Από τα παλιά τα χρόνια οι νοικοκυρές προετοιμάζονταν για τις γιορτές των Χριστουγέννων και τις Πρωτοχρονιάς, πολύ νωρίς. Το σπίτι έπρεπε να είναι πεντακάθαρο απ’ άκρη σ’ άκρη, η κουζίνα έπρεπε οπωσδήποτε να ασπρίσει και να μοσχοβολά ασβέστη.

Τα παιδιά έβγαιναν μετά τη δύση του ηλίου με φαναράκια και έλεγαν τα κάλαντα.

Οι οικογένειες που τους δέχονταν σπίτι τους, είχαν σταφίδες, καρύδια ή κάποιο άλλο, απλό γλυκό και κερνούσαν τα μικρά παιδιά, γιατί τότε τα χρήματα δεν ήταν πολλά, αλλά ούτε και τα γλυκά.

Επίσης, και ο στολισμός ήταν πιο απλός τα παλιότερα χρόνια.

“Που αλλού σε κόβουν με χαρές και σμπάρα και με ούρα,

Χριστοπαραμονιάτικη του τόπου μου κουλούρα;”

Ιωάν. Τσακασιάνος

 Η ήμερα της παραμονής των Χριστουγέννων είναι μία από τις σημαντικότερες μέρες του χρόνου για κάθε Ζακυνθινή οικογένεια. Όλα τα μέλη της μαζεύονται στο πατρικό σπίτι της οικογένειας ώστε να κόψουν όλοι μαζί την Ζακυνθινή παραμονιάτικη κουλούρα των Χριστουγέννων. Το ίδιο έθιμο διατηρείται μέχρι σήμερα.

Η ζακυνθινή κουλούρα είναι μοναδικό έθιμο στο νησί και αποτελεί μια πραγματική ιεροτελεστία για κάθε σπίτι.

Περιείχε αλεύρι ντόπιο, κανελλογαρύφαλα, λάδι, κρασί, γλυκάνισο και την πλάθανε με σουσάμι.

Πολλοί κάτοικοι συμπληρώνουν στα υλικά καρύδια , αμύγδαλα, κουφέτα και σταφίδες.

Όσα άτομα ήταν τόσα καρύδια ολόκληρα βάζανε επάνω.

Κάτω από ένα καρύδι έβαζε η νοικοκυρά το “ύβρεμα”.

Συμβολίζει την ενότητα της οικογένειας και την πίστη στη γέννηση του θεανθρώπου.

Σ’ ένα ποτήρι βάζανε λάδι και κρασί και το έριχναν πάνω στη κουλούρα την οποία ο νοικοκύρης την κράταγε πάνω από την φωτιά που πριν είχαν κάψει ξύλο από σκίνο, ελιά και κυπαρίσσι, και την σταύρωνε. Όσο μεγαλύτερη είναι η φλόγα, τόσο μεγαλύτερη θα είναι η τύχη.

Όλοι μαζί ψάλλουν…

“Η Γέννησις σου Χριστέ ο Θεός ημών…”

Στο εορταστικό τραπέζι το οποίο φιλοξενεί στο κέντρο του, τη μεγάλη χριστουγεννιάτικη κουλούρα, μια νταμιτζάνα κόκκινο κρασί και τα πιάτα για το βραδινό έδεσμα, το οποίο λόγω νηστείας είναι ιδιαίτερα απλό, δηλαδή μπρόκολα βραστά που σερβίρονται με λεμόνι και λάδι, ντόπιες ελιές και κρεμμύδι.

Συγχρόνως ακούγονται πυροβολισμοί σε όλη την Ζάκυνθο τα λεγόμενα “σμπάρα”, σε διαφορετική ώρα ο ένας από τον άλλον για να εορτάσουν τον ερχομό του Χριστού και να διώξουν μακριά τον Ηρώδη.

Την κουλούρα την έκοβαν σε τόσα κομμάτια όσα ήταν και τ’ άτομα στην οικογένεια.

Μέσα στην κουλούρα υπάρχει το φλουρί ή όπως το λένε οι Ζακυνθινοί, το “εύρημα”, το οποίο έχει ακριβώς την ίδια λογική όπως το φλουρί της βασιλόπιτας: συμβολίζει την καλοτυχία για τον επόμενο χρόνο που έρχεται.

Η ζακυνθινή κουλούρα εικάζεται ότι κρατάει τις ρίζες της από την εποχή της Ενετοκρατίας.

Σύμφωνα με τον Λόγιο Λεωνίδα Ζώη, η κουλούρα συμβολίζει το άστρο της Βηθλεέμ, που οδήγησε τους τρεις Μάγους στο Σπήλαιο της Γέννησης.

Το “ηύρεμα” συμβολίζει το Θείο Βρέφος.

Το κρασί και το λάδι, που ρίχνει ο σπιτονοικοκύρης στη φωτιά από το κέντρο της κουλούρας, συμβολίζουν τα δώρα των Μάγων.

Η φλόγα που φουντώνει στιγμιαία, δείχνει την Ανάσταση του Ιησού και την απολύτρωση των Πρωτοπλάστων.

Τέλος οι πυροβολισμοί που ρίχνονται και λένε “για τον Ηρώδη”, δείχνουν την αγανάκτηση των ανθρώπων για τον καταχθόνιο διώχτη του νεογέννητου Χριστού.

Tο μενού στο βραδινό τραπέζι αποτελείται:

α) από βραστά, αλάδωτα μπρόκολα και ελιές πριν τη λειτουργία προκειμένου να νηστέψουν οι άνθρωποι για να κοινωνήσουν και

β) από την πατροπαράδοτη κουλούρα, η οποία σερβίρεται μετά την κοινωνία.

Στα Ριζοχώρια και κυρίως στο χωριό Καταστάρι, έως και σήμερα, την παραμονή των Χριστουγέννων τοποθετούν στην φωτιά δύο ξύλα σταυρωμένα, ονομαζόμενα “πελεκούδες”. Το ένα εξ΄ αυτών ήταν μακρύ και πολύ χοντρό, το οποίο ονόμαζαν “δωδεκαημερίτη”. Τα ξύλα που έκαιγαν παλαιότερα τα ονόμαζαν και “Νεόνυμφους”, όπου την στάχτη, όποιος ήθελε να βλάψει το ζευγάρι και να το βρει δυστυχία την έριχνε την ώρα που γινόταν ο γάμος.

Το ένα ξύλο το έκαιγαν την παραμονή των Χριστουγέννων και τον “δωδεκαημερίτη” τον έκαιγαν σιγά – σιγά από την παραμονή των Χριστουγέννων για δώδεκα συνεχείς ημέρες. Την στάχτη από το καιγόμενο ξύλο την έριχναν στα κηπευτικά για να τα προστατεύσουν από την μελίγρα. Επίσης ήταν θεραπευτική επάνω στην πληγή.
Ανήμερα των Χριστουγέννων

Tα χριστουγεννιάτικα φαγητά ήταν πολλά και διάφορα ανάλογα και με την οικονομική κατάσταση του καθενός.

Το επίσημο και το παραδοσιακό φαγητό στο χριστουγεννιάτικο μενού ήταν το αυγολέμονο (μοσχάρι ή κότα) και αυτό έχει μείνει μέχρι σήμερα. Οι νοικοκυρές μαγειρεύουν σούπα αυγολέμονο από τρια διαφορετικά είδη κρέας (κοτόπουλο, γαλοπούλα, χοιρινό) με ρύζι και μπόλικο αυγό-λέμονο.

Μάλιστα παλιότερα ακούγονταν από τα σπίτια τα χτυπήματα, ο ήχος που έκαναν δηλαδή τα σκεύη ενώ οι νοικοκυρές χτυπούσαν το αυγό με το λεμόνι για το φαγητό.

Απαραίτητα επίσης ήταν το ντόπιο λαδοτύρι, άφθονο σπιτικό κρασί κόκκινο ή βερντέα και στη μέση του τραπεζιού το χριστόψωμο.

Σε διάφορα χωριά της Ζακύνθου Παντοκράτορα και Λιθακιά ανήμερα των Χριστουγέννων, υπάρχει το έθιμο, να μαγειρεύουν πρασοσέλινο με κρέας μοσχάρι.

 Της Παναγίας (επόμενη Χριστουγέννων)

 Την άλλη μέρα– έθιμο και αυτό- ψήνουν τη γαλοπούλα με πατάτες. Παλιότερα, έβαζαν χοιρινό στο φούρνο με πατάτες.

Σ’ όλη τη Ζάκυνθο γιορτάζουν οι Παναγιώτηδες.

Τις τηγανίτες οι εορταζόμενοι τις κάνανε το προηγούμενο βράδυ (δηλαδή Χριστούγεννα βράδυ).