Μετά τη μικρασιατική καταστροφή οι πρόσφυγες κατέφυγαν στην Ελλάδα και φυσικά στην Κρήτη.  Στην  απογραφή που έγινε στο νομό Ηρακλείου το 1923 απογράφηκαν 13.000 πρόσφυγες.  Στο σύνολό τους εγκαταστάθηκαν σε διάφορες επαρχίες. Η επαρχία Τεμένους είχε τον μεγαλύτερο αριθμό προσφύγων και στο γενικό τους σύνολο ο πληθυσμός ήταν κυρίως γυναίκες. Σε καταμέτρηση που έγινε στις  επαρχίες βρίσκουμε να έχουν εγκατασταθεί στους Άγιους Δέκα  19 άτομα , στο Ζαρό  67, στις Μοίρες 23, στον Άγιο Μύρωνα 138, στις Βούτες 76, στα Καλέσα 132, και στα Σταυράκια 55.  Οι πρόσφυγες αναγκάστηκαν να χτίσουν τη ζωή τους από την αρχή. Τους παραχωρήθηκαν κομμάτια γης καθώς και σπίτια. Με το πέρασμα του χρόνου κατάφεραν να προκόψουν και να ενσωματωθούν στο γενικό πληθυσμό. Σιγά – σιγά συνήθισαν την καινούργια τους ζωή και συνειδητοποίησαν ότι δεν υπήρχε γυρισμός στη  χαμένη πατρίδα.

Η προσφυγιά αποτελεί μια εξαιρετικά δυσμενή κατάσταση που δυστυχώς τη συναντάμε ακόμα και σήμερα. Οι πρόσφυγες εξαιτίας του ξεριζωμού υποφέρουν, πονάνε που αφήσουν πίσω τον τόπο τους, που αναγκάζονται να μεγαλώσουν τα παιδιά τους με την αβεβαιότητα χωρίς ασφάλεια. Προσεύχονται καθημερινά για την επιβίωσή τους, για ένα καλύτερο μέλλον, για μια καλύτερη ζωή. Πιστεύω ότι ως άνθρωποι οφείλουμε να τους συμπαρασταθούμε, να τους βοηθήσουμε,  να προσφέρουμε  ό, τι μπορούμε για να βελτιώσουμε την καθημερινότητα τους. Και ως ανθρωπότητα οφείλουμε να ωριμάσουμε και να σταματήσουμε πλέον τους βίαιους διωγμούς και τους πολέμους.

Οι πρώτοι κάτοικοι της Νέας Αλικαρνασσού ήταν πρόσφυγες που εγκατέλειψαν τις εστίες τους στα παράλια της Μικράς Ασίας και ήρθαν στην Κρήτη και στο Ηράκλειο πριν και μετά τη μικρασιατική καταστροφή, αφού δεν μπορούσαν να ζήσουν εκεί με την καταπίεση και τον κατατρεγμό των Τούρκων που είχαν ως στόχο να αφανίσουν κάθε ελληνικό στοιχείο.  Οι ξεριζωμένοι Έλληνες άφησαν πίσω τους τα πάντα: βιός, πλούτη, σπίτια και πήραν μαζί τους μόνο τα όνειρά τους, την κουλτούρα, τον πολιτισμό τους και την πανάρχαια ιστορία τους. Η  γη που παραχωρήθηκε για την ίδρυση του προσφυγικού αυτού συνοικισμού ήταν 6000 στρέμματα. Ο  χώρος αυτός πληρούσε  όλες τις προϋποθέσεις σύμφωνα με τη διεύθυνση εποικισμού, ώστε να αναδειχθεί σε νέα πατρίδα για τους ξεριζωμένους. Στις 15/10/1924 προκηρύσσεται διαγωνισμός για την ανέγερση 300 οικιών. η νέα πόλη είχε χωριστεί σε 3 ζώνες ανάλογα με τα επαγγέλματα των οικιστών: η βόρεια ζώνη, τα « θαλασσινά»  παραχωρήθηκαν στους αλιείς,  η νότια, τα «γεωργικά» στους αγρότες και η κεντρική ζώνη, τα «αστικά» σε αυτούς που είχαν αναπτύξει αστικές δραστηριότητες, δηλαδή εμπόρους, τεχνίτες, χτίστες, εργάτες. Έτσι αρχίζει η περίοδος της δημιουργίας, της παραγωγής, της οικονομικής τους ανασυγκρότησης και εν τέλει της ενσωμάτωσής τους στον κοινωνικό ιστό της πόλης του Ηρακλείου.

Η μικρασιατική καταστροφή του 1922 ήταν η αιτία που οδήγησε σε αναγκαστική φυγή χιλιάδες πρόσφυγες σε διάφορα μέρη της Ελλάδας μεταξύ των οποίων και στην Κρήτη. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία στην απογραφή του 1923 απογράφηκαν στο νομό Ηρακλείου πάνω από 13.000 πρόσφυγες από τους οποίους περίπου οι 11.000 στην πόλη του Ηρακλείου και αρκετοί στις επαρχίες Μαλεβιζίου, Τεμένους και Πεδιάδος. Πιο συγκεκριμένα στο Ηράκλειο οι περισσότεροι εγκαταστάθηκαν στην  περιοχή του Ατσαλένιου  (το σημερινό Ατσαλένιο ήταν μετόχι του Ατσάλη, ενός πλούσιου τουρκοκρητικού που παραχώρησε στους πρόσφυγες κομμάτια γης), επίσης στον Κατσαμπά, στον Άγιο Ιωάννη, στον Άγιο Σύλλα, στον Άγιο Βλάση αλλά βέβαια και στη Νέα Αλικαρνασσό.  Οι μικρασιάτες που ήρθαν στο Ηράκλειο έχτισαν τις ζωές τους από το μηδέν, πρόκοψαν και πρόσφεραν στην τοπική κοινωνία. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι άλλαξαν την Κρήτη αλλά και την Ελλάδα συνολικά σε όσες περιοχές κατέφυγαν. Η συμβολή τους στην πνευματική, οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη του Ηρακλείου ήταν μεγάλη και για αυτό το λόγο ακόμα και σήμερα διατηρούν ισχυρούς δεσμούς μεταξύ τους, έχοντας βέβαια ενσωματωθεί πλήρως στην τοπική κοινωνία εδώ και έναν αιώνα.

Η Νέα Αλικαρνασσός είναι ένας από τους πέντε  πρώτους οικισμούς που δημιουργήθηκαν στην Ελλάδα μετά τη μικρασιατική καταστροφή. Οι μικρασιάτες πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν κοντά στην πόλη του Ηρακλείου σε έναν οικισμό  ο οποίος είναι δίπλα στη θάλασσα και τους θυμίζει την πατρίδα τους.  Από τα πρώτα πράγματα που έκαναν ήταν η ανέγερση του ιερού ναού του Αγίου Νικολάου, για να κρατήσουν ζωντανή την πίστη τους.

Έπειτα ίδρυσαν δημοτικό σχολείο για την εκπαίδευση των παιδιών τους και μια ποδοσφαιρική ομάδα, για να κρατήσουν ενωμένο τον οικισμό.

Δημοτικό Σχολείο 1950

Αρκετά χρόνια αργότερα ξεκινά τη λειτουργία του ο πολιτιστικός σύλλογος «Αρτεμισία»  με σκοπό να κρατηθούν ζωντανές οι μνήμες τους.

Τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν τον οικισμό είναι η αλληλεγγύη και ο σεβασμός που έχει ο ένας για τον άλλον,  καθώς τους ενώνει η προσφυγική τους ταυτότητα. Στην αρχή μπορεί να είχαν εχθρική αντιμετώπιση από τους υπόλοιπους κατοίκους αλλά με την πάροδο του χρόνου οι δυο κοινότητες ενσωματώθηκαν και  αλληλεπιδρούν θετικά προς όφελος της κοινωνίας.

Τη μικρασιάτισσα μάνα που άφησε πίσω τον τόπο της και πήρε το δρόμο της προσφυγιάς απεικονίζει ένα γκράφιτι που δημιουργήθηκε σε ένα από τα κεντρικότερα σημεία της Νέας Αλικαρνασσού στο Ηράκλειο, στη λεωφόρο Ικάρου. Η περιοχή είναι μία από αυτές που εγκαταστάθηκαν πρόσφυγες από την Μικρά Ασία και που μέχρι σήμερα διατηρούν τα έθιμά τους. Η εικόνα αυτής της μάνας είναι η εικόνα κάθε μάνας που συνδέθηκε με τη μικρασιατική καταστροφή. Είναι φοβισμένη και πίσω της απεικονίζεται ο τόπος που αφήνει, η πατρίδα της και μπροστά της ο τόπος στον οποίο ήρθε.  Πίσω από τη μάνα φαίνονται τα παιδιά της, ο Άγιος Νικόλαος, το κάστρο της Αλικαρνασσού και τα σπίτια της περιοχής. Είναι ένας τρόπος να τιμήσουμε τους ανθρώπους μας, να τιμήσουμε την πατρίδα που άφησαν πίσω τους, την ελπίδα τους ότι θα βρουν καινούργια πατρίδα και την προσπάθειά τους να χτίσουν και πάλι τις ζωές τους από την αρχή. Όποτε περνάω από αυτό το μέρος νοιώθω συγκίνηση και θυμάμαι τις ρίζες μου

Όσο υπάρχει πόλεμος και προσφυγιά και πείνα

τόσο θα μένουν άνυδρα της ανθρωπιάς τα κρίνα.

Κατάρα είναι η προσφυγιά τον τόπο σου ν’ αφήνεις

για δε πιστεύεις ρώτηξε τσι  πρόσφυγες τση Σμύρνης.

Σήκω λαέ και γκρέμισε τα τείχη τση σιωπή σου

πρόσφυγας πριχού γενείς στη χώρα τη δική σου.

Ξεριζωμένε πρόσφυγα μη χάνεις την ελπίδα

μα έχει ο Θεός να ξαναβρείς μια λεύτερη πατρίδα.

Γέμισε ο Βόσπορος δάκρυα και αίμα των νεκρών μας,

δίψα είχε ο εχθρός φονιάδες των παιδιών μας.

Το χώμα τούτο κράτησα από τη γλυκιά πατρίδα,

φυλάγω το πολύ σφιχτά να μη χαθεί η ελπίδα.

Αν δεν προλάβω ελεύθερη να τηνε δω μια μέρα,

πάρε από  το χέρι μου ετούτη εδώ τη βέρα.

Το χώμα κράτα το σφιχτά και τάμα εγώ σου κάνω

βαλέ τα και τα δυο μαζί στον τάφο μου επάνω.

Σαν ελεύθερη τη δεις πάνω στην προκυμαία

να χαιρετά περήφανα ελληνική σημαία,

πάρε και μένα από δω να πάω πάλι πίσω

τα χώματα τα ιερά και πάλι να πατήσω .

Τη βέρα και το σώμα μου και όσα εδώ σου γράφω

βάλε τα όλα αυτά μαζί στου άντρα μου τον τάφο.

( Εμπνευσμένο από το γκράφιτι στην  Νέα Αλικαρνασσό. Μάνα με παιδιά στο διωγμό της Μικράς Ασίας,  μόνη χωρίς άντρα)

Ένας αιώνας πέρασε μα δεν ξεχνιέται ο πόνος,

αν φύγεις απ τον τόπο σου και έχεις απομείνει μόνος.

Με άτιμο τρόπο διώξανε τους Έλληνες απ’ τη Σμύρνη

γι’ αυτό αγκάθι που πονεί  μέσα τους έχει μείνει

Ρωτήθηκα για να τους πω

ειρήνη τι σημαίνει,

είναι λουλούδι ανοιχτό,

που η γης το ομορφαίνει.

Παιδιά πολλά μαζεύονται

και κάνουν έναν κύκλο·

και τραγουδούν τη λευτεριά

με της καρδιάς τον χτύπο.

Όποιος εγνώρισε σκλαβιά

αυτός μονάχα ξέρει,

τον πόνο και την κακουχιά

που έχει υποφέρει.

Ειρήνη θέλουν οι λαοί

ειρήνη και τα κράτη,

μα όμως την καταπατούν

για δόξα, πλούτη, πάθη.

Ο ένας να πιάσει τον ζουρνά

ο άλλος τα νταούλια·

και όλοι μαζί να τραγουδούν

της λευτεριάς τραγούδια.

Και τα παιδιά να σηκωθούν

σε κύκλο να χορέψουν,

στη μέση να ΄χουν τον Θεό

κι ειρήνη να γυρέψουν.