λογοκρισίας ή αξιολογικής κρίσης (de Botton & Armstrong, 2014).

Θεραπείες μέσω τέχνης

Δεδομένου ότι η τέχνη αποτελεί μορφή μη λεκτικής επικοινωνίας που ενισχύει την έκφραση και την κατανόηση των σκέψεων και των συναισθημάτων, η θεραπεία μέσω της τέχνης (art therapy) βασίζεται στην ιδέα ότι η ίδια η δημιουργική διαδικασία που εμπεριέχει η τέχνη λειτουργεί αυτοτελώς ως θεραπευτικός μηχανισμός, χωρίς απαραίτητα να ενδιαφέρει το τελικό αποτέλεσμα (Malchiodi, 2012). Ως εκ τούτου, χρησιμοποιείται για να υποστηρίξει την προσωπική ανάπτυξη, να ενισχύσει την αυτογνωσία και να αποκαταστήσει τη συναισθηματική ισορροπία, όπως συμβαίνει και με άλλες τεχνικές ψυχοθεραπείας.

Πρόκειται για μια ευέλικτη θεραπευτική προσέγγιση που μπορεί να εφαρμοστεί σε άτομα όλων των ηλικιών. Ο απώτερος σκοπός της είναι να επιτύχει μια αίσθηση ευεξίας, ανακουφίζοντας από τα οδυνηρά συναισθήματα, διευκολύνοντας την αφομοίωση των τραυματικών εμπειριών και συμβάλλοντας στη βελτίωση της καθημερινής ζωής. Ταυτόχρονα, έχει αποδειχθεί ότι η συστηματική εφαρμογή προγραμμάτων θεραπείας μέσω της τέχνης συμβάλλει ουσιαστικά στην αντιμετώπιση ψυχοκοινωνικών διαταραχών σε νοσοκομειακούς ασθενείς, βελτιώνοντας τη διαχείριση των σωματικών συμπτωμάτων, την κοινωνικοποίηση και τη γενική ευεξία (Shella, 2017).

Οι Μαλλιαρού και Σαράφης (2010) αναφέρουν ότι η ψυχική κατάσταση ενός ατόμου μπορεί να αντικατοπτρίζεται άμεσα στην τέχνη, και το τελικό προϊόν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο ενδοσκόπησης και αυτογνωσίας. Επιπλέον, η ανάπτυξη πολλαπλών μορφών νοημοσύνης, η καλλιέργεια της δημιουργικότητας και η συναισθηματική εμπλοκή είναι όλα σημαντικά πλεονεκτήματα της χρήσης της τέχνης σε ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις.

Η Art Therapy περιλαμβάνει ποικίλες μεθόδους, όπως η εικαστική θεραπεία, η μουσικοθεραπεία, η δραματοθεραπεία και η χοροθεραπεία, οι οποίες βασίζονται σε κοινό θεωρητικό υπόβαθρο. Επιπλέον, άλλες μορφές παρέμβασης περιλαμβάνουν τη θεραπεία μέσω ποίησης και δημιουργικής γραφής, την παιγνιοθεραπεία και τη κινηματογραφοθεραπεία. Κάθε προσέγγιση διαθέτει τα δικά της θεραπευτικά εργαλεία και θεραπευτικά πρωτόκολλα, αλλά μοιράζεται κοινές θεματικές και θεραπευτικούς στόχους.

Συγκεκριμένα, οι κύριοι στόχοι της Art Therapy συνδέονται αρμονικά μεταξύ τους, καθώς η ενίσχυση της αυτοέκφρασης μέσα από τη δημιουργική διαδικασία δημιουργεί ένα ασφαλές θεραπευτικό πλαίσιο, το οποίο επιτρέπει την απόδοση νοήματος στις προσωπικές εμπειρίες του ατόμου και λειτουργεί ως γέφυρα μεταξύ του εσωτερικού ψυχικού κόσμου και του εξωτερικού περιβάλλοντος, ενισχύοντας παράλληλα νέους τρόπους αλληλεπίδρασης και κοινωνικής επικοινωνίας (Κιλίμη, 2004).

Συνολικά, η θεραπεία μέσω της τέχνης είναι μια σύνθετη θεραπευτική προσέγγιση που συνδυάζει μεθόδους ψυχοθεραπείας με καλλιτεχνικές δραστηριότητες με στόχο την προώθηση της ατομικής δημιουργικότητας και της ψυχικής ενδυνάμωσης.

Ο εγκέφαλος ως υπόβαθρο της θεραπευτικής δύναμης της τέχνης

Προκειμένου να γίνει κατανοητή η αποτελεσματικότητα της θεραπείας μέσω της τέχνης, είναι σημαντικό να ληφθούν υπόψη οι νευροψυχολογικοί μηχανισμοί που ενεργοποιούνται κατά τη δημιουργική διαδικασία.

Επομένως, η εμπειρία της τέχνης είναι το αποτέλεσμα της δυναμικής αλληλεπίδρασης πολλαπλών λειτουργικών δικτύων που εμπλέκονται στη γνωστική, συναισθηματική και αισθητηριακή επεξεργασία και δεν αποτελεί προϊόν της δράσης μεμονωμένων εγκεφαλικών περιοχών (Nadal & Chatterjee, 2018)

Κατά τη διαδικασία της αισθητικής αντίληψης και της δημιουργικής ενασχόλησης, ενεργοποιείται ένα σύνολο εγκεφαλικών περιοχών που σχετίζονται με την επεξεργασία οπτικών πληροφοριών. Ειδικότερα, τμήματα των ινιακών λοβών, η ατρακτοειδής έλικα, καθώς και δομές του έσω κροταφικού λοβού συμμετέχουν στην αναγνώριση μορφών και στη μνημονική επεξεργασία των ερεθισμάτων. Παράλληλα, το μεταιχμιακό σύστημα εμπλέκεται ουσιαστικά στην εμπειρία της τέχνης, με δομές όπως η αμυγδαλή και η έλικα του προσαγωγίου να διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην αποτίμηση και επεξεργασία του συναισθηματικού περιεχομένου των καλλιτεχνικών ερεθισμάτων (Chatterjee & Vartanian, 2014).

Ιδιαίτερη σημασία έχει η συμμετοχή του προμετωπιαίου φλοιού, καθώς συνδέεται με ανώτερες γνωστικές λειτουργίες, όπως η ερμηνεία των ερεθισμάτων, η αυτορρύθμιση και η ενσωμάτωση συναισθηματικών εμπειριών. Μέσω της λειτουργίας του, καθίσταται δυνατή η απόδοση νοήματος στα αισθητηριακά δεδομένα και η διασύνδεση του συναισθήματος με τη γνωστική επεξεργασία, γεγονός που καθιστά την τέχνη ένα ιδιαίτερα αποτελεσματικό μέσο συναισθηματικής ρύθμισης και ψυχικής ενδυνάμωσης.

Ταυτόχρονα, διεγείρονται τα συστήματα ανταμοιβής του εγκεφάλου, συμπεριλαμβανομένου του κοιλιακού ραβδωτού σώματος και του κογχικομετωπιαίου φλοιού, τα οποία συνδέονται με την αίσθηση ευχαρίστησης και κινήτρου. Σε νευροβιολογικό επίπεδο, η ενασχόληση με την τέχνη έχει συσχετιστεί με νευροενδοκρινικούς μηχανισμούς, συμπεριλαμβανομένης της ενεργοποίησης του άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφριδίων (HPA), καθώς και της έκκρισης ορμονών που σχετίζονται με τη συναισθηματική σύνδεση και τη ρύθμιση του στρες, όπως η ωκυτοκίνη (Martindale, 2001).

Ως αποτέλεσμα, η συναισθηματική ανταπόκριση στην τέχνη βασίζεται σε καλά τεκμηριωμένες νευροψυχολογικές και νευροβιολογικές διεργασίες. Αξιοποιώντας αυτή την εγγενή ικανότητα του εγκεφάλου, η θεραπεία μέσω της τέχνης δημιουργεί έναν ασφαλή χώρο, όπου η γνωστική και η συναισθηματική λειτουργία μπορούν να συνυπάρχουν και να υποβάλλονται σε δημιουργική επεξεργασία.

Η τέχνη ως φωνή των μαθητών

Στο σύγχρονο σχολικό περιβάλλον, ιδίως στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, η τέχνη μπορεί να χρησιμεύσει τόσο ως γνωστικό αντικείμενο όσο και ως ουσιαστικό εργαλείο για την ψυχοκοινωνική υποστήριξη των μαθητών. Η λεκτική έκφραση των εσωτερικών εμπειριών είναι συχνά δύσκολη κατά την εφηβεία, μια αναπτυξιακή περίοδο που χαρακτηρίζεται από αυξημένες συναισθηματικές, κοινωνικές και ταυτοτικές προκλήσεις. Στο πλαίσιο αυτό, οι αρχές της Art Therapy μπορούν να αξιοποιηθούν παιδαγωγικά, προσφέροντας έναν ασφαλή και εναλλακτικό τρόπο έκφρασης και επεξεργασίας συναισθημάτων.

Επιπλέον, η θεωρία των πολλαπλών νοημοσυνών του Howard Gardner (1989), η οποία υποστηρίζει ότι η νοημοσύνη δεν αποτελεί μια ενιαία ικανότητα, αλλά περιλαμβάνει διάφορες μορφές δυνατοτήτων, όπως η γλωσσική, η μουσική, η χωροοπτική και η διαπροσωπική νοημοσύνη, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την ερμηνεία της εκπαιδευτικής αξίας της τέχνης στα σχολεία. Η καλλιτεχνική έκφραση ενεργοποιεί εναλλακτικά γνωστικά κανάλια μάθησης, αναδεικνύοντας δεξιότητες που συχνά δεν αξιολογούνται επαρκώς στο παραδοσιακό σχολικό πλαίσιο και συμβάλλοντας στη δημιουργία ενός πιο συμπεριληπτικού εκπαιδευτικού περιβάλλοντος.

Επιπροσθέτως, η ενσωμάτωση καλλιτεχνικών δραστηριοτήτων στο σχολείο, όπως ζωγραφική, δημιουργική γραφή, μουσική ή θέατρο, έχει συσχετιστεί με μείωση του σχολικού άγχους, υψηλότερα επίπεδα αυτοεκτίμησης και καλύτερες διαπροσωπικές σχέσεις μεταξύ των μαθητών (Malchiodi, 2012). Ταυτόχρονα, η δημιουργική διαδικασία προάγει την συναισθηματική επίγνωση και τη ρύθμιση του συναισθήματος, που αποτελούν βασικούς πυλώνες της ψυχικής ανθεκτικότητας.

Η τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως «κοινή γλώσσα», γεφυρώνοντας κοινωνικά, γλωσσικά και γνωστικά χάσματα, ιδιαίτερα σε σχολικά πλαίσια με αυξημένη ετερογένεια μαθητών, όπως τα ΕΠΑ.Λ.. Η βιβλιογραφία αναφέρει ότι τα παιδιά που ασχολούνται τακτικά με δημιουργικές δραστηριότητες παρουσιάζουν καλύτερη συγκέντρωση, υψηλότερα επίπεδα σχολικής συμμετοχής και πιο θετική στάση απέναντι στη μαθησιακή διαδικασία (Eisner, 2002). Συνεπώς, σε αυτό το πλαίσιο, οι καλλιτεχνικές δραστηριότητες μπορούν να λειτουργήσουν ως «ασφαλής χώρος» έκφρασης σε ένα εκπαιδευτικό περιβάλλον όπου πολλοί μαθητές έρχονται αντιμέτωποι με το άγχος της επίδοσης, την επαγγελματική αβεβαιότητα ή το κοινωνικό στίγμα, επιτρέποντας σε όσους δυσκολεύονται με τη λεκτική επικοινωνία να ανακαλύψουν τη φωνή τους μέσα από δημιουργικές μεθόδους. Με αυτόν τον τρόπο, το σχολείο μετατρέπεται σε έναν χώρο όχι μόνο μετάδοσης γνώσεων, αλλά και καλλιέργειας της συναισθηματικής ανάπτυξης, της δημιουργικότητας και της ανθρώπινης έκφρασης.

Ίσως, τελικά, η τέχνη να μην αποτελεί απλώς ένα ακόμη μάθημα στο ωρολόγιο πρόγραμμα, αλλά έναν ουσιαστικό τρόπο να ακούμε όσα οι μαθητές δυσκολεύονται να εκφράσουν με λόγια. Και ίσως το πραγματικό ερώτημα για το σχολείο τού σήμερα να μην είναι αν υπάρχει χώρος για την τέχνη, αλλά αν υπάρχει η διάθεση να ακούσουμε πραγματικά όσα οι μαθητές εκφράζουν μέσα από αυτήν.

Έλσα Καρασιώτου

Βιβλιογραφία

Κιλίμη, Γ. (2004). Η εικαστική προσέγγιση στις θεραπείες μέσω τέχνης. Στο Θ. Δρίτσας (Εκδ.), Η τέχνη ως μέσον θεραπευτικής αγωγής (σ.σ. 39-49). Αθήνα: Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών.

Μαλλιαρού, Μ., & Σαράφης, Π. (2010). Τέχνη και ψύχωση. Διεπιστημονική Φροντίδα Υγείας, 2(1), 10–17.

De Botton, A., & Armstrong, J. (2014). Η τέχνη ως θεραπεία. Αθήνα: Εκδόσεις Πατάκη.

Chatterjee, A., & Vartanian, O. (2014). Neuroaesthetics. Trends in Cognitive Sciences, 18(7), 370–375. https://doi.org/10.1016/j.tics.2014.03.003

Eisner, E. W. (2003). The arts and the creation of mind. Language Arts, 80(5), 340–344. https://doi.org/10.58680/la2003322

Gardner, H. (1989). Zero-based arts education: An introduction to ARTS PROPEL. Studies in Art Education, 30(2).

Malchiodi, C. A. (2012). Art therapy and health care. Guilford Press.

Martindale, C. (2001). How does the brain compute aesthetic experience? The Journal of General Psychology, 128(1).

Nadal, M., & Chatterjee, A. (2018). Neuroaesthetics and art’s diversity and universality. Wiley Interdisciplinary Reviews Cognitive Science, 10(3), e1487. https://doi.org/10.1002/wcs.1487

Shella, T. A. (2017). Art therapy improves mood, and reduces pain and anxiety when offered at bedside during acute hospital treatment. The Arts in Psychotherapy, 57, 59–64. https://doi.org/10.1016/j.aip.2017.10.003

Γλυπτική σε δένδρο που είχε σπάσει από την καταιγίδα του 1999. Ακολουθώντας τους δακτυλίους ανάπτυξής του μέχρι να βρει τη μορφή που είχε δεκάδες χρόνια πριν, ο καλλιτέχνης ταξιδεύει πίσω στο χρόνο και ανασύρει στη μνήμη το ζωντανό δέντρο που βρίσκεται μέσα στο κενό του νεκρού. Το δέντρο αναπαριστά για τον Giuseppe Penone την τέλεια γλυπτική η οποία κρατάει μέσα της τη μνήμη της ζωής της.

Το πρωί, όταν το ξυπνητήρι χτυπά, είναι πάντα μια μαγική στιγμή. Δεν είναι σαν τις άλλες πρωινές ώρες της εβδομάδας που ο ήχος του ξυπνητηριού σε ξυπνά απότομα, επιτακτικά, για να σε προετοιμάσει για τις σχολικές υποχρεώσεις. Σήμερα είναι Κυριακή, ή μάλλον, κάπως έτσι νιώθω, γιατί η μέρα αυτή είναι διαφορετική από τις υπόλοιπες. Όταν ο μπαμπάς μου χτυπά απαλά την πόρτα και με καλεί, η χαρά που νιώθω δεν είναι απλώς για το ότι δεν πηγαίνω σχολείο. Είναι το συναίσθημα της παρέας που με γεμίζει κάθε φορά που μου λέει «Πάμε μαζί να πάρω το τραμ». Και κάπως έτσι ξεκινά η πιο όμορφη ώρα της ημέρας, η ώρα που είμαι μαζί του.

Ο πατέρας μου είναι οδηγός τραμ. Αρκετές φορές με παίρνει μαζί του στο πρωινό του δρομολόγιο, πριν καν ανοίξουν τα καταστήματα ή πριν αρχίσει η πόλη να γεμίζει κόσμο. Είναι μια ιδιαίτερη στιγμή αυτή για εμένα. Όχι μόνο γιατί περνάω χρόνο μαζί του, αλλά γιατί το τραμ δεν είναι απλώς ένα μέσο μετακίνησης· είναι ολόκληρος ο κόσμος του μπαμπά. Κι εγώ, είμαι ο μικρός του βοηθός, έτοιμος να μάθω κάθε μικρή λεπτομέρεια που κάνει τη δουλειά του τόσο ξεχωριστή.

Η πρώτη αίσθηση είναι η μυρωδιά του τραμ. Δεν είναι σαν τις άλλες μυρωδιές των δημόσιων συγκοινωνιών. Υπάρχει κάτι ζεστό και φιλικό σε αυτή τη μυρωδιά του καθαρού ξύλου και του μεταλλικού σιδήρου που με τυλίγει μόλις μπαίνω μέσα. Ο ήχος του μηχανισμού που ξεκινά να κινεί το τραμ με ηρεμεί. Όλα είναι τόσο ήρεμα, οι δρόμοι ακόμα άδειοι, η πόλη κοιμάται, κι εγώ είμαι μέρος αυτού του κόσμου που αναδύεται αργά και σταθερά.

Ο πατέρας μου κάθεται πίσω από το τιμόνι του τραμ, με τον ίδιο σοβαρό και ήρεμο τρόπο που χειρίζεται τα πάντα. Κι εγώ κάθομαι δίπλα του, παρακολουθώ με προσοχή την κίνηση του τροχού, την ένταση της πίεσης που βάζει στις διάφορες λαβές και το πώς τα φώτα αναβοσβήνουν όταν ξεκινάμε. Μου εξηγεί τα πάντα με τη συνηθισμένη του υπομονή και με τρόπο που με κάνει να νιώθω σημαντικός, σαν να είμαι κι εγώ ένας μικρός οδηγός τραμ.

Αλλά η αλήθεια είναι πως εκείνη την ώρα δεν σκέφτομαι ακριβώς το τραμ ως μέσο μετακίνησης. Σκέφτομαι τον μπαμπά. Τον βλέπω να δουλεύει με αφοσίωση και υπευθυνότητα, να ελέγχει τα πάντα γύρω του, αλλά ταυτόχρονα να μου χαμογελά όταν συναντάμε τα μάτια μας στον καθρέφτη του οδηγού. Όλες αυτές οι μικρές λεπτομέρειες – το πώς χειρίζεται το τραμ, το πώς προσαρμόζεται στις στροφές, το πώς μιλάει στους επιβάτες, όλα αυτά με εντυπωσιάζουν. Είναι κάτι που δεν θα καταλάβω ποτέ πλήρως, αλλά με κάνει να τον θαυμάζω ακόμα περισσότερο.

Κάθε φορά που περνάμε κοντά από μια στάση και οι επιβάτες μπαίνουν στο τραμ, ο πατέρας μου τους χαιρετά με ένα νεύμα ή ένα σύντομο «Καλημέρα». Δεν έχει σημασία αν είναι γνωστοί ή άγνωστοι. Αυτή η απλότητα της καθημερινής του επαφής με τους ανθρώπους με γεμίζει με μια αίσθηση θαυμασμού. Σαν να έχει τη δική του οικογένεια σε αυτήν την πόλη, αλλά ταυτόχρονα, όλοι οι επιβάτες είναι δικοί του άνθρωποι. Όλοι είναι συνδεδεμένοι μέσα από το τραμ. Και ίσως αυτή η σύνδεση να είναι το πιο όμορφο πράγμα σε αυτή τη δουλειά.

Ο ήχος του τραμ που σφυρίζει καθώς περνάει τις γραμμές, η μικρή ανηφόρα που ανεβαίνουμε, ο τρόπος που τα φώτα ανάβουν όταν μπαίνουμε στη σήραγγα… όλα αυτά φτιάχνουν την ατμόσφαιρα αυτής της μικρής καθημερινής περιπέτειας. Το πιο ωραίο, όμως, είναι να βλέπω τον πατέρα μου να προσέχει τα πάντα. Είναι σαν να έχει τον έλεγχο του κόσμου γύρω του, σαν να μην αφήνει τίποτα στην τύχη. Κι εγώ, όσο πιο κοντά του βρίσκομαι τόσο περισσότερο καταλαβαίνω πόσο δύσκολο είναι να είσαι υπεύθυνος για κάτι τόσο σημαντικό.

Μερικές φορές, μου λέει ιστορίες για τις παλιές εποχές, όταν ήταν νέος και οδηγούσε το τραμ σε άλλες περιοχές της πόλης. Μιλάει για ανθρώπους που γνώρισε, για τους παλιούς συναδέλφους του, για τις δύσκολες μέρες του χειμώνα όταν το χιόνι είχε καλύψει τις γραμμές και οι επιβάτες ήταν γεμάτοι ανυπομονησία. Εκεί, σε αυτές τις στιγμές, νιώθω σαν να μπαίνω κι εγώ στον κόσμο του. Όλες αυτές οι ιστορίες συνδέουν το παρελθόν με το παρόν και με κάνουν να συνειδητοποιώ πόσο σημαντική είναι η δουλειά του πατέρα μου και πόσο λίγοι καταλαβαίνουν την αληθινή αξία του.

Αλλά η μεγαλύτερη χαρά είναι η στιγμή που φτάνουμε στον προορισμό μας. Η πόλη έχει αρχίσει να ξυπνάει και ο ήλιος ρίχνει τις πρώτες του ακτίνες πάνω στα κτίρια. Οι επιβάτες αποβιβάζονται και το τραμ είναι έτοιμο να επιστρέψει. Είμαι πάντα εκεί, δίπλα του, παρακολουθώντας τη δουλειά του και σκεπτόμενος όλα όσα έμαθα. Ο πατέρας μου δεν μου λέει ποτέ ευθέως πόσο περήφανος είναι για μένα. Αλλά το βλέμμα του, όταν κοιτάζει το δρόμο μπροστά του, και το χαμόγελό του, όταν μου εξηγεί κάτι, μου λένε τα πάντα.

Όσο μεγαλώνω, καταλαβαίνω ότι αυτό το ταξίδι δεν είναι μόνο για να μάθω για το τραμ, για τις γραμμές ή για τη δουλειά του πατέρα μου. Είναι για να καταλάβω τον κόσμο μέσα από τα μάτια του, για να δω τι σημαίνει να είσαι υπεύθυνος για κάτι σημαντικό και να αγαπάς αυτό που κάνεις. Κι όσο κι αν η ζωή μας αλλάξει, όσο κι αν αλλάξουν οι ρόλοι μας, αυτή η στιγμή θα παραμείνει πάντα η πιο όμορφη, γιατί είναι η στιγμή που περνάω τον χρόνο μου με τον άνθρωπο που αγαπώ και σέβομαι περισσότερο στον κόσμο: τον πατέρα μου.

Ροδόλφος Λαλέογλου

Είμαι ο Ροδόλφος και, από την παιδική μου ηλικία, το σχολείο αντιπροσώπευε για μένα το όνειρο και τη δίψα για γνώση. Όχι ότι ήμουν το πιο φρόνιμο παιδί ή ο καλύτερος μαθητής – κάθε άλλο. Ήμουν όμως γεμάτος περιέργεια και ανησυχία, και η τάξη ήταν ο κόσμος μου. Ήθελα να ρουφήξω τη γνώση, αλλά οι συνθήκες της ζωής με έσπρωξαν νωρίς στη δουλειά, στον αγώνα για το μεροκάματο. Τα όνειρά μου έγιναν υποχρεώσεις και τα θρανία έμειναν πίσω, σαν μια μακρινή ανάμνηση.

Τώρα, στα 55 μου χρόνια, νιώθω πως βρίσκομαι σ’ένα σταυροδρόμι. Η ζωή, με τις δυσκολίες της, με οδήγησε σε ένα σημείο όπου όλα φαίνονται σταματημένα. Κοιτάζοντας πίσω, βλέπω έναν μακρύ δρόμο, γεμάτο κόπο, χωρίς τα χρώματα που ήλπιζα κάποτε να έχει. Κοιτάζοντας μπροστά, βλέπω μόνο αβεβαιότητα. Μα στην καρδιά μου έχει ανθίσει μια σκέψη, μια ελπίδα: τι θα γινόταν αν γύριζα πίσω στο σχολείο; Αν έδινα μια νέα ευκαιρία στον εαυτό μου να ξεκινήσει απ’ την αρχή;

Η ιδέα με τυλίγει σαν ένα ζεστό φως, μια αίσθηση που με παρακινεί να προσπαθήσω ξανά. Δεν είναι μια εύκολη απόφαση – η ηλικία μου, η κόπωση, οι ευθύνες, όλα με κρατούν πίσω. Όμως, σκέφτομαι, τίποτα δεν θα γίνει αν δεν το δοκιμάσω. Το μυαλό μου γεμίζει με σκέψεις, ανησυχίες, ερωτήματα. Θα τα καταφέρω; Θα έχω την αντοχή, τη δύναμη, την πειθαρχία; Μπορώ να τα βγάλω πέρα με τις σύγχρονες μεθόδους και τα νέα παιδιά δίπλα μου;

Αυτή η απόφαση με γεμίζει δέος και χαρά ταυτόχρονα. Κάθε βράδυ, σκέφτομαι πόσο θα ήθελα να ξανακαθίσω σ’ εκείνο το παλιό ξύλινο θρανίο, να ανοίξω τα βιβλία, να πιάσω το μολύβι στα χέρια μου και να αρχίσω ξανά να γράφω. Θυμάμαι τον εαυτό μου να διαβάζει με λαχτάρα ιστορίες από αρχαίους Έλληνες και να θαυμάζει τον Σωκράτη, να ρωτάει γιατί και πώς, να ψάχνει για νόημα. Τώρα, όμως, ξέρω πως δεν είμαι πια εκείνο το παιδί. Είμαι ο Ροδόλφος των 55 ετών, γεμάτος εμπειρίες, γεμάτος πληγές αλλά και δίψα για μια νέα αρχή.

Σκέφτομαι πως δεν θέλω να περάσουν κι άλλα χρόνια χωρίς να κάνω κάτι για μένα. Όλη μου τη ζωή την έζησα σε ένα περιβάλλον όπου η ανάγκη για επιβίωση έμπαινε πάνω από τις επιθυμίες μου. Τώρα πλέον, θέλω εγώ να επιλέξω για τον εαυτό μου. Αυτή είναι η έμπνευσή μου – ο εαυτός μου, τα όνειρά μου που δεν θέλω να αφήσω θαμμένα. Περιμένω αυτή τη μέρα να έρθει. Θα νιώθω σαν να ξεκινώ ένα νέο κεφάλαιο, να βάζω θεμέλια σε ένα όνειρο που έχω αφήσει ανεκπλήρωτο. Η αίσθηση της καθαρής σελίδας, της καινούργιας αρχής, είναι σαν άρωμα φρέσκου χαρτιού – αυτή η μυρωδιά που σε γεμίζει ελπίδα και δέος. Και σκέφτομαι, τι έχω να χάσω;

Σκέφτομαι πως θα γράψω για τα συναισθήματα που νιώθω. Αυτή η απρόσμενη ευτυχία, αυτή η αναζωογόνηση που έρχεται μέσα μου με την ιδέα του σχολείου, με κάνει να θέλω να ξεπεράσω όλες τις δυσκολίες. Ό,τι κι αν μου λέει η κοινωνία, ό,τι κι αν λένε οι άλλοι γύρω μου, εγώ θέλω να πάω, να καθίσω πάλι σε μια τάξη, να μάθω καινούρια πράγματα, να νιώσω αυτή τη γλυκιά αγωνία του μαθητή. Ίσως νιώθω και μια άρνηση να αποδεχτώ τα όρια της ηλικίας, ίσως με τρομάζει ο χρόνος που φεύγει, αλλά όσο κι αν με αγχώνει αυτό, ο φόβος δε θα με κρατήσει πίσω.

Το μόνο που χρειάζομαι είναι ο εαυτός μου, ο προσωπικός μου αγώνας και ο στόχος που έχω θέσει. Αυτή η απόφαση είναι η γέφυρα που χτίζω για να περάσω από το σημείο που βρίσκομαι σήμερα σ’ένα μέλλον όπου θα είμαι ο άνθρωπος που πάντα ήθελα να είμαι. Νιώθω πως αυτή η εμπειρία θα είναι ένα δώρο για μένα. Θα με γεμίσει με γνώση, με νέες φιλίες, με γέλια, αλλά και με στιγμές έντασης. Η ζωή δεν είναι ποτέ εύκολη, το ξέρω καλά, όμως τώρα έχω τη δύναμη να την πιάσω από την αρχή. Στο σχολείο, δεν ψάχνω μόνο τη γνώση των βιβλίων, αλλά μια γνώση πολύ βαθύτερη: την αναγνώριση του εαυτού μου, του τι είμαι και του τι μπορώ ακόμα να γίνω.

Το πιο βαθύ μου συναίσθημα είναι η ευγνωμοσύνη, η πίστη πως ακόμα μπορώ να κάνω τα όνειρά μου πραγματικότητα. Αυτή η απόφαση δεν είναι μια απλή κίνηση, αλλά μια δέσμευση προς τον εαυτό μου. Ίσως δε θα καταφέρω τα πάντα, ίσως η ζωή θα φέρει ξανά δυσκολίες, αλλά αυτό το ταξίδι προς την προσωπική μου αναγέννηση είναι ό,τι πιο πολύτιμο έχω κάνει ποτέ. Με αυτές τις σκέψεις, προχωρώ. Και κάθε μέρα που ξυπνάω, με όλη μου τη δύναμη, ονειρεύομαι ξανά το σχολείο. Δεν έχω άλλες πηγές, άλλες αναφορές. Μόνο την καρδιά μου και το όνειρό μου. Και αυτό είναι το πιο δυνατό εργαλείο που έχω στα χέρια μου.

Ροδόλφος Λαλέογλου