Στοιχεία της αρχαίας ελληνικής Θρησκείας μπορούμε ήδη να συλλέξουμε από επιγραφές της Μυκηναϊκής εποχής (1700-1150π.Χ), οι οποίες έχουν βρεθεί διάσπαρτα στον ελληνικό χώρο. Πρόκειται για ονόματα θεών, θεωνύμια (ονόματα θνητών με ρίζα αυτά των θεών) καθώς και το ‘πεδίο’ της κάθε θεότητας.

Οι Μυκηναίοι ίσως θεωρούσαν τον Ποσειδώνα, για αυτούς θεό των σεισμών καθώς και της θάλασσας, ως την κύρια θεότητά τους. Μόνο περίπου το μισό του μυκηναϊκού πάνθεον φαίνεται να επιβιώνει τους ελληνικούς Σκοτεινούς Αιώνες (1150-800π.Χ).

ΖΕΥΣ

ΗΡΑ

Η Ήρα, λένε, ήταν θυμωμένη με τον Δία και είχε υποχωρήσει στην Εύβοια. Ο Δίας, μη καταφέρνοντας να την κάνει να αλλάξει γνώμη, επισκέφθηκε τον Κιθαιρώνα, εκείνη την εποχή δεσπότη στις Πλαταιές, ο οποίος ξεπερνούσε όλους τους ανθρώπους στην εξυπνάδα. Έτσι, διέταξε τον Δία να φτιάξει ένα ξύλινο άγαλμα και να το μεταφέρει τυλιγμένο σε μια άμαξα με βόδια και να πει ότι γιόρταζε τον γάμο του με την Πλαταιά, την κόρη του Ασωπού.

Η Ήρα άκουσε τα νέα και εμφανίστηκε αμέσως στο προσκήνιο. Αλλά όταν πλησίασε την άμαξα και έβγαλε το φόρεμα από το άγαλμα, χάρηκε με την απάτη, βρίσκοντας ότι ήταν ξύλινο άγαλμα και όχι νύφη, και συμφιλιώθηκε με τον Δία. Για να τιμήσουν αυτή τη συμφιλίωση, γιορτάζουν μια γιορτή που ονομάζεται Δαίδαλα, επειδή οι άνθρωποι τότε λέγαν δαίδαλα τα ξύλινα αγάλματα.

Όχι μακριά από τις Αλαλκομενές υπάρχει ένα άλσος με βελανιδιές. Σε αυτό το άλσος έρχονται οι Πλαταιείς και απλώνουν κομμάτια βρασμένου κρέατος. Παρακολουθούν αυστηρά τα κοράκια που συρρέουν προς αυτούς, αλλά δεν ανησυχούν καθόλου για τα άλλα πουλιά. Σημαδεύουν προσεκτικά το δέντρο στο οποίο κάθεται ένα κοράκι με το κρέας που έχει αρπάξει. Κόβουν τον κορμό του δέντρου στο οποίο έχει καθίσει το κοράκι και φτιάχνουν από αυτόν το δαίδαλο·

Αυτήν την εορτή οι Πλαταιείς την γιορτάζουν μόνοι τους, ονομάζοντάς την Μικρή Δαίδαλα, αλλά η Μεγάλη Δαίδαλα, την οποία μοιράζονται μαζί τους και οι Βοιωτοί, είναι μια γιορτή που τελείται ανά πενήντα εννέα χρόνια, γιατί αυτή είναι η περίοδος κατά την οποία, λένε, η γιορτή δεν μπορούσε να τελεστεί, καθώς οι Πλαταιείς ήταν στην εξορία.  [Παυσ.3.1-3.7]

ΠΟΣΕΙΔΩΝ

Ο Ποσειδών, πάτρονας της Κορίνθου, ήταν ο θεός των σεισμών και της θάλασσας αλλά και του κάτω κόσμου κατά την Μυκηναική εποχή. Ένδειξη πως ο Ποσειδών υπήρξε βασιλέας του πάνθεου πριν τον Δία είναι ο χαρακτηρισμός του ως ϝάναξ στην γραμμική Β. Ενδιαφέρων είναι επίσης ο χαρακτηρισμός της Μητέρας και κόρης ως «ϝάνασσαι» δηλαδη «οι δύο βασίλισσες».

ΑΘΗΝΑ

 Συντάκτης: Έσθερ

Στα ελληνικά, την ονομάζουμε «Κάθοδο των Δωριέων» με βάση την ξεπερασμένη θεωρία ότι οι Δωριείς κατοικούσαν αρχικά στα βουνά της Πίνδου ως απομονωμένη βορειοελληνική φυλή πριν κατευθυνθούν προς την κεντρική Ελλάδα και την Πελοπόννησο και εγκατασταθούν εκεί, εκτοπίζοντας στη συνέχεια τους πρώην κατοίκους (Αχαιούς/Μυκηναίους) στο βόρειο τμήμα της Πελοποννήσου (το οποίο εξ ου και ονομάστηκε Αχαΐα), τους Ίωνες της Αργολίδας στην Αθήνα και την Εύβοια και άλλες φυλές αντίκρυ,  προς τις ακτές της Μικράς Ασίας (Πρώτος αποικισμός).

Η πρώτη θεωρία την οποία θα εκθέσω είναι ότι οι Δωριείς ήταν απλώς Αχαιοί χαμηλής τάξεως που ωθήθηκαν βόρεια.

Η δεύτερη θα ήταν ότι οι Δωριείς αρχικά κατοικούσαν στη Φθιώτιδα, σε μια κατάσταση παρόμοια με τους περιοίκους της κλασικής Σπάρτης (την ονόμασα «θεωρία της ρίζας Δωρ-», καθώς η ρίζα δωρ- συνδέεται με το ξύλο < ξυλοκόποι < μια δραστηριότητα που έκαναν οι κάτοικοι που ζούσαν στα σύνορα του κράτους). Από τη Φθιώτιδα θα κινούνταν βόρεια προς το όρος Όσσα, μετά στην Πίνδο και μετέπειτα στη Δωρίδα (όπου και ίδρυσαν την Δωρική Τετράπολη).

Έτσι, θα ήταν μια άνοδος και κατόπιν μια κάθοδος.

Ο μύθος των Ηρακλειδών είναι η δωρική ερμηνεία της άφιξής τους στην Πελοπόννησο και της επακόλουθης εγκατάστασής τους εκεί. Συνοψίζοντας, η Δωρικές βασιλικές οικογένειες αυτοαποκαλούνταν πρόγονοι του Ηρακλή, ο οποίος είχε επιστρέψει για να «πάρει αυτό που δικαιωματικά του ανήκει» (συνεχίζω σε επόμενη παράγραφο).

ΧΡΟΝΟΛΟΓΗΣΗ

Πίνακας γεγονότων

Τώρα, όσον αφορά τη χρονολόγηση, την υπολόγισα αποκλειστικά με βάση τις κατά προσέγγιση ηλικίες και τα κενά γενεών μεταξύ (ημι-)μυθολογικών προσώπων. Είναι ακριβής; Πιθανότατα όχι. Λειτουργεί με κάποιο τρόπο; Κάπως, ναι.

Η ημερομηνία 1560 δίνεται από την κατά προσέγγιση περίοδο κατά την οποία ο Δευκαλίων, ο οποίος ήταν βασιλιάς αρκετών τόπων και σύγχρονος των Αθηναίων βασιλέων Κέκροπα Α” και Κραναού, έζησε σύμφωνα με τον Ηρόδοτο (1.56.2-3):

(Δωρικοῦ γένεος) ἐπὶ μὲν γὰρ Δευκαλίωνος βασιλέος οἴκεε γῆν τὴν Φθιῶτιν

«κατά την περίοδο της βασιλείας του Δευκαλίωνα, οι Δωριείς κατοικούσαν στην περιοχή της Φθιώτιδας.»

Κάτι που θεωρώ πιθανό.

Αν η Ερμιόνη (κόρη της Ελένης) ήταν τουλάχιστον 10 ετών όταν ξεκίνησε ο Τρωικός πόλεμος (περίπου στην ίδια ηλικία με τον Ορέστη, τον οποίο θα παντρευόταν μετά τον πόλεμο) και η Ελένη ήταν τουλάχιστον 16 ετών όταν τη συνέλαβε, αυτό θα τοποθετούσε τη γέννηση της Ελένης στο 1238 π.Χ. Από εκεί, θα μπορούσαμε να εκτιμήσουμε ότι ο Μενέλαος ήταν τουλάχιστον 8-10 χρόνια μεγαλύτερος από αυτήν, τοποθετώντας τη γέννησή του στο 1248-1246. Αν λάβουμε υπόψη ένα κενό 25 ετών μεταξύ αυτού και του πατέρα του, αυτό θα τοποθετούσε τον Ατρέα, σύγχρονο τόσο του Ευρυσθέα όσο και του Ύλλου, στο 1273. Στη συνέχεια, αν εφαρμόσουμε το κενό 25 ετών μεταξύ της Ελένης και του πατέρα της Τυνδάρεω, ο οποίος ήταν φίλος του Ηρακλή και περίπου στην ίδια ηλικία, αυτό θα τοποθετούσε και τους δύο στο 1263 π.Χ. Δεδομένου ότι ο Ευρυσθέας γεννήθηκε την ίδια χρονιά με τον Ηρακλή, αυτό θα τον τοποθετούσε επίσης στο 1263 π.Χ.

Επιστρέφοντας στον Ηρακλή, αν μετρήσουμε τις γενιές μετά από αυτόν με ένα μέσο κενό 25 ετών, θα βρούμε:

 Ύλλος: γεννηθείς το 1230

Κλεοδαίος: γεννηθείς το 1205

Αριστόμαχος: γεννηθείς το 1180

Τέμενος: γεννηθείς το 1155

Και επειδή τόσο ο Ηρακλής όσο και ο Ύλλος ήταν σύγχρονοι του βασιλιά Αιγίμιου (των Δωριέων) και ο Αιγίμιος ήταν σε ηλικία ικανή να «υιοθετήσει» τον Ύλλο:

Δευκαλίων: 1325

Ελλήν: 1300

Δώρος: 1275 

Αιγίμιος: 1250

Πάμφυλος και Δήμανας: 1225

Αυτό αποτελεί πρόβλημα, αν αναλογιστεί κανείς ότι η γέννηση του Δευκαλίωνα το 1325 θα ήταν ενδιαφέρουσα, αλλά μη δυνατή.

Αυτό θα τοποθετούσε επίσης την ημερομηνία της καταγεγραμμένης παραμονής των Δωριέων στην Όσσα περίπου στο 1255 ως την παλαιότερη και το 1215 ως την νεότερη, καθώς ο Κόρωνος, βασιλιάς των Λαπιθών, ο οποίος πολέμησε τους Δωριείς και εγκαταστάθηκε εκεί, ήταν σύγχρονος τόσο του Αιγίμιου (βασιλιά των Δωριέων) όσο και του Ηρακλή (από τον οποίο και σκοτώθηκε). Αυτό υποστηρίζεται επίσης από το γεγονός ότι (σύμφωνα με τον Ηρόδοτο στην ίδια παράγραφο):

ἐπὶ δὲ Δώρου τοῦ Ἕλληνος τὴν ὑπὸ τὴν Ὄσσαν τε καὶ τὸν Ὄλυμπον χώρην, καλεομένην δὲ Ἱστιαιῶτιν· ἐκ δὲ τῆς Ἱστιαιώτιδος ὡς ἐξανέστη ὑπὸ Καδμείων, οἴκεε ἐν Πίνδῳ Μακεδνὸν καλεόμενον· ἐνθεῦτεν δὲ αὖτις ἐς τὴν Δρυοπίδα μετέβη καὶ ἐκ τῆς Δρυοπίδος οὕτω ἐς Πελοπόννησον ἐλθὸν Δωρικὸν ἐκλήθη.

«[…] ενώ, την εποχή του Δώρου, γιου του Έλληνα, κατοικούσαν σε μια περιοχή γύρω από την Όσσα και τον Όλυμπο, η οποία ονομάζεται Ιστιαιώτιδα. Και όταν οι Καδμείοι (Θηβαίοι) τους έδιωξαν από την Ιστιαιώτιδα, εγκαταστάθηκαν στην Πίνδο με το όνομα Μακεδνοί»

Αυτές οι ημερομηνίες είναι αρκετά ενδιαφέρουσες, καθώς περίπου το 1250 οι Λαοί της Θαλάσσης άρχισαν να λεηλατούν το Αιγαίο (ίσως οι Δωριείς να μετακινήθηκαν προς το εσωτερικό για να μην πέσουν θύματα των επιδρομών). Αυτό θα τοποθετούσε επίσης την υποτιθέμενη έξοδο των Ηρακλειδών υπό τον Ύλλο από την Πελοπόννησο γύρω στο 1212, ώστε ο Ύλλος να μπορέσει να συμμετάσχει στη μάχη.

Η μετεγκατάσταση στην Πίνδο πρέπει να έλαβε χώρα μετά την υιοθέτηση του Ύλλου από τον Αιγίμιο, καθώς όταν τον επισκέφτηκε ο Ύλλος, βρισκόταν ακόμα στην Ιστιαιώτιδα (δηλαδή γύρω στο 1210). Ενώ η μετεγκατάσταση στη Δωρίδα και η ίδρυση της Δωρικής Τετράπολης (Ερινεός/Δώριον, Βοϊόν, Πίνδος, Κυτίνιον) θα λάμβανε χώρα κάποια στιγμή αργότερα (υπό τον Αιγίμιο).

Τοποθέτησα την εισβολή των Δωριέων στην Πελοπόννησο το 1187-1104 π.Χ. (δεύτερη και τελευταία μάχη). Κατόπιν οι Δωριείς θα χωρίζονταν σε τέσσερις ομάδες, 3 από τις οποίες κυβερνούνταν από τους υποτιθέμενους δισέγγονους του Ηρακλή και η τέταρτη από τον Όξυλο, έναν Αιτωλό (εξ ου και οι κάτοικοι της Ήλιδας αυτοαποκαλούνταν Αιτωλοί) που τυχαίνει να αποτελεί μέρος μιας προφητείας (αυτό συμβαίνει μερικές φορές – την μια απλώς ασχολείσαι με τα πρόβατά σου και την επόμενη είσαι ο ηγέτης ενός κράτους).

Η χρονολόγηση της τελικής εισβολής είναι αυτή που μας δίνει ο Θουκυδίδης (1.12.3):

Βοιωτοί τε γὰρ οἱ νῦν ἑξηκοστῷ ἔτει μετὰ Ἰλίου ἅλωσιν ἐξ Ἄρνης ἀναστάντες ὑπὸ Θεσσαλῶν τὴν νῦν μὲν Βοιωτίαν, πρότερον δὲ Καδμηίδα γῆν καλουμένην ᾤκισαν (ἦν δὲ αὐτῶν καὶ ἀποδασμὸς πρότερον ἐν τῇ γῇ ταύτῃ, ἀφ᾽ ὧν καὶ ἐς Ἴλιον ἐστράτευσαν), Δωριῆς τε ὀγδοηκοστῷ ἔτει ξὺν Ἡρακλείδαις Πελοπόννησον ἔσχον.

Εξήντα έτη μετά την άλωση [1184, δηλ. 1124] οι Θεσσαλοί έδιωξαν από την Άρνη τους σημ. Βοιωτούς, που ήρθαν και εγκαταστάθηκαν στην Βοιωτία που άλλοτε ονομαζόταν Γη του Κάδμου. Ογδόντα έτη μετά την άλωση [1104] οι Δωριείς με τους Ηρακλείδες κατάκτησαν την Πελοπόννησο.

(αν δεχτούμε την παραδοσιακή χρονολόγηση του Τρωικού πολέμου στο 1194-1184, η οποία έχει περισσότερο νόημα από την κοινώς αποδεκτή χρονολογία του 1250).

Παρακαλώ λάβετε υπ’όψιν τη χρονολόγησή μου με επιφύλαξη, καθώς η ελληνική μυθολογία δεν προορίζεται να εκληφθεί ως σύστημα χρονολόγησης, καθώς όχι μόνο είναι ασυνεπής, αλλά και εξαιρετικά αναχρονιστική (ποιος θα το φανταζόταν).

ΑΙΤΙΕΣ

Μύθος

Σύμφωνα με τους Δωριείς, ο Ηρακλής επρόκειτο να γίνει βασιλιάς του Άργους και της Τίρυνθας πριν ο τίτλος περιέλθει στον Ευρυσθέα (ξάδερφο του πατέρα του) λόγω της παρέμβασης της Ήρας. Μετά τον θάνατο του Ηρακλή, οι πρόγονοί του έκαναν την πρώτη προσπάθεια να «πάρουν αυτό που δικαιωματικά τους ανήκε». Ωστόσο, αναγκάστηκαν να καταφύγουν στην Αθήνα από τον Ευρυσθέα, ο οποίος στη συνέχεια κήρυξε τον πόλεμο στην Αθήνα με το πρόσχημα ότι ο Θησέας, τότε βασιλιάς της Αθήνας (κάτι που αμφιβάλλω πολύ, καθώς ο μύθος του Μινώταυρου θα είχε λάβει χώρα όταν η Κνωσός βρισκόταν στην ακμή της, γύρω στο 1500, αλλά από την άλλη περιγράφεται ως παιδί όταν ο Ηρακλής πήγε στην Αθήνα και είχε απαγάγει την Ελένη όταν ήταν παιδί), αρνήθηκε να του παραδώσει τους Ηρακλείδες. Μετά το εν λόγω γεγονός, οι Ηρακλείδες θα εξαπέλυαν συνεχείς εισβολές στην Πελοπόννησο (5 συνολικά σε διάστημα αρκετών ετών).

Ιστορία

Σε μια πιο ιστορικά ακριβή νότα, ο 13ος και 12ος αιώνας σημαδεύτηκαν από αέναα χτυπήματα όχι μόνο στον μυκηναϊκό πολιτισμό, αλλά και σε όλους τους πολιτισμούς της ανατολικής Μεσογείου: η Ουγκαρίτ καταστράφηκε, η Χατούσα κάηκε και η Αίγυπτος αντιμετώπιζε κύμα μετά από κύμα των «Λαών της Θαλάσσης». Οι Λαοί της Θάλασσης αποτελούν από μόνοι τους ένα μεγάλο ερωτηματικό, αλλά πιστεύεται ότι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους, πιθανώς, στη δυτική Ευρώπη, λόγω της μεγάλης ξηρασίας εκείνης της περιόδου, η οποία καθιστούσε αδύνατη την καλλιέργεια τροφίμων. Από τις άγνωστες, μαστιζόμενες από την πείνα πατρίδες τους, θα λεηλατούσαν την Ανατολική Μεσόγειο, καταστρέφοντας τα πάντα στο πέρασμά τους. Πιστεύεται επίσης ότι ενώθηκαν μαζί τους ορισμένοι ανατολικοί λαοί που ήταν δυσαρεστημένοι με τις συνθήκες διαβίωσης των πατρίδων τους. Αυτοί, φυσικά, θα ήταν οι Μυκηναίοι.

Οι Λαοί της Θάλασσης είχαν φτάσει σε μια περίοδο πριν από τον Τρωικό πόλεμο, λεηλατώντας όλα τα γειτονικά κράτη. Έτσι, το εμπόριο άρχισε να υποφέρει. Οι Μυκηναίοι αποκόπηκαν από την υπόλοιπη Μεσόγειο. Χρειάζονταν πόρους και γρήγορα. Οι Μυκηναίοι βασιλείς συγκάλεσαν μια διάσκεψη και έτσι κηρύχθηκε ο πόλεμος έναντι της Τροίας. Η Τροία βρισκόταν στον Ελλήσποντο και έλεγχε τις εμπορικές οδούς προς την Ουκρανία, από όπου οι αρχαίοι Έλληνες αργότερα (και οι Βυζαντινοί μετά από αυτούς) εξασφάλιζαν την προμήθεια σιτηρών. Αλλά τα χρόνια πέρασαν και ο πόλεμος δεν είχε τέλος. Η πείνα εξαπλωνόταν. Ενώ οι βασιλείς ήταν σε πόλεμο, τα ανακτορικά συγκροτήματα, τα κέντρα οικονομικής δραστηριότητας, άρχισαν να παρακμάζουν. Η παραγωγή αγαθών σταμάτησε. Οι άνθρωποι έγιναν ανήσυχοι καθώς οι προμήθειες μειώνονταν. Όποιος ήταν σε θέση, συμπορευτώταν τους Λαούς της Θαλάσσης στις επιδρομές τους σε μια προσπάθεια να εξασφαλίσει ό,τι χρειαζόταν για την επιβίωση του ιδίου και της οικογενείας του.

Μέχρι το τέλος του πολέμου, οι περισσότεροι βασιλείς είχαν αποθάνει. Διεκδικητές των πλέον κενών θρόνων πυροδοτούσαν εσωτερικές συγκρούσεις, σε μια κατάσταση παρόμοια με αυτή του Οδυσσέα και των μνηστήρων, όπως αναφέρεται στην Οδύσσεια.

Και τότε οι Δωριείς αποφάσισαν να χτυπήσουν. Για χρόνια ζούσαν στα περιθώρια του κράτους. Με την ασταθή πολιτική κατάσταση, τον εξασθενημένο πληθυσμό και την έλλειψη στρατού που να τους εμποδίζει, κατάφεραν να επιβάλουν την κυριαρχία τους στην Πελοπόννησο. Οι Αχαιοί απωθήθηκαν στα εσωτερικά βουνά της Αρκαδίας και, αργότερα, στην περιοχή που πήρε το όνομά τους στη βόρεια Πελοπόννησο.

Εν συνόψει, η θεωρία της «Καθόδου των Δωριέων», δεν είναι παρά η προσπάθεια των βασιλικών οίκων της αρχαϊκής Πελοποννήσου να αποδόσουν στον εαυτό τους ένα παρελθόν με κύρος, συνδέοντας τους με μυθικά πρόσωπα και επομένως εδραιώνοντας την εξουσία τους επί των εδάφων αυτών. Όμως, δεν μπορεί να αρνηθεί κανείς πως, μετά τα Τρωικά, υπήρξε μετακίνηση των ελληνικών φύλων. Προϋπόθεση αυτής υπήρξε η ξηρασία εκείνης της εποχής, αναγκάζοντας τους Ελλαδίτες να αναζητήσουν άφορο έδαφος εκτός του Ελλαδίκου κορμού· ιδρύοντας αποικίες στην Σικελία, στην Μικρά Ασία καθώς και στον Εύξεινο Πόντο. Η ελληνική γραπτή παράδοση διασώζει την ανάμνηση εσωτερικών διαταραχών, όπως μαρτυρείται στην Οδύσσεια, στο Επτά επί Θήβας κτλ. Επομένως, η «κάθοδος» ήταν μια μετακίνηση πληθυσμών σε μια κατταρακωμένη περιοχή, σε μια μεταπολεμική περίοδο, όπου η κρατική εξουσία και η οικονομία είχε εξασθενήσει και οι εσωτερικές αναταραχές συγκλόνιζαν τον Μυκηναϊκό κόσμο.

ΤΟ ΜΕΤΕΠΕΙΤΑ

Οι Αχαιοί της Λακωνίας μετατράπηκαν σε είλωτες (δουλοπάροικους) από τους Δωριέους βασιλείς.

Τέσσερις αιώνες αργότερα, κατά τον Πρώτο Μεσσηνιακό πόλεμο (743 π.Χ.), οι Λακεδαιμόνιοι (Σπαρτιάτες) θα υποδούλωναν τον πληθυσμό της Μεσσηνίας. Αριθμητικά λιγότεροι καθώς ήταν, οι Μεσσήνιοι είλωτες θα αποτελούσαν διαρκή πηγή άγχους για τους Σπαρτιάτες, εμποδίζοντάς τους να εκστρατεύσουν εκτός Πελοποννήσου σε περίπτωση που επαναστατούσαν, καθώς η σπαρτιατική κοινωνία βασιζόταν στην εργασία των ειλώτων. Αυτός ήταν ο λόγος για τον οποίο οι Σπαρτιάτες μπόρεσαν να επικεντρωθούν αποκλειστικά στον στρατό και γι” αυτό η πόλη παρήκμασε και τελικά κατέρρευσε αφού αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν αυτά τα εδάφη.

Η Μεσσηνία ήταν επίσης ο λόγος που οι σχέσεις Αθήνας και Σπάρτης επιδεινώθηκαν, καθώς στον Τρίτο Μεσσηνιακό πόλεμο (464 π.Χ.) όπου η Αθήνα έστειλε στους Σπαρτιάτες 4000 οπλίτες, αυτοί, παρανοημένοι, τους έστειλαν πίσω φοβούμενοι ότι θα βοηθούσαν τους είλωτες να εξεγερθούν. Η Αθήνα προφανώς προσβλήθηκε πολύ από αυτή την ενέργεια και παραβίασε όλες τις συνθήκες συμμαχώντας με το Άργος, τον θανάσιμο εχθρό της Σπάρτης.

Αν κάποιος επιθυμούσε να νικήσει ή να πιέσει τη Σπάρτη, στρεφόταν αμέσως στους είλωτες. Οι Αθηναίοι αναμειγνύονταν συνεχώς στις μεσσηνιακές υποθέσεις και το ίδιο έκαναν και οι Θηβαίοι αργότερα (371 π.Χ.), όταν επανίδρυσαν τη Μεσσήνη και ίδρυσαν τη Μεγαλόπολη.

 Συντάκτης: Έσθερ

Στο μάθημα της Ιστορίας γίνεται λόγος για τον Φίλιππο τον Β’, τον υιό του Αλέξανδρο καθώς και την Περσική εκστρατεία και τα επακόλουθά της. Τι συνέβει όμως πριν από αυτό; 

Υπάρχουν δύο μύθοι σχετικά με την προέλευση των Μακεδόνων: Ο πρώτος, αυτός του Μακεδόνα, γιου του Δία, ανιψιού του Έλληνος, και αδελφού του Μαγνήτα (που έδωσε αντιστοίχως το όνομά του στην Μαγνησία της Θεσσαλίας), ο οποίος, κατά τον Μαρσύα, εισέβαλε και εγκαταστάθηκε σε μια περιοχή της τότε Θράκης, που αντιστοιχεί στη σημερινή Πιερία (ΒΑ Θεσσαλία). Η περιοχή ονομάστηκε εκ τότε Μακεδονία και ο λαός της Μακεδνοί/Μακεδόνες από αυτόν.

Ο δεύτερος, αυτός του Κάρανου ή του Περδίκκα, απόγονος του Τημένου, ο οποίος φαινομενικά έφυγε από το Άργος για να ιδρύσει τη δυναστεία των Αργεαδών τον 8/7ο αιώνα π.Χ. (δυναστεία που κυβέρνησε τη Μακεδονία μέχρι το 310 π.Χ.). Κατά τον μύθο, ο Κάρανος ίδρυσε την πρωτεύουσα των Αιγών κατόπιν οδηγούμενος από ένα κοπάδι αιγών (αἴξ, -γος βλ.γίδια) στην Έδεσσα (δεν ταυτίζεται με την σημερινή πόλη).  Ωστόσο, έχει συζητηθεί έντονα και πρόσφατα έχει καταρριφθεί το αν οι Αργεάδες προέρχονταν πραγματικά από το Άργος ή απλώς κατασκεύασαν την καταγωγή τους για να προσελκύσουν και να συνδεθούν με τους νότιους Έλληνες, οι οποίοι μέχρι περίπου το 500 π.Χ. (και αργότερα, βλ.Δημοσθένη) τους θεωρούσαν «βαρβάρους» (= ξένους, δηλαδή μη Έλληνες).

Σε κάθε περίπτωση, έχει διατυπωθεί η θεωρία ότι πριν από την λεγόμενη «Κάθοδο των Δωριέων» [οι Δωριείς ήταν μια βορειοελληνική φυλή, η οποία φαινομενικά, μετακινούμενη προς τα νότια, προκάλεσε την κατάρρευση των μυκηναϊκών ανακτόρων στα τέλη της εποχής του Χαλκού (1200-1050 π.Χ)], ενώ οι Δωριείς εξακολουθούσαν να κατοικούν στην Πίνδο [Ηρ.1.56.3], μια δωρική φυλή με το όνομα «Μακέται» [Μαρ.fr. 6], εκτοπίστηκε από τη Μολοσσική φυλή των Ορέστων στην Πιερία*, όπου αναμείχθηκε με τον τοπικό αιολικό πληθυσμό [τους Μακεδνούς]. Το αποτέλεσμα αυτής της ανάμειξης ήταν οι ιστορικοί Μακεδόνες, οι οποίοι επεκτάθηκαν στο «Μακεδονικό Όρος» του Ηροδότου (βόρεια της Πιερίας) περίπου το 650 π.Χ [Ηρ.7.131].

Εκ τότε θα επεκταθούν βόρεια, κατακτώντας όλες τις «άνω μακεδονικές» φυλές (Βοττιαίους, Εορδούς, Αλμωπείς) και εκτοπίζοντας τους Θράκες προς τα ανατολικά:

Υπάρχουν, στην άνω Μακεδονία, Λυγκησταί και Ελιμιώται κι άλλες φυλές που είναι υπήκοοι και σύμμαχοι των κάτω Μακεδόνων, αλλά έχουν η καθεμιά τον βασιλέα της. Την σημερινή παραλιακή Μακεδονία (Πιερία) την κατέκτησαν κι έγιναν βασιλείς οι Τημενίδαι, πρόγονοι του Αλεξάνδρου, πατέρα του Περδίκκα, που η αρχαία τους καταγωγή ήταν από το Άργος. Πολέμησαν και διώξαν από την Πιερία τους Πιερίους, που πήγαν και κατοίκησαν πέρα από τον Στρυμόνα, την Φάγρητα και άλλα μέρη στους πρόποδες του Παγγαίου. Και σήμερα ακόμα, η παραλιακή περιοχή στους πρόποδες του Παγγαίου ονομάζεται Πιερική κοιλάδα. Έδιωξαν από την Βοττία και τους Βοττιαίους που σήμερα συνορεύουν με τους Χαλκιδείς.  Κατέκτησαν ύστερα την Πέλλα, έως την θάλασσα. Κατέκτησαν και την ονομαζομένη Μυγδονία (που είναι πέρα από τον Αξιό και φτάνει στον Στρυμόνα) αφού έδιωξαν τους Ήδωνες (Θράκες). Έδιωξαν τους Άλμωπες από την Αλμωπία και τους Εορδούς από την Εορδία. Από αυτούς οι περισσότεροι σκοτώθηκαν και οι λίγοι που απόμειναν εγκαταστάθηκαν γύρω από την Φύσκα. Οι Μακεδόνες αυτοί νίκησαν και άλλες φυλές και τους πήραν μέρη που εξουσιάζουν έως σήμερα, όπως τον Ανθεμούντα, την Γρηστωνία, την Βισαλτία και μεγάλο μέρος της καθαυτό Μακεδονίας. Όλη αυτή η χώρα ονομάζεται Μακεδονία και βασιλεύς ήταν ο Περδίκκας του Αλεξάνδρου [...]. [Θουκ.2.99.2-2.99.6]

Το 513/12 η Μακεδονία θα έλθει υπό Περσικό έλεγχο:

Μόλις ἔφτασαν στὸν ᾿Αμύντα οἱ Πέρσαι παρουσιάστηκαν σ” αὐτὸν καὶ ζήτησαν «γῆν καὶ ὕδωρ» γιὰ τὸ βασιλιά Δαρείο και ο ᾿Αμύντας όχι μόνο τοὺς ἔδωσε αὐτὰ ποὺ ζήτησε ὁ Δαρεῖος, ἀλλὰ τοὺς κάλεσε καὶ στὸ σπίτι του γιὰ νὰ τοὺς  φιλοξενήση.

Περαιτέρω, στο ίδιο χωρίο, ο Ηρόδοτος αφηγείται το παρακάτω περιστατικό:

᾿Αφού δε ἑτοίμασε μεγαλοπρεπές δείπνο, δεχότανε μὲ εὐγένεια τοὺς Πέρσες. Στο τέλος τοῦ δείπνου, κι᾿ ἐνῶ συναγωνίζονταν ποιὸς θὰ πιει περισσότερο, οἱ Πέρσαι εἶπαν τὰ ἑξῆς : «Ξένε Μακεδών, ἐμεῖς οἱ Πέρσαι ἔχουμε τὴ συνήθεια, ὅταν προσφέρουμε μεγάλο δείπνο, νάρχονται καὶ νὰ κάθονται κοντά μας οἱ παλλακίδες καὶ οἱ νόμιμες . γυναῖκες μας. Καὶ σὺ λοιπόν, μιὰ ποὺ μᾶς ὑποδέχτηκες με τόση προθυμία, καὶ δίνεις στὸ βασιλιὰ Δαρεῖο «γῆν καὶ ὕδωρ», πρέπει ν” ἀκολουθήσης τὸ ἔθιμό μας». Ο ᾿Αμύντας ἀπάντησε τὰ ἑξῆς σ” αὐτά: «Πέρσαι, ἐμεῖς δὲν ἔχουμε αὐτὸ τὸ ἔθιμο που λέτε, ἀλλ” ἀντίθεται τὸ ἔθιμό μας λέει νὰ εἶναι χωρισμένοι οἱ ἄντρες ἀπὸ τις γυναῖκες. Μιὰ ὅμως ποὺ σεῖς εἶστε κυρίαρχοι καὶ μᾶς τὶς ζητᾶτε, θὰ γίνη κι” αὐτὸ τὸ θέλημά σας». Μετὰ τὴ σύντομη ἀπάντησή του ὁ ᾿Αμύντας ἔστειλε κι” ἔφερε τις γυναῖκες. Ὅταν ἦρθαν αὐτές, κάθησαν στη σειρὰ ἀπέναντι στοὺς Πέρσες. Μόλις δὲ τὶς εἶδαν ποὺ ἦταν τόσο ὡραῖες, εἶπαν στὸν᾿ Αμύντα ὅτι αὐτὸ ποὺ ἔκανε δὲν ἦταν καθόλου φρόνιμο. Γιατὶ θὰ ἦταν καλύτερα νὰ μὴν ἔρθουν καθόλου οἱ γυναῖκες, παρὰ νὰ ᾿ρθοῦν καὶ νὰ μὴ καθήσουν κοντά τους, ἀλλὰ ἀπέναντί τους, γιὰ νᾶναι «βάσανο στὰ μάτια τους». ᾿Αναγκασμένος τότε ὁ ᾿Αμύντας, τις διέταξε να καθήσουν κοντά τους. Και μόλις οἱ γυναῖκες πήγαν κοντά τους, οἱ Πέρσαι πού εἶχαν πιεί μπόλικο, ἄρχισαν αμέσως να πιάνουν τα στήθη τους καὶ μερικοί νὰ τὶς φιλούν.

Βλέποντας αὐτὰ ὁ ᾿Αμύντας στενοχωρούνταν πολύ ἀλλὰ διατήρησε την ψυχραιμίαν του, γιατί φοβόταν ὑπερβολικά τους Πέρσες. Ὁ γιὸς τοῦ ᾿Αμύντα ὅμως, ὁ ᾿Αλέξανδρος, ὄντας νέος και χωρίς πεῖρα, δὲ μποροῦσε νὰ κρατηθῆ, καὶ γυρίζοντας εἶπε άγανακτημένος πρὸς τὸν Αμύντα, «Εσύ, πατέρα, κύττα τα γηρατειά σου καὶ πήγαινε γιὰ ὕπνο, καὶ μὴν ἐπιμένεις να παρευρεθήτειά αὐτὸ τὸ πιόσιμο. Εγώ ὅμως θὰ παραμείνω ἐδῶ νὰ φροντίσω για όλα όσα χρειάζονται στοὺς ξένους». Ο ᾿Αμύντας κατάλαβε ἀπ” αὐτὰ ὅτι κάποιο τολμηρό σχέδιο ἑτοίμαζε ὁ ᾿Αλέξανδρος, καὶ τοῦ εἶπε: «Παιδί μου, καταλαβαίνω τι θὲς νὰ πῆς καὶ πῶς εἶσαι αναμμένος ἀπὸ θυμὸ καὶ θέλεις νὰ μὲ διώξης ἀπὸ δω γιὰ νὰ κάμης κάποιο τολμηρό πραξικόπημα. Σε παρακαλώ ὅμως νὰ ἀπόσχης ἀπὸ κάθε κακό ἐναντίον αὐτῶν τῶν ἀνθρώπων, νὰ ἀνέχεσαι βλέποντας ὅ,τι κάνουν, γιὰ νὰ μὴ μᾶς καταστρέψης. Ὅσο γιὰ τὴν ἀποχώρησή μου, θὰ σ” ἀκούσω».

«Όταν έφυγε ὁ ᾿Αμύντας, κάνοντας στο γιό του αὐτὴ τὴν παράκληση, γυρίζει ὁ ᾿Αλέξανδρος στους Πέρσες καὶ τοὺς λέει: «Οἱ γυναῖκες αὐτές, ξένοι, εἶναι στὴν ἐξουσία σας. Μπορεῖτε νὰ τὶς ἀπολαύσετε εἴτε ὅλες εἴτε ὅσες θέλετε. Ἐσεῖς θὰ τὸ κανονίσετε τὸ ζήτημα αὐτό. Στο μεταξύ, ἐπειδή πλησιάζει ἡ ὥρα νὰ κοιμηθῆτε, καὶ βλέπω κιόλας πῶς ἤπιατε ἀρκετά, ἂν θέλετε, ἀφῆστε τὶς γυναῖκες νὰ πᾶνε νὰ λουστοῦν, καὶ λουσμένες τις περιμένετε πάλι». Οι Πέρσαι τὸν ἄκουσαν κι᾿ ἄφησαν τις γυναῖκες νὰ βγοῦν ἔξω, ὁ δὲ ᾿Αλέξανδρος τις ἔστειλε στο γυναικωνίτη. Έπειτα ἔντυσε μὲ γυναικεία φορέματα ἄντρες χωρίς γένεια, τόσους ὅσες ἦταν οἱ γυναῖκες,  κι” ἀφοῦ τοὺς ὅπλισε μὲ ἐγχειρίδια, τοὺς ὁδήγησε μπροστὰ στοὺς Πέρσες καὶ εἶπε: «Νομίζω, Πέρσαι, πῶς σᾶς φιλέψαμε καλά. Γιατί ὅλα ὅσα είχαμε κι᾿ ὅσα μπορούσαμε νὰ βροῦμε γιὰ νὰ σᾶς τὰ προσφέρουμε, ὅλα τὰ κάναμε. Καὶ, τὸ σπουδαιότερο ἀπ” ὅλα, τὶς μητέρες μας ἀκόμα καὶ τὶς ἀδερφές μας, σᾶς τὶς παραδίνουμε γενναιόφρονα, γιὰ νὰ πεισθῆτε ἐντελῶς ὅτι σᾶς τιμοῦμε ὅσο σᾶς ἀξίζει, καὶ γιὰ νὰ ἀναγγείλετε βέβαια στὸ βασιλιὰ ποὺ σᾶς ἔστειλε, ὅτι ἕνας Ἕλληνας διοικητής τῆς Μακεδονίας σᾶς ἔκαμε καλὴ ὑποδοχὴ μὲ τραπέζι καὶ κρεββάτια», ᾿Αφοῦ εἶπε αὐτὰ ὁ ᾿Αλέξανδρος καθίζει κοντά σε κάθε Πέρση κι” ἀπὸ ἕνα Μακεδόνα ἀπ” αὐτοὺς ποὺ ἔντυσε γυναίκες. Κ᾿ ἐκείνοι, μόλις οἱ Πέρσαι ἔκαμαν ἀπόπειρα νὰ τοὺς ἀγγίσουν, τοὺς ἔσφαξαν. [Ηρ.5.18-5.20]

Έπειτα, το 480, έχοντας πέμψει στρατό εναντίον των Περσών στην περιοχή των Τεμπών, οι Έλληνες θα προειδοποιηθούν από τον Αλέξανδρο έναντι της προελάσεώς τους:

[...]  Ύστερ᾽ απ᾽ την ερώτησή του για τους χρησμούς και την παραίνεση που απηύθυνε ο Μαρδόνιος, έπεσε η νύχτα και οι σκοποί πήραν τις θέσεις τους. Και καθώς η νύχτα είχε προχωρήσει πολύ κι είχες την εντύπωση ότι ησυχία βασίλευε πέρα για πέρα στα στρατόπεδα και πως τους στρατιώτες τούς έχει πάρει για τα καλά ο ύπνος, εκείνη την ώρα ο Αλέξανδρος, ο γιος του Αμύντα, που ήταν στρατηγός και βασιλιάς των Μακεδόνων, πλησίασε με τ᾽ άλογό του τις προφυλακές των Αθηναίων και ζητούσε και καλά να συναντήσει τους στρατηγούς τους. Λοιπόν, οι περισσότεροι απ᾽ τους σκοπούς έμεναν στη θέση τους, ενώ άλλοι πήγαν τρεχάτοι στους στρατηγούς· κι όταν έφτασαν, τους έλεγαν πως ήρθε ένας καβαλάρης απ᾽ το στρατόπεδο των Μήδων, που δεν άνοιξε το στόμα του να πει τίποτ᾽ άλλο, παρά μόνο πως θέλει να συναντήσει τους στρατηγούς, αναφέροντάς τους ονομαστικά.
Κι εκείνοι, όταν άκουσαν αυτά, αμέσως τους ακολούθησαν στις προφυλακές. Κι όταν έφτασαν, τους έλεγε ο Αλέξανδρος τα εξής: «Άνδρες Αθηναίοι, καταθέτω εμπιστευτικά στη φύλαξή σας αυτά τα λόγια, με την παράκληση να μείνουν απόρρητα, μονάχα στον Παυσανία να τα πείτε και σε κανέναν άλλο, για να μη με πάρετε στο λαιμό σας· γιατί δε θα μιλούσα, αν η έγνοια μου για ολόκληρη την Ελλάδα δεν ήταν μεγάλη. Γιατί κι εγώ στην καταγωγή ανέκαθεν είμαι Έλληνας και δε θα ήθελα να βλέπω την Ελλάδα να χάσει τη λευτεριά της και να γίνει σκλάβα.  [Ηρ.9.44.1-9.45.2]

Η περσική εισβολή οδήγησε έμμεσα στην μεταγενέστερη άνοδο της Μακεδονίας, καθώς η Περσία και η Μακεδονία είχαν κοινά συμφέροντα στα Βαλκάνια. Χάρη στους Πέρσες, οι Μακεδόνες κέρδισαν πολλά εις βάρος ορισμένων από τις βαλκανικές φυλές, όπως οι Παίονες και οι Θράκες. Συνολικά, οι Μακεδόνες ήταν «πρόθυμοι και χρήσιμοι Πέρσες σύμμαχοι»- Μακεδόνες στρατιώτες πολέμησαν εναντίον της Αθήνας και της Σπάρτης στον στρατό του Ξέρξη. Στη Μακεδονία, άφθονα τρόφιμα των Περσών αποθηκεύονταν κατά τη διάρκεια της κυριαρχίας τους. Λόγω των περιορισμένων πόρων που ήταν διαθέσιμοι στη Μακεδονία εκείνη την εποχή, είναι αμφισβητήσιμο εάν η Μακεδονία φιλοξένησε περσικές φρουρές.

Αν και η περσική κυριαρχία στα Βαλκάνια ανατράπηκε μετά την αποτυχημένη εισβολή του Ξέρξη, οι Μακεδόνες (και οι Θράκες) δανείστηκαν σε μεγάλο βαθμό από τις περσικές παραδόσεις, τον πολιτισμό και την οικονομία των Αχαιμενιδών.

* Ενώ βρίσκονταν στην Πίνδο, οι Μακεδόνες κατοικούσαν στη μεταγενέστερη Ορεστίδα, η οποία τότε ονομαζόταν Μακέτα εξ αυτών. Ο ισχυρισμός της δυναστείας των Αργεάδων ότι προέρχονταν από το Άργος [της Πελοποννήσου] θα μπορούσε να είναι μια παραποιημένη εκδοχή της σύνδεσής τους με το Άργος Ορεστικόν στην πρώην πατρίδα τους.

 Συντάκτης: Έσθερ

Κατά διάρκεια των αιώνων, η Ελληνική γλώσσα έχει γνωρίσει όχι ολίγες αλλαγές.

Όντας υποκατηγορία της ινδοευρωπαϊκής, η ελληνική μοιράζεται πολλά στοιχεία με άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες, όπως μαρτυρούν οι κοινές ρίζες · παραδείγματος χάριν, η πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *wéyh₁s  (=ορμώ) >  ελληνική Ϝίς > ἴς  (συνώνυμο=δύναμις) και λατινική > vis (συν=δύναμις). Κατόπιν ελεύσεως των πρώιμων ελληνικών φύλων (2200-2000 π.Χ) από τον Πόντο (σημ. Ουκρανία) η ελληνική υποκατηγορία διαιρέθηκε σε δύο υποομάδες: την βόρεια και την νότια (ή Μυκηναϊκή, όπως αναγράφεται στις πύλινες πλάκες του παλατίου του Νέστορος). Δυστυχώς τα δεδομένα περί αυτών, και ειδικά της πρώτης, είναι ελλιπή.

Ύστερα, κατά τους Σκοτεινούς χρόνους (1150-850 π.Χ) η ελληνική θα διαιρεθεί παραιτέρω στις γνωστές ιστορικές διαλέκτους: από την βόρεια θα προκύψουν η Δωρική και οι υποδιάλεκτοί της (Μακεδονική, Αχαϊκή και βορειοδυτικές) και η Αιολική ενώ από την νότια η Ιωνική (και εν συνεχεία η Αττική) και η Αρκαδοκυπριακή. Οι διαφορές μεταξύ αυτών ήταν απτές και θα υπάρξουν ακόμη πιο απτές κατόπιν των ανεκτάσεων που υπέστησαν οι δωρικές διάλεκτοι, όλες σε διαφορετικό βαθμό (900-700 π.Χ). Η κύρια διαφορά μεταξύ των διαλέκτων της αρχαίας ελληνικής ήταν η απόδοση των κληροδοτημένων μυκηναϊκών φωνηέντων: η Μυκηναϊκή είχε το γνώρισμα απόδοσης διαφορετικών φθόγγων με το ίδιο γράφημα, με αποτέλεσμα η λέξη (ke-ra-jο) να δύναται να αποδοθεί ως κε-ραι-ος, γε-λαι-ο, κε-λα-ο, κε-ρα-ου κτλ. (σε αυτήν την περίπτωση πρόκειται για την αργότερα «γεραιός»). Με αυτόν τον τρόπο, η Μυκηναϊκή (qo-ra) θα εξελιχθεί στην Ιωνικό-αττική βουλή αλλά και στην Δωρική βωλά και στην Αιολική βόλλα. 

Στην συνέχεια, θα αναδειχθεί η λεγόμενη Κοινή· μια συγχώνευση των προαναφερθέντων διαλέκτων με πρωταγωνιστή την Αττική (323 π.Χ- 300/700 μ.Χ) που αναπτύχθηκε έπειτα από την ενοποίηση των Ελλήνων υπό τον Φίλιππο της Μακεδονίας (336 π.Χ) και την Περσική εκστρατεία του Μέγα Αλεξάνδρου (334-324 π.Χ). Κατά εκείνη την εποχή ξεκίνησε η στροφή από την αρχαία στη σύγχρονη προφορά των φθόγγων (βλέπε ΔΦΑ) καθώς και η σύσταση των ρημάτων που βρίσκονται σε χρήση ακόμη και σήμερα. Η Ρωμαϊκή κυριαρχία (168/146-312? π.Χ) σηματοδότησε την εισαγωγή λατινικών λέξεων καθημερινής χρήσεως (π.χ πόρτα).

Την Βυζαντινή εποχή καθιερώνονται οι ρηματικές καταλήξεις σε -ώνω και -ίζω· τα συνηρημένα πέφτουν σχεδόν σε αχρηστία.  Τον 9ο αιώνα μ.Χ, τυποποιήθηκε η μικρογράμματη γραφή (δηλ ως τότε γράφαν με κεφαλαία). Τον 10ο το φωνητικό φαινόμενο, ο λεγόμενος ιωτακισμός, θα ολοκληρωνόταν (η αλλαγή προφοράς των (η, υ, ει, οι, ηι, υι) σε [i]). Από τον 12ο μέχρι την άλωση αρχίζουν να εμφανίζονται τα πρώτα θραύσματα του καθημερινού λόγου των βυζαντινών, o οποίος αναντιρρητώς ομοιάζει με τον καθημερινό λόγο των Ελλήνων 5 αιώνες μετά:

«Ανάθεμαν τὰ γράμματα, Χριστέ, καὶ ὅπου τὰ θέλει, ἀνάθεμαν καὶ τὸν καιρόν καὶ ἐκείνην την ἡμέραν, καθ’ἥν με παρεδώκασιν εἰς τὸ διδασκαλείον, πρὸς τὸ να μάθω γράμματα, τάχα να ζῶ ἀπ” ἐκεῖνα.»

Συνεχείᾳ, τον 20ο αιώνα εμφανίζεται το φαινόμενο της απλοποίησης των πλέον ομόηχων φωνηέντων στο αντίστοιχο πρώην βραχύ ή δίχρονο (κτήριο -> κτίριο, τραίνο -> τρένο). Το 1913 εισάγεται η διδασκαλία της δημοτικής στα σχολεία υπό την κυβέρνηση του Ελευθέριου Βενιζέλου ενώ μόλις το  1976 επισημοποιείται και το 1982 καταργείται το πολυτονικό σύστημα.

Επομένως, η ελληνική γλώσσα έχει υποστεί πολλές – ή πολλά, όπως θάλεγαν οι Ίωνες- τροποποιήσεις, όχι όμως ριζικές, σε βαθμό νοθείας της. Έχει παραμείνει ακέραια, μολονότι τις αναρίθμητες φορές επικυριαρχίας ξένων δυνάμεων επί του Ελλαδικού χώρου (Ρωμαίοι, 168/146 π.Χ-312 μ.Χ, Σλαβόφωνοι 7ος μ.Χ, Λατίνοι και κατόπιν Ιταλοί και Γάλλοι 1204-1864 μ.Χ, Οθωμανοί και κατόπιν Τούρκοι 1362-1913, Βρετανοί 1809-1864/1960, Ρώσσοι 1800-1807 μ.Χ).

Το «Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας» κατά τους αιώνες
13ος αιώνας π.Χ: (ανακατασκευή)   (a-ma | we-ra-ni-do | ko-ro-sa) 
8ος αιώνας π.Χ: ι. ἦμαρ ἑλληνίδος γλώσσης/δ. ἆμαρ ἑλλανίδος γλώσσας
4ος αιώνας π.Χ: ι. ἡμέρα ἑλληνίδος γλώσσης/δ. ἀμέρα ἑλλανίδος γλώσσας
5ος αιώνας μ.Χ: ἡμέρα ἑλληνικής γλώσσης
20ς αιώνας μ.Χ: ημέρα ελληνικής γλώσσας

 Συντάκτης: Έσθερ

Η εκδρομή συνετελέσθη στο πλαίσιο προγράμματος συνεργασίας μεταξύ του σχολείου μας και των ελληνικό-αλβανικών εκπαιδευτηρίων Πλάτων και Όμηρος στην Κορυτσά, όπου και οι μαθητές μας παρουσίασαν την εργασία τους με θέμα «Τη γλώσσα μου έδωσαν διαφορετική, τις αξίες ίδιες» [Ata më dhanë një gjuhë tjetër, të njëjtat vlera] χρησιμοποιούμενοι ηλεκτρονικά μέσα.

Κατά την διάρκεια της εκδρομής, πραγματοποιήθησαν συνεντεύξεις των μαθητών με τους ντοπίους, οι πρώτοι των οποίων μπόρεσαν να γνωρίσουν τα μεταγιουγκοσλαβικά βαλκάνια μέσα από τα μάτια των δευτέρων. Θέμα των συνεντεύξεων αποτέλεσαν τα ανθρώπινα δικαιώματα, μείζον για τις χώρες αυτές που βίωσαν τον πόλεμο κατά την περίοδο 1991-2001.

Στις 16 Οκτωβρίου, οι μαθητές παρακολούθησαν την πρωινή λειτουργεία στον Καθεδρικό ναό της Αναστάσεως του Χριστού στα Τύρρανα και στην συνέχεια μεταφέρθηκαν στο Πολιτισμικό κέντρο για προσωπική συνάντηση με τον Αρχιεπίσκοπο.

Ύστερα, μέρος του πλυθησμού στράφηκε στα ανατολικά και εγκαταστάθηκε στα χωριά, ανάμεσα σε αυτά, βέβαια, και το Πανόραμα καθώς και άλλοι οικισμοί του δήμου Πυλαίας-Χορτιάτη. Επομένως, αποτελεί ιστορικό γεγονός μείζονος σημασίας για τον δήμο μας και θεωρώ σημαντικό την πληροφόρηση περί ενός θέματος λιγότερο γνωστού: ο ρουχισμός.

 1.Γυναικεία φορεσιά

Θεωρώ και την γυναικεία και την ανδρική φορεσιά αρκετά χαρακτηριστικές, καθώς διαφέρουν, ευλόγως, από αυτές της ηπειρωτικής και νησιώτικης Ελλάδας. Έχουν, βέβαια, και ομοιότητες στα κύρια κομμάτια που τις απαρτίζουν.

Απαρτίζεται από:

Καμίσ’ (πουκάμισο)
συνήθως λευκό, με μακριά και φαρδιά μανίκια και στενό γιακά, ευρύχωρο στο στήθος και με κατακόρυφο άνοιγμα από το λαιμό μέχρι και τον ομφαλό. Το μάκρος του ενδύματος φθάνει μέχρι λίγο επάνω από τα γόνατα.

Σαλβάρ’/Σαλβάρι
ένα φαρδύ παντελόνι (αντίστοιχη στην Βράκα την νησιώτικη) που μαζευόταν σφιχτά στον αστράγαλο και τη μέση, σχηματίζοντας πτυχώσεις. Φοριόταν πάνω από το βρακί, δεμένο στο γόνατο με κορδέλα και χρησιμοποιούνταν ως φουρό, για να δώσει όγκο στη ζιπούνα.

Ζυπούνα/Ζουπούνα/Ζιπούνα
πουκάμισο ποδηρές με μανίκια μήκους ¾ του χεριού ή με σχισμή στα πλάγια και γυρισμένα προς τα επάνω. Είχε στενό γιακά ή επιμήκη λαιμόκοψη. Κουμπωνόταν μπροστά.

Κατιφέ
ένα βαρύ βελούδινο σκούρο μωβ, μπλε ή μαύρο γιλέκο που έφτανε μέχρι τη μέση και ήταν έντονα κεντημένο στις άκρες και στο στήθος. Φοριόταν πάνω από τη ζιπούνα. Αντίστοιχο του Κοντοχίου/Ζιπουνιού σε άλλες περιοχές.

Λαχώρ/Λαχώρι
τετράγωνη μαντήλα μεταξωτή, με μεγάλο μήκος και πλάτος και με έντονα χρώματα και μοτίβα, που διπλωνόταν σταυρωτά και δένονταν γύρω από τη μέση.

Τάπλα
ένα στρογγυλό δισκοειδές κόσμημα που τοποθετούταν επί του μετώπου και δενόταν στο πίσω μέρος του λαιμού. Είχε είτε μια μεταλλική πλάκα με ανάγλυφο διάκοσμο («Τεπελέκι/Τεπελούκ») είτε κέντημα που κοσμούσε το πάνω μέρος («Κουρσίν»). Μία ή δύο σειρές κωνσταντινάτα ήταν ραμμένες γύρω στη βάση του.

Κουντούρας
μαύρα παπούτσια δερμάτινα, με χαμηλό χοντρό τακούνι και λουρί που έδενε επάνω.

——————————————————————————————————————————————————————-

 2.Ανδρική φορεσιά

Απαρτίζεται από:

Σώβρακο
φαρδύ λευκό εσώρουχο που σταδιακά στενεύει προς τον αστράγαλο και δένεται στη μέση (μπρακόζον) και στην κνήμη (μπατζακοδήματα) με λινά λουράκια.

Ζίπκα
μάλλινη βράκα που μαζεύεται σφιχτά στον αστράγαλο.

Καμίσ’
λινό πουκάμισο με μακριά φαρδιά μανίκια και σφιχτό γιακά.

Γιελέκ
μαύρο τσόχινο γιλέκο επενδυμένο με λευκό ύφασμα. Έφτανε μέχρι τη μέση και είχε δύο τσέπες, δεξιά και αριστερά, κάτω από το στήθος.

Πασλίκ/Πασλούκ
κομμάτι μαύρου υφάσματος δεμένο γύρω από το κεφάλι, που σχημάτιζε κώνο και είχε ένα κορδόνι με μια φούντα ραμμένη στην κορυφή.

Ζιπούνα/Αντερίν/Αμπάς
τσόχινο ή κασμιρένιο που έφτανε μέχρι τη μέση και είχε μακριά, σχισμένα στα άκρα, μανίκια. Είχε είτε ασύμμετρο κλείσιμο με σφιχτό γιακά είτε βαθιά τριγωνική λαιμόκοψη.

Τσοχάν/Γιαμαρλούκ
ένα μαύρο μάλλινο πανωφόρι με κουμπιά που διατίθεντο σε τρία διαφορετικά μήκη: μέχρι τη μέση, τους γοφούς ή τους μηρούς.

Κοφτάν
ένα μεταξωτό πανωφόρι μέχρι το γόνατο με ασύμμετρο κουμπωτό κλείσιμο. Ο γιακάς και οι μανσέτες ήταν στολισμένοι με μια χρυσόκεντη ταινία.

Τροπολόζ/Ταραπουλούζ
μεταξωτό ζωνάρι ριγωτό που κατέληγε σε φούντες.

Σελακλίκ/Σελαχίν/Σελαχλούκ (Σελάχι)
μια δερμάτινη ζώνη από χαρτονένια βάση, που χρησιμοποιούνταν για να κρατάει το γιαμέ/κάμα (μεγάλο στιλέτο), το καπνοσακούλο (κιτ καπνίσματος), το ταπαντζάν/λίβερ (πιστόλι), το ρολόι, την πένα, το παντσεκρί (αντίδοτο για δηλητήριο) ή μουσικά όργανα. Φοριόταν πάνω από το τροπόλοζ.

Καμά/Γιαμέ
ένα κυρτό στιλέτο που είχε δύο οστέινα «αυτιά» στη λαβή.

Καπνοσακούλο/Γιαβλούχ
περιείχε καπνό, πυρόλιθο και άλλα απαραίτητα για το κάπνισμα. Ήταν φτιαγμένο από δέρμα ή σαγιάκ. Φυσεκλίκια
τρίγωνα, με δερμάτινα λουριά, και στερεωμένα στην αριστερή πλευρά του ιμάντα του σελαχλίκ, περιείχαν σφαίρες, πυρόλιθο και ένα μεδουλάρι (λίπος για τη λίπανση του όπλου).

Εγκόλπιο
ένα εγχάρακτο ασημένιο ορθογώνιο κουτί που είχε ένα μικρό συρτάρι στην πάνω πλευρά που περιείχε «ξύλο από τον σταυρό του Χριστού» και κρεμόταν με αλυσίδα από τον λαιμό.

Φυλαχτόν
ένα ασημένιο τριγωνικό κόσμημα που είχε επίσης ένα μικρό συρτάρι στην πάνω πλευρά που περιείχε «ξύλο από τον σταυρό του Χριστού» και κρεμόταν με αλυσίδα από τον λαιμό.

Ώρα/Σαάκ/Κιότσεκ
μια λεπτή αλυσίδα 2 μέτρων, από την οποία κρεμόταν ένα ρολόι τσέπης, που ήταν γαντζωμένο στη δεξιά πλευρά του γιλέκου.

Μέστια/Μέσκια
δερμάτινα καλύμματα μποτών.

——————————————————————————————————————————————————————-

Συντάκτης: ΈΣΘΕΡ

Πρόκειται για ένα διώροφο κτήριο, που ανεγέρθηκε το 1904, αρχικά, ώς εμπορική στοά. Την λειτουργία μουσείου ανέλεβε, έπειτα από ανακαίνιση, το 2001. Το ισόγειο είναι αφιερωμένο στο παλιό εβραϊκό νεκροταφείο το οποίο ως το 1942-43 απλωνόταν στο χώρο του σήμερον Πανεπιστήμιου, οπότε και κατεδαφίστηκε από τους Γερμανούς. Στην αριστερά πτέρυγα βρίσκεται η Αίθουσα των Θυμάτων του Ολοκαυτώματος, με 27.000 ονόματα πιστοποιημένων θυμάτων – αν και η έρευνα συνεχίζεται – να αναγράφονται αλφαβητικά σε στήλες που καταλαμβάνουν τους δυο αντικρυνούς τοίχους.

Μέσω στηλών, στον άνω όροφο, εξιστορείται το παρελθόν των Εβραίων της πόλης ενώ τα αντικείμενα που εκτίθενται σε κλειστές γυάλινες θήκες ζωντανεύουν τα λεγόμενα τους. Αντικείμενα απλά, καθημερινής χρήσης, τόσο που, αν κλείσεις τα μάτια, μπορείς να φανταστείς τον προκάτοχο τους· έναν μεσήλικα να κάθεται στο γραφείο του, σε κάποιο νεοκλασικό κτήριο του κέντρου, να γράφει στην γραφομηχανή του ή, μία παρέα κοριτσιών κατευθυνόμενες προς τον κινηματογράφο, με εισιτήρια στα χέρια. Αλλά και ύψιστης αξίας, όπως μια αυθεντική ριγέ πιτζάμα, χορήγηση ενός επιζώντα.

Εν συνόψει, η ιστορία των Εβραίων της Θεσσαλονίκης εξελίσσεται ως εξής:

Άν και η πρώτη Εβραϊκή κοινότητα (αργ. Ρωμανιώτικη) δημιουργήθηκε περί 140 π.Χ., και ακολούθησαν πολλά ρεύματα μεταναστών – είτε από διώξεις είτε από πόλεμο – το κύριο ρεύμα, που ουσιαστικά σημάδεψε την ίδρυση της Εβραϊκής κοινότητος, ήταν αυτό του 1492, όταν οι μονάρχες της Ισπανίας υπέγραψαν το διάταγμα της εξορίας [Διάταγμα της Αλάμπρα (31 Μαρτίου 1492)], διατάζοντας όλους τους Εβραίους (αργ. Σεφαραδίτες) να εγκαταλείψουν το βασίλειό τους και να ανοιχτούν στο πέλαγος.

Εκτιμάται ότι ήδη το 1553 ζούσαν 20.000 Εβραίοι στη Θεσσαλονίκη, οι περισσότεροι από τους οποίους ασχολούνταν με το διαμετακομιστικό εμπόριο, ευνοούμενοι από την γεωγραφική θέση της πόλεως ή κάποια τέχνη, όπως την υφαντουργία, βαφή μεταξιού, μαλλιού κ.α Το 1900 ο αριθμός έφτανε τους 80.000 (από το συνολικό πληθυσμό των 173.000) .

Σε ρεύματα, όμως, άρχισαν να εγκαταλείπουν την πόλη κατόπιν του Κινήματος των Νεότουρκων (1908), την Κατάληψη της πόλεως από τους Έλληνες (1912), των Βαλκανικών πολέμων (1912-13), της Πυρκαγιάς (1917)…

Μέχρι το 1935, ο αριθμός είχε πέσει στους 60.000 και παρόλη τη μείωση του Εβραϊκού πληθυσμού, ισχυροποίησαν τη θέση τους στην οικονομική δραστηριότητα της πόλης.

Οι πρώτες στρατιωτικές φάλαγγες των Γερμανών μπήκαν στη Θεσσαλονίκη το 1941. 

Το καλοκαίρι του 1942, όλοι οι άντρες Εβραίοι διατάχθηκαν να παρουσιαστούν στην πλατεία Ελευθερίας για να επιστρατευτούν για καταναγκαστική εργασία. Μέσα σε μερικές εβδομάδες το 12% από αυτούς που οδηγήθηκαν εκεί, είχε πεθάνει. Μετά από παρατεταμένες διαπραγματεύσεις με την Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης, οι Γερμανοί τελικά συμφώνησαν να απαλλάξουν τους Εβραίους από την καταναγκαστική εργασία με αντάλλαγμα ως λύτρα το ποσό των δυόμισι δισεκατομμυρίων δραχμών, το οποίο η κοινότητα συγκέντρωσε με τεράστιες δυσκολίες. Στους επόμενους μήνες συνεχίζονται οι κατασχέσεις Εβραϊκών επιχειρήσεων, αποθηκών και περιουσιών.

Το Δεκέμβριο, το αρχαίο εβραϊκό νεκροταφείο που περιελάμβανε περίπου 300.000 τάφους, απαλλοτριώθηκε και έτσι έγινε λατομείο για ολόκληρη την πόλη. Ταφόπλακες ανεκτίμητης ιστορικής αξίας αφαιρέθηκαν και μέχρι πριν λίγο καιρό θα μπορούσε να τις αντικρίσει κανείς σκόρπιες σε όλη την πόλη ως πλάκες πεζοδρομίου.

Στις 8 Φεβρουαρίου 1943, δόθηκε η διαταγή που υποχρέωνε τους Εβραίους να φορέσουν το κίτρινο Άστρο του Δαυίδ. Τα καταστήματα και τα γραφεία τους έπρεπε να σημαδευτούν με παρόμοιο τρόπο. Αναγκάστηκαν να μείνουν σε γκέτο. Δεν επιτρεπόταν να κυκλοφορεί στους δρόμους μετά τη δύση του ήλιου. Δεν επιτρεπόταν να χρησιμοποιούν τηλέφωνο ή το τραμ.

Το πρωί της 14ης Μαρτίου, οι κάτοικοι του συνοικισμού Βαρώνου Χιρς ενημερώθηκαν ότι επρόκειτο να μεταφερθούν στην Πολωνία. Τους είπαν ότι θα έβρισκαν ένα νέο σπιτικό εκεί, ανάμεσα σε δικούς τους ανθρώπους. Το επόμενο πρωί, συγκεντρώθηκαν και τους οδήγησαν μέχρι το σταθμό. Τους έβαλαν στα βαγόνια – ασφυκτικά υπερφορτωμένα – τα έκλεισαν, μετά τα σφράγισαν και γραμμή για την Πολωνία. Από εκείνη τη μέρα οι σκηνές αυτές επαναλαμβανόντουσαν. Όλα αυτά τα τρένα, το ένα πίσω απ’ τ’ άλλο, κατευθύνθηκαν στα διαβόητα στρατόπεδα συγκέντρωσης Άουσβιτς και Μπιρκενάου. Η τελευταία αποστολή έφυγε στις 7 Αυγούστου 1943.

Σε αυτούς τους μήνες απελάθηκαν 43.850 Εβραίοι· το 94-5% του τότε πληθυσμού.

Τον Οκτώβριο του 1944, η Θεσσαλονίκη επανακτήθηκε από τις Ελληνικές δυνάμεις.

Συντάκτρια: ΈΣΘΕΡ

Σημείωση:
Οι λέξεις οφείλουν να γραφούν ατόνιστες.  

Συντάκτης: ΈΣΘΕΡ