Είναι γεγονός ότι τα επιστημονικά επιτεύγματα της σύγχρονης εποχής έχουν σημειώσει μεγάλη πρόοδο για την κοινωνία, αλλάζοντας την ριζικά. Όλο και πιο συχνά όμως γίνεται θέμα ο όρος «βιοηθική», δηλαδή η συνύπαρξη των ηθικών αξιών της κοινωνίας μέσα σε όλους τους  τομείς της επιστήμης, ιδιαίτερα της βιολογίας, καθώς σε πολλές περιπτώσεις η επιστήμη είχε ως αποτέλεσμα την απαξίωση των ανθρώπινων δικαιωμάτων, στην προσπάθεια να εξελιχθεί η ανθρωπότητα. Άραγε, υπάρχουν πιθανότητες οι ηθικές αξίες της κοινωνίας να κλονιστούν από τα επιστημονικά επιτεύγματα; και αν ναι, με ποιον τρόπο;

Καταρχάς, τα επιτεύγματα της επιστήμης μπορούν να μεταβάλλουν την αντίληψη του ανθρώπου για την ζωή και την ανθρώπινη υπόσταση. Η δυνατότητα, για παράδειγμα, αναπαραγωγής ανθρώπων μέσω κλωνοποίησης θέτει ερωτήματα σχετικά με τη μοναδικότητα του ατόμου και την αξία της ανθρώπινης ύπαρξης. Όταν η ζωή αντιμετωπίζεται ως αποτέλεσμα τεχνικής διαδικασίας, υπάρχει ο κίνδυνος να υποβαθμιστεί σε «προϊόν», γεγονός που αλλοιώνει θεμελιώδης ηθικές αρχές. Επιπλέον, η εφαρμογή τέτοιων τεχνολογιών μπορεί να οδηγήσει σε κοινωνικές ανισότητες καθώς η πρόσβαση σε αυτές δεν είναι δεδομένη για όλους. Επομένως, ο επιστήμονας οφείλει να προβληματίζεται όχι μόνο για το τι μπορεί να πετύχει, αλλά και για τις συνέπειες των πράξεων του στην κοινωνική συνοχή και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Από την άλλη, η επιστήμη δεν αποτελεί απαραίτητα απειλή για τις ηθικές αξίες της κοινωνίας, αλλά μπορεί και να συμβάλλει στην ενίσχυσή τους όταν χρησιμοποιείται σωστά. Τα επιστημονικά επιτεύγματα έχουν βελτιώσει σημαντικά την ποιότητα της ζωής των ανθρώπων, ιδιαίτερα στον τομέα της ιατρικής, όπου πολλές ασθένειες αντιμετωπίζονται αποτελεσματικά και σώζονται ανθρώπινες ζωές. Παράλληλα, η τεχνολογία διευκολύνει την επικοινωνία και την πρόσβαση στην γνώση. Ωστόσο, είναι απαραίτητο η επιστημονική πρόοδος να συνοδεύεται από ηθικούς κανόνες και υπευθυνότητα, ώστε να υπηρετεί τον άνθρωπο και το κοινό καλό.

Συμπερασματικά, η επιστήμη αποτελεί ένα ισχυρό εργαλείο που μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τις αξίες και τη λειτουργία της κοινωνίας. Αν και τα επιστημονικά επιτεύγματα συμβάλλουν στην πρόοδο και τη βελτίωση της ζωής του ανθρώπου, υπάρχει πάντοτε ο κίνδυνος να χρησιμοποιηθούν με τρόπο που να παραβιάζει βασικές ηθικές αρχές. Για το λόγο αυτό, είναι απαραίτητο η επιστημονική γνώση να συνοδεύεται από υπευθυνότητα, ηθική συνείδηση και σεβασμό προς την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, ώστε η πρόοδος να υπηρετεί πραγματικά το κοινό καλό.

Πηγές

Κουμάντος Γ. (2004), Αντίγραφα ανθρώπων; Εφημερίδα Η Καθημερινή

Από Κωνσταντίνο Καραγιάννη, Γρηγόριο Κατσιάβο, Παντελή Λευθεριώτη και Κωνσταντίνα Μπακάλη του τμήματος Β2 

Με τον όρο «βιοηθική» εννοούμε τον κλάδο εκείνο της επιστήμης που ασχολείται με τα ηθικά προβλήματα που προέκυψαν από τις νέες ανακαλύψεις της Βιολογίας και τις εφαρμογές της Γενετικής Μηχανικής και συνίσταται στην προσπάθεια αποφυγής μη αναστρέψιμων καταστάσεων που σχετίζονται με τον χειρισμό του γενετικού υλικού. Με λίγα λόγια η ραγδαία ανάπτυξη της επιστήμης της βιολογίας και η δυνατότητα παρέμβασης του ανθρώπου σε διάφορες βιολογικές διαδικασίες οδήγησαν στην ανάπτυξη ενός νέου γνωστικού αντικειμένου, αυτού της βιοηθικής. Από τη φύση της η βιοηθική είναι το σημείο τομής διαφορετικών επιστημονικών πεδίων της Βιολογίας που περιλαμβάνουν τη Γενετική, τη Βιοτεχνολογία και τη Βιοϊατρική, ενώ παράλληλα εμπλέκονται και τελείως διαφορετικοί γνωστικοί τομείς όπως η Νομική, η Θεολογία, η Κοινωνιολογία και η Φιλοσοφία.

Η επιστήμη της βιοηθικής ασχολείται με μια πληθώρα θεμάτων εκ των οποίων τέσσερα που απασχολούν την κοινή γνώμη και την επιστημονική κοινότητα, λόγω της σημαντικότητάς τους αλλά και των ηθικών ζητημάτων που θέτουν, είναι τα ακόλουθα:

1) Κλωνοποίηση : Ο όρος κλωνοποίηση (cloning) περιγράφει τις διαδικασίες που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να παράγουν γενετικά πανομοιότυπα αντίγραφα μιας βιολογικής οντότητας. Το υλικό που έχει αντιγραφεί έχει την ίδια γενετική σύσταση όπως το αρχικό και ονομάζεται «κλώνος» (από την αρχ. ελληνική λέξη κλών δηλαδή κλωνάρι, παρακλάδι δέντρου). Χρησιμοποιείται κυρίως στην ιατρική έρευνα  για την κατανόηση ασθενειών και τη δημιουργία ιστών (θεραπευτική κλωνοποίηση), στη βιοτεχνολογία  για παραγωγή φαρμάκων (γονιδιακή κλωνοποίηση), καθώς και στη γεωργία-κτηνοτροφία (αναπαραγωγική κλωνοποίηση). Πιο συγκεκριμένα, η κλωνοποίηση βοηθά στη μελέτη ασθενειών και τη δυνητική παραγωγή ιστών για μεταμοσχεύσεις (π.χ. σε νόσο Parkinson, διαβήτη, κ.ά.) χωρίς κίνδυνο απόρριψης. Επίσης, είναι απαραίτητη στη γενετική μηχανική για την παραγωγή  φαρμακευτικών πρωτεϊνών (π.χ. ινσουλίνη) και τη μελέτη της λειτουργίας των γονιδίων. Ακόμη, χρησιμοποιείται για την αναπαραγωγή  φυτών και ζώων με επιθυμητά χαρακτηριστικά ή  διαγονιδιακών ζώων που παράγουν θεραπευτικές ουσίες στο γάλα τους (gene pharming). Τέλος, χρησιμοποιείται ως μέθοδος για την προστασία απειλούμενων ειδών από την εξαφάνιση μέσω της κλωνοποίησης ατόμων από διατηρημένα δείγματα. Και ενώ η θεραπευτική κλωνοποίηση υποστηρίζεται με στόχο την ιατρική πρόοδο και την αντιμετώπιση μιας πληθώρας ασθενειών, η αναπαραγωγική κλωνοποίηση ανθρώπων απαγορεύεται σχεδόν καθολικά λόγω ηθικών διλημμάτων σχετικά με την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, τη μοναδικότητα και τους σοβαρούς κινδύνους υγείας για τους κλώνους (ανωμαλίες ανάπτυξης, πρόωρη γήρανση).

2)      Έκτρωση:  Με τον όρο έκτρωση ή άμβλωση περιγράφεται η διαδικασία τερματισμού μιας εγκυμοσύνης.  Σύμφωνα με το Μαιευτήρα – Γυναικολόγο Παναγιώτη Πολύζο η έκτρωση αποτελεί μία από τις πιο ασφαλείς επεμβάσεις στην ιατρική και δεν επηρεάζει την ικανότητα μιας γυναίκας να τεκνοποιήσει μελλοντικά. Βέβαια, θα πρέπει να πραγματοποιηθεί από εξειδικευμένο ιατρό μαιευτήρα – γυναικολόγο, με τη συμμετοχή αναισθησιολόγου και με την απαραίτητη περίθαλψη σε οργανωμένη νοσηλευτική μονάδα. Στη χώρα μας η έκτρωση επιτρέπεται μόνο όταν πληρούνται όλες οι προαναφερόμενες προϋποθέσεις και μόνο στις ακόλουθες περιπτώσεις:

• Μέσα σε διάστημα 12 βδομάδων της κύησης,
• Μέσα σε διάστημα 24 βδομάδων αν υπάρχουν ενδείξεις ανωμαλίας του εμβρύου,
• Μέσα σε διάστημα 19 βδομάδων αν πρόκειται για ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη που προέκυψε μετά από βιασμό, αποπλάνηση ανηλίκου και αιμομιξία,
• Αν υπάρχει κίνδυνος για τη ζωή της γυναίκας ή συντρέχουν λόγοι σοβαρής ψυχικής υγείας.

Αν και σε αρκετές περιπτώσεις η έκτρωση κρίνεται απαραίτητη για ιατρικούς, ψυχολογικούς και κοινωνικούς λόγους, οι απόψεις σχετικά με αυτήν διίστανται: πολλοί άνθρωποι πιστεύουν ότι η έκτρωση είναι βαθιά ηθικά λανθασμένη, ενώ πολλοί άλλοι πιστεύουν ότι η έκτρωση είναι ηθικά επιτρεπτή. Από την πλευρά τους οι γυναίκες σε ένα σημαντικό ποσοστό θεωρούν ότι έχουν το δικαίωμα να έχουν τον έλεγχο του σώματός τους και να αποφασίζουν οι ίδιες για το αν και πότε θα γίνουν μητέρες.

3)      Ευθανασία :    Η ευθανασία, σύνθετη ελληνική λέξη από το «ευ» και «θάνατος», στην αρχική της σημασία όριζε τον ένδοξο, ανώδυνο και ευτυχή θάνατο. Μεταβάλλοντας την αρχική της σημασία, η διεθνής κοινότητα υιοθέτησε τον όρο ευθανασία για να υποδηλώσει την  επίσπευση του θανάτου ενός ατόμου που εμφανίζει κάποιο σοβαρό, ανίατο και πολύ συχνά επώδυνο νόσημα, εξαιτίας του οποίου η ζωή του γίνεται ιδιαίτερα δύσκολη και πολλές φορές αφόρητη. Γενικότερα, πρόκειται για ένα σύνθετο ηθικό, νομικό και ιατρικό ζήτημα με διαφορετικές προσεγγίσεις ανά τον κόσμο. Υπάρχουν διάφοροι τύποι ευθανασίας και πιο συγκεκριμένα:

• Η Ενεργητική Ευθανασία, δηλαδή η σκόπιμη χορήγηση θανατηφόρας δόσης από ιατρικό προσωπικό στον ασθενή, κατόπιν ρητού αιτήματος του τελευταίου.
• Η Παθητική Ευθανασία, δηλαδή η διακοπή ή μη εφαρμογή θεραπευτικών ή υποστηρικτικών μέσων (π.χ. μηχανική υποστήριξη) που παρατείνουν τη ζωή ενός ασθενούς, συνήθως σε τελικό στάδιο.
• Η Υποβοηθούμενη Αυτοκτονία, δηλαδή όταν ο γιατρός παρέχει τα μέσα (π.χ. φάρμακα) για να τερματίσει ο ίδιος ο ασθενής τη ζωή του.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση το νομικό πλαίσιο για την ευθανασία διαφέρει σημαντικά. Κάποιες χώρες (όπως η Ολλανδία, το Βέλγιο, το Λουξεμβούργο, η Ισπανία) έχουν νομιμοποιήσει την ενεργητική ευθανασία υπό αυστηρές όμως προϋποθέσεις. Στην Ελλάδα η ευθανασία θεωρείται παράνομη και είναι ποινικά κολάσιμη. Ωστόσο, υπάρχει έντονη συζήτηση για τα δικαιώματα των ασθενών και τη διακοπή θεραπείας, με τον Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας να αναφέρεται στην υποχρέωση αποφυγής της ματαίωσης της ζωής. Γενικότερα, όσον αφορά στη βιοηθική η συζήτηση γύρω από τη χρήση της ευθανασίας επικεντρώνεται κυρίως στο θέμα του δικαιώματος του ασθενούς να ορίζει το τέλος της ζωής του (Αυτοδιάθεση), στον όρκο του Ιπποκράτη για τη διαφύλαξη της ζωής, ο οποίος έρχεται σε σύγκρουση με την ανακούφιση του αβάσταχτου πόνου του ασθενούς (Ιατρική Δεοντολογία) και στη στάθμιση μεταξύ της παράτασης της ζωής και της ποιότητας αυτής (Ποιότητα Ζωής του ασθενή).

Σημαντικό λόγο για την ευθανασία, όπως άλλωστε και στην περίπτωση της έκτρωσης και της κλωνοποίησης έχει και η θρησκεία. Για παράδειγμα, για την χριστιανική πίστη η ευθανασία δε διαφέρει από την αυτοκτονία και η μόνη ηθική διαφοροποίηση έγκειται στο ότι η ευθανασία επισύρει ηθική ευθύνη και σ’ ένα άλλο πρόσωπο, σ’ αυτόν που συμμετέχει στην ευθανασία. Επιπλέον, σύμφωνα με τον χριστιανισμό, η δημιουργία του ανθρώπου κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν του Θεού προδιαγράφει μια σειρά από ηθικά καθήκοντα και ο άνθρωπος δεν έχει το δικαίωμα να αφαιρέσει τη ζωή, η οποία θεωρείται δώρο του Θεού και μόνο Αυτός έχει δικαίωμα να την αφαιρέσει. Με την ίδια λογική η έκτρωση θεωρείται φόνος.

4) Προσδιορισμός της αλληλουχίας του γονιδιώματος των νεογνών: Το θέμα αυτό αναλύεται σε επόμενο άρθρο.

Αυτά και πολλά άλλα ζητήματα καλείται να αντιμετωπίσει η Gen Z ή Γενιά Ζ. Πρόκειται για εμάς που γεννηθήκαμε από τα μέσα της δεκαετίας του ’90 έως τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 2010. Η γενιά μας μεγαλώνει σε έναν κόσμο όπου η τεχνολογία και το διαδίκτυο θεωρούνται εντελώς δεδομένα και είναι αδιαχώριστα μέρη της καθημερινότητάς μας. Είμαστε μια γενιά με αυξημένη ευαισθησία (σε σχέση με παλαιότερες γενιές) σε θέματα όπως η κλιματική αλλαγή, η κοινωνική δικαιοσύνη και η πολυμορφία. Τα χαρακτηριστικά  της γενιάς μας ευνοούν την συμμετοχή, καθώς και τον προβληματισμό στα ζητήματα της βιοηθικής. Για την ενασχόληση με τέτοιου είδους ζητήματα, όμως, απαραίτητες προϋποθέσεις είναι η δέουσα σοβαρότητα, οι προ απαιτούμενες γνώσεις και η τήρηση του Ηθικού Κώδικα Δεοντολογίας και Βιοηθικής. Όταν μιλάμε για Ηθικό Κώδικα Δεοντολογίας και Βιοηθικής εννοούμε ένα σύνολο κανόνων, αρχών και προτύπων συμπεριφοράς που καθοδηγούν τους επαγγελματίες (κυρίως στον τομέα της υγείας και της έρευνας) στην ορθή λήψη αποφάσεων, διασφαλίζοντας τον σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα των ατόμων. Ο κώδικας αυτός διέπεται από τέσσερις βασικές αρχές, οι οποίες δεν έχουν ιεραρχική δομή, αλλά αντιθέτως είναι ισότιμες και καμία δεν υπερτερεί της άλλης. Αυτές  οι αρχές είναι οι εξής:

• Αρχή της αυτονομίας. Αναφέρεται στο δικαίωμα του ατόμου να κάνει τις δικές του επιλογές σε θέματα υγείας, βάσει των προσωπικών του πεποιθήσεων και αξιών. Οι απόψεις και τα δικαιώματά του πρέπει να είναι σεβαστά, εφόσον δεν βλάπτουν άλλους.
• Αρχή της αβλάβειας. Αναφέρεται γενικά στην υποχρέωση κάθε ατόμου να μην βλάπτει τον συνάνθρωπό του, αλλά και ειδικά στο καθήκον του ιατρού να φροντίζει για την υγεία του ασθενούς, αποφεύγοντας ιατρικές πράξεις που μπορεί να τη βλάψουν.
• Αρχή της ευεργεσίας. Περιλαμβάνει την αγάπη και τον αλτρουισμό. Εμπεριέχει κανόνες για την εξισορρόπηση ωφελειών και κινδύνων.
• Αρχή της δικαιοσύνης. Αναφέρεται στη δίκαιη μεταχείριση των ατόμων, την ίση πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, καθώς και την ίση κατανομή πόρων για την υγεία.

Συνεπώς, η Γενιά Ζ μπορεί να αντιμετωπίσει  βιοηθικά ζητήματα με την προϋπόθεση ότι έχει γνώση και λαμβάνει υπόψη της όλα τα παραπάνω. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι τα ζητήματα της επιστήμης της Βιοηθικής φημίζονται για την πολυπλοκότητά τους και τις διχασμένες απόψεις σχετικά με αυτά, οι οποίες ξεκινούν από το γνωσιακό, ιστορικό, ηθικό, πολιτισμικό και θρησκευτικό υπόβαθρο αυτών που τις υποστηρίζουν. Η δυσκολία στη διατύπωση ενός ευρύτερα αποδεκτού συμπεράσματος για καθένα ξεχωριστά και ταυτόχρονα για όλα τα θέματα με τα οποία ασχολείται η Βιοηθική είναι μια πραγματικότητα που αφορά όχι μόνο την  γενιά Ζ αλλά και αρκετές από τις προηγούμενες γενιές. Οι ραγδαίες εξελίξεις όμως της τεχνολογίας, της βιολογίας, της ιατρικής, της πληροφορικής και πολλών άλλων επιστημών έχουν καταστήσει τον  κλάδο της βιοηθικής πιο επίκαιρο από ποτέ, αφού σε όλα τα παραπάνω ζητήματα έχουν προστεθεί κατά καιρούς και πολλά άλλα (π.χ. η τεχνητή νοημοσύνη με τη χρήση και το ρόλο της). Συνεπώς τα όρια παρέμβασης του ανθρώπου στη φύση αλλά και στον ίδιο τον άνθρωπο θα πρέπει να αποσαφηνιστούν περισσότερο, αλλά σε καμία περίπτωση η εξέλιξη της επιστήμης δεν πρέπει να θεωρείται ως κίνδυνος, αλλά αντίθετα θα πρέπει να θεωρείται σημαντικό πλεονέκτημα για τον άνθρωπο και την ευημερία του.

Πηγές

Αλαχιώτης Σ.  Για την κλωνοποίηση

Βιοηθική: Πλεονεκτήμτα και μειονεκτήματα – ηθικά και κοινωνικά διλήμματα της Γενετικής Μηχανικής. Βιολογία Ομάδας Προσανατολισμού Θετικών Σπουδών & Υγείας Γ” τάξης Γενικού Λυκείου. Τεύχος Β. ΙΤΥΕ Διόφαντος

Πρωτοπαπαδάκης Ε. (2020). Η Βιοηθική και ο γενναίος, νέος κόσμος. Ηθική. Περιοδικό φιλοσοφίας, 0(13), 7-12

Φανάρας Β. (2022). Σημειώσεις για το μάθημα  «ΒΙΟΗΘΙΚΗ». Πανεπιστήμιο Πατρών.

Βικιλεξικό 

Πολύζος Π. Έκτρωση (Άμβλωση): Οδηγός και Πληροφορίες – Γυναικολόγος

Η εξέλιξη των γενεών; Ποιοί είναι οι Millenials; Gen-Z; Gen Alpha;

Κώδικας Ηθικής και Δεοντολογίας Ερευνών

Τι είναι η κλωνοποίηση;

Η κλωνοποίηση είναι μια βιοτεχνολογική διαδικασία κατά την οποία δημιουργείται ένας γενετικά πανομοιότυπος οργανισμός, κύτταρο ή μόριο DNA με έναν άλλο. Με απλά λόγια, πρόκειται για την παραγωγή «αντιγράφων» ζωντανών οργανισμών ή γενετικού υλικού.

Υπάρχουν τρεις βασικοί τύποι κλωνοποίησης:

1.
Αναπαραγωγική κλωνοποίηση. Στόχος της είναι η δημιουργία ενός νέου οργανισμού που είναι γενετικά ίδιος με τον αρχικό. Το πιο γνωστό παράδειγμα είναι το πρόβατο Ντόλι, το πρώτο θηλαστικό που κλωνοποιήθηκε από ενήλικο κύτταρο.

2. Θεραπευτική κλωνοποίηση. Επικεντρώνεται στη δημιουργία βλαστοκυττάρων που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για ιατρικούς σκοπούς, όπως η αναγέννηση ιστών ή η μελέτη ασθενειών.

3. Γενετική ή μοριακή κλωνοποίηση. Αφορά την αντιγραφή τμημάτων DNA και χρησιμοποιείται ευρέως στη γενετική έρευνα, στη φαρμακολογία και στη βιοτεχνολογία.

Ηθικοί προβληματισμοί

Η κλωνοποίηση, ειδικά όταν αφορά θηλαστικά ζώα ή ανθρώπινα κύτταρα, εγείρει σημαντικά ηθικά ζητήματα:

1. Η αξία και μοναδικότητα της ζωής.
Πολλοί θεωρούν ότι η δημιουργία γενετικά πανομοιότυπων οργανισμών υποβαθμίζει την έννοια της ατομικότητας και της προσωπικής εξέλιξης.

2. Ηθική χρήση ανθρώπινων εμβρύων. Η θεραπευτική κλωνοποίηση απαιτεί τη δημιουργία και συχνά την καταστροφή εμβρυϊκών κυττάρων, κάτι που προκαλεί έντονη ηθική συζήτηση σχετκά με τη χρήση του κλώνου ως μέσου για την επίτευξη σκοπού.

3. Πιθανή εμπορευματοποίηση της ζωής. Υπάρχει φόβος ότι η κλωνοποίηση μπορεί να οδηγήσει σε «βιομηχανία» παραγωγής οργανισμών ή ιστών, με οικονομικά κίνητρα να υπερισχύουν της ηθικής.

4. Κοινωνικές ανισότητες. Η πρόσβαση σε προηγμένες βιοτεχνολογικές διαδικασίες μπορεί να ενισχύσει τις κοινωνικές ανισότητες, δημιουργώντας «γενετικά προνομιούχες» ομάδες.

Κίνδυνοι και επιστημονικές ανησυχίες

1. Υψηλά ποσοστά αποτυχίας.
Η κλωνοποίηση ζώων έχει χαμηλά ποσοστά επιτυχίας. Πολλά έμβρυα δεν αναπτύσσονται σωστά ή παρουσιάζουν σοβαρά προβλήματα υγείας.

2. Πρόωρη γήρανση και ασθένειες. Κλωνοποιημένα ζώα συχνά εμφανίζουν προβλήματα όπως:
καρδιακές παθήσεις,
ανοσολογικές δυσλειτουργίες
και πρόωρη γήρανση.

3. Μείωση γενετικής ποικιλότητας.
Η μαζική κλωνοποίηση θα μπορούσε να μειώσει τη γενετική ποικιλότητα που αποτελεί τη βάση πάνω στην οποία δρα η φυσική επιλογή, ο μηχανισμός της εξέλιξης των ειδών.

4. Απρόβλεπτες συνέπειες στα οικοσυστήματα. Η εισαγωγή κλωνοποιημένων φυτών και ζώων στο περιβάλλον μπορεί να διαταράξει οικολογικές ισορροπίες.

Συνέπειες στην κοινωνία

Η αλόγιστη διαχείριση των επιτευγμάτων της γενετικής μηχανικής χωρίς σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα και τις ανθρωπιστικές αξίες, εγκυμονεί κινδύνους για την ανθρωπότητα. Μερικοί από αυτούς τους κινδύνους είναι:

1. Η εφιαλτική προοπτική να δημιουργηθεί ένας κόσμος με ανθρώπινα αντίγραφα που δεν θα ανέχεται τίποτα τυχαίο διαφορετικό και μοναδικό.

2.
Η χωρίς όρια παρέμβαση του ανθρώπου στο έργο της φύσης μέσω του προκαθορισμού των γενετικών χαρακτηριστικών.

3. Η επιστημονική γνώση να αποτελέσει μία ανεξέλεγκτη δύναμη για να ενισχύσει την κερδοσκοπία κάποιων εταιρειών ή τη ματαιοδοξία ασυνείδητων επιστημόνων προσηλωμένων στο χρήμα και τη δόξα.

Πηγές

National Human Genome Research Institute (NHI). Cloning.(2026)

Βιοηθική: Πλεονεκτήμτα και μειονεκτήματα – ηθικά και κοινωνικά διλήμματα της Γενετικής Μηχανικής. Βιολογία Ομάδας Προσανατολισμού Θετικών Σπουδών & Υγείας Γ” τάξης Γενικού Λυκείου. Τεύχος Β. ΙΤΥΕ Διόφαντος

Για να παρακολουθήσετε μια αφήγηση για τα είδη  της κλωνοποίησης από το  National Human Genome Research Institute των ΗΠΑ  πατήστε εδώ

Από Λεωνίδα Καραδήμα, Κωνσταντίνα Κούκου, Κωνσταντινίδου Ειρήνη και Μάλαινο Σταύρο του τμήματος Β2 

Το θέμα της κλωνοποίησης του ανθρώπου δύναται να προσεγγιστεί και ηθικά.

Υπάρχει πλήθος επιχειρημάτων κατά της κλωνοποίησης του ανθρώπου. Λόγου χάρη, η αξιοπρέπεια του ανθρώπου θίγεται καθώς αυτή η πράξη προδιαγράφει τη μελλοντική εξέλιξη του. Επίσης, αξιοσημείωτος κρίνεται ο ρόλος του DNA (γενετικό υλικό ή δεοξυριβονουκλεϊκό οξύ) στη διαμόρφωση της προσωπικότητας του ατόμου. Από αυτό γίνεται αντιληπτό πως η κλωνοποίηση υπονομεύει συνάμα και τη γενετική μοναδικότητα του ανθρώπου – κλώνου. Επιπλέον, το παιδί – κλώνος στερείται το δικαίωμα της άγνοιας σε ένα «ανοικτό μέλλον», όπως και το να αποτελέσει πλήρη έκπληξη για τους γονείς του.

Ακόμη, το πρόβλημα της υπογονιμότητας θα μπορούσε αντιμετωπιστεί με τη χρήση κλώνων. Αυτή η πράξη προσβάλλει, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια ενώ ταυτόχρονα υποτιμάται ο ρόλος του ανδρός στην απόκτηση τέκνων.

Στην περίπτωση της αναπαραγωγικής κλωνοποίησης, η ανθρώπινη ύπαρξη που προκύπτει θα αποτελεί περισσότερο μέσο παρά σκοπό. Για παράδειγμα, ένα έμβρυο – κλώνος, χαρακτηρίζεται μέσο καθότι δημιουργήθηκε για να εξυπηρετηθούν οι ανάγκες και τα συμφέροντα των γονέων του. Αυτό μπορεί να συνεπάγεται ακόμα και την εμπορευματοποίηση της κλωνοποίησης για κερδοσκοπία. Έτσι, η ανθρώπινη αναπαραγωγή εισάγεται σε κανόνες ζήτησης και προσφοράς.

Σε τούτο το σημείο, αξίζει να σημειωθεί ότι κίνδυνοι που ελλοχεύουν επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό τη σωματική υγεία. Επιστήμονες αναφέρουν χαρακτηριστικά ότι ένα μεγάλο ποσοστό των κλωνοποιημένων θηλαστικών δεν αναπτύσσονται ομαλά. Επιπλέον, παρουσιάζουν αναπνευστικές και κυκλοφορικές δυσκολίες. Ως εκ τούτου, εκδηλώνονται φόβοι και ανησυχίες για την υγεία του παιδιού μετέπειτα.

Η χειρότερη επίπτωση ενδεχομένως είναι η αλλοίωση του θεσμού της οικογένειας. Υπάρχει μια σπάνια εκδοχή,  όπου δύο αδέλφια  δε μοιράζονται το γονιδίωμα του πατέρα ή της μητέρας. Ωστόσο, είναι δυνατόν αυτή η εκδοχή να προκύψει σε μια οικογένεια που δε θα γνωρίζει το μέγεθος αυτής της «ζημιάς» καθώς ο αντίκτυπος είναι άγνωστος.

Εν κατακλείδι, ένα έτερο επιχείρημα κατά της κλωνοποίησης των ειδών γενικότερα είναι ότι θα βλάψει την βιοποικιλότητα. Δηλαδή η γενετική ποικιλότητα στα τόσα βιολογικά είδη αμβλύνεται.

Συμπερασματικώς, λοιπόν, στο ερώτημα αν η χρήση ανθρώπινων κλώνων ως μέσο για θεραπεία είναι ηθικά αποδεκτή, κατά τη γνώμη μας, αυτή η ενέργεια δεν αρμόζει σε ηθικούς ανθρώπους. Πρέπει να ληφθούν υπόψη τα φυσιολογικά και τα αναπτυξιακά  προβλήματα που προκαλούν σοβαρά τραύματα στην υγεία γενικότερα. Οι ηθικοί άνθρωποι δε θα προτιμούσαν να καταφύγουν στην κλωνοποίηση εφόσον φθείρει σωματικά και ψυχικά τον άνθρωπο-κλώνο.

Πηγές

Βιοεπιστήμες, Τεχνολογία, Κοινωνία Προκλήσεις και Προοπτικές: Το ζήτημα της Κλωνοποίησης, Κ. Μορφάκης (2008). Στρατιωτική Επιθεώρηση

Αναπαραγωγική κλωνοποίηση, Γ. Παπαδημητρίου (2009). Η Καθημερινή

Κατσιμίγκας Γ. & Ε. Καμπά (2010). Ηθική – Θεολογική και Νομική Προσέγγιση της Κλωνοποίησης. Νοσηλευτική 49(4): 338–346

Ο προληπτικός γενετικός έλεγχος νεογνών βρίσκεται ακόμα διεθνώς σε πιλοτικό στάδιο. Τα ηθικά ζητήματα που εγείρονται  σχετικά με αυτόν είναι τεράστια.

• Ποια θα είναι τα οφέλη στον τομέα της  πρόληψης των ασθενειών;
• Θα υπάρξει προστασία των γενετικών δεδομένων που συλλέγονται;
• Ποιος θα είναι ο ρόλος των ιδιωτικών εταιρειών βιοτεχνολογίας;
• Σε ποιο βαθμό είναι έτοιμη η κοινωνία μας να διαχειριστεί μια τέτοια δύναμη;

Μέχρι σήμερα, ο Προληπτικός Έλεγχος Νεογνών στην Ελλάδα (νεογνικό screening), διεξάγεται από το Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού με βιοχημικές μεθόδους για όλα τα νεογνά στο πλαίσιο του Εθνικού Προγράμματος Προληπτικού Ελέγχου. Με το βιοχημικό έλεγχο εντοπίζονται έγκαιρα 33 νοσήματα που επιδέχονται θεραπεία και μπορούν να καταστούν ελεγχόμενα (π.χ. ο συγγενής υποθυρεοειδισμός  που αποτελεί το συχνότερο αίτιο νοητικής υστέρησης).

Τα προγράμματα προληπτικού ελέγχου με τη μέθοδο προσδιορισμού της αλληλουχίας του γονιδιώματος των νεογνών υπόσχονται έλεγχο για περισσότερα από 500 δυνητικά θεραπεύσιμα νοσήματα και γι” αυτό παρουσιάζονται ως πρωτοποριακά. Ωστόσο η εφαρμογή τους, επί του παρόντος, βρίσκεται υπό διεθνή αξιολόγηση. Αφενός ελέγχεται αν υπάρχει πραγματικά ανάγκη να αντικαταστήσει ή να συμπληρώσει τον βιοχημικό έλεγχο. Αφετέρου, εξετάζονται ζητήματα ασφαλούς διαχείρισης των αποτελεσμάτων για λόγους προστασίας των προσωπικών δεδομένων. Επιπλέον, ελέγχονται τα ηθικά προβλήματα που εγείρονται από την ανάλυση και καταγραφή του ανθρώπινου γενετικού προφίλ, πολύ δε περισσότερο όταν αυτή η διαδικασία χρηματοδοτείται από τον ιδιωτικό τομέα και ελέγχεται απ’ αυτόν.

Το Ηνωμένο Βασίλειο το 2023 ξεκίνησε την εφαρμογή ενός προγράμματος  μελέτης του προσδιορισμού της αλληλουχίας των γονιδιωμάτων 100.000 νεογνών. Πρόκειται για ένα πρόγραμμα κόστους 105 εκατομμυρίων λιρών που φιλοδοξεί  να ελέγξει το γενετικό υλικό των νεογνών στην Αγγλία και την Ουαλία σε εθελοντική βάση, για 200 θεραπεύσιμες ασθένειες, που δεν καλύπτονται μέσω συμβατικών εξετάσεων, με στόχο τη μείωση του πόνου για τα μωρά και τις οικογένειές τους.

Μέχρι σήμερα τα νεογνά ελέγχονται με το «τεστ πτέρνας» που καλύπτει εννέα παθήσεις, όπως η δρεπανοκυτταρική αναιμία και η κυστική ίνωση. Το τεστ αυτό πλέον θεωρείται παρωχημένο από ειδικούς της μοριακής βιολογίας γιατί:

1. είναι πολύ περιορισμένο ως προς το εύρος των ασθενειών που ελέγχει

2. δε δίνει άμεσες απαντήσεις με αποτέλεσμα παιδιά που έχουν σοβαρές μεταβολικές δυσλειτουργίες να επηρεάζονται ήδη από αυτές, καθώς δεν έγινε η λήψη των προληπτικών μέτρων. Στην περίπτωση του συγγενή υπερθυρεοειδισμού, ο οποίος επηρεάζει 1 στα 1.500 νεογνά στο Ηνωμένο Βασίλειο και μπορεί να αντιμετωπιστεί με την ορμόνη θυροξίνη, εάν η θεραπεία δεν ξεκινήσει στους πρώτους έξι μήνες της ζωής, ορισμένες νευροαναπτυξιακές βλάβες δεν μπορούν να αντιστραφούν.

Το πρόγραμμα διευθύνεται από την Genomics England και το Υπουργείο Υγείας του Ηνωμένου Βασιλείου και θα εφαρμοστεί  μετά από προπαρασκευαστικές μελέτες και δημόσια διαβούλευση μεγάλης κλίμακας. Μετά τα δύο χρόνια της μελέτης είχε προγραμματιστεί να ξεκινήσει ανάλυση κόστους-οφέλους του προγράμματος, για να μετρηθούν τα οικονομικά οφέλη που θα προκύψουν από την έγκαιρη διάγνωση ασθενειών (κόστος εκπαίδευσης παιδιών με ειδικές ανάγκες και υποστήριξης για ενήλικες που ζουν με σπάνιες γενετικές παθήσεις).

Ευχόμαστε αυτή η εξίσωση κόστους – οφέλους να εξισορροπηθεί!

Πηγές

Μεγάλη έρευνα προσδιορισμού αλληλουχίας γονιδιωμάτων σε 100.000 νεογνά ξεκινά στο Ηνωμένο Βασίλειο, Συντακτική ομάδα ertnews.gr, 2023 

Εκπομπή Συνθέσεις: «H Χαρτογράφηση του Γονιδιώματος των Νεογνών και τα Ηθικά Προβλήματα που Προκύπτουν»,  Μάκης Προβατάς,  27.09.25    

Από Χάρη Λιάσα, Φίλιππο Μαρκουλάκη και Παναγιώτη Τσατραφίλη  του τμήματος Β2

Αν βρισκόμουν στη θέση ενός κλώνου, το πρώτο που θα ένιωθα θα ήταν μια περίεργη αβεβαιότητα. Όχι απαραίτητα πανικός, αλλά η αίσθηση ότι κάτι δεν πάει καλά με τη ζωή μου. Αν μεγάλωνα σε ένα περιβάλλον όπου όλα φαίνονται φυσιολογικά, όπως συμβαίνει στο «Μη με αφήσεις ποτέ», ίσως να μην καταλάβαινα αμέσως την αλήθεια. Θα χρειαζόταν χρόνος για να συνειδητοποιήσω τι συμβαίνει.

Όταν όμως το καταλάβαινα, το πιο δύσκολο θα ήταν η έλλειψη επιλογών. Το να ξέρεις ότι η ζωή σου έχει ήδη αποφασιστεί από άλλους δημιουργεί πίεση και θυμό. Στη δική μας καθημερινότητα θεωρούμε δεδομένο ότι μπορούμε να διαλέξουμε τι θα σπουδάσουμε, πού θα ζήσουμε ή τι δουλειά θα κάνουμε. Ένας κλώνος δεν έχει αυτή την ελευθερία. Αυτό από μόνο του αλλάζει εντελώς τον τρόπο που βλέπεις τον εαυτό σου.

Παράλληλα, πιστεύω ότι θα προσπαθούσα να βρω νόημα σε απλά πράγματα. Φιλίες, μικρές στιγμές, συζητήσεις, ίσως και ένα όνειρο, όσο μικρό κι αν είναι. Όταν το μέλλον είναι περιορισμένο, το παρόν γίνεται πιο σημαντικό. Αυτό δεν αφορά μόνο τους κλώνους. Ακόμη και στη δική μας ζωή, όταν αντιμετωπίζουμε δυσκολίες, στρεφόμαστε σε ό,τι μας δίνει δύναμη εκείνη τη στιγμή.

Δεν ειναι σίγουρο ότι θα αντιδρούσα με επανάσταση ή ηρωισμό. Πολλοί άνθρωποι προσαρμόζονται σε δύσκολες καταστάσεις, ειδικά όταν δεν έχουν γνωρίσει κάτι διαφορετικό. Ίσως να προσπαθούσα να αλλάξω τη μοίρα μου, αλλά είναι πιθανό να αποδεχόμουν ένα μέρος της πραγματικότητας, απλά για να μπορέσω να συνεχίσω.

Στο τέλος, το πιο έντονο συναίσθημα θα ήταν η ανάγκη να ζήσω όσο πιο ουσιαστικά γίνεται, ακόμη κι αν οι επιλογές μου είναι περιορισμένες. Αυτό είναι κάτι που, με έναν τρόπο, αφορά όλους μας.

Κείμενο εμπνευσμένο από το λογοτεχνικό έργο «Μη μ΄αφήσεις ποτέ» – Ishiguro Kazuo (2005)

-Γιατί με έφτιαξες; ρώτησε τον άνθρωπο ο κλώνος

-Μα, για να εξασφαλίσω με βεβαιότητα την υγεία μου, του απάντησε εκείνος

Και τότε ο κλώνος κατάλαβε τον εγωισμό του δημιουργού του.

-Έχεις προσπαθήσει να με νιώσεις; ξαναρώτησε ο κλώνος

-Μα, δεν το θεωρώ απαραίτητο, απάντησε ο σοφός πλάστης του.

Και τότε ο κλώνος αντιλήφθηκε την απουσία της ενσυναίσθησης.

-Γιατί τα συναισθήματα, τα όνειρα και οι προσδοκίες μου, σου είναι τόσο αδιάφορα;  επέμεινε ο κλώνος

-Μα, είσαι μέσο αναλώσιμο, μη με ζαλίζεις με σκέψεις αδιέξοδες, τον επέπληξε ο πολυμήχανος

Και τότε ο κλώνος ένιωσε γιατί της κοινωνίας το πιθάρι ξέχειλο είναι από αδικία, ωφελιμισμό και ανισότητα.

-Γιατί τα νάματα της Φιλοσοφίας δε σε έχουν αγγίξει; με λύπη ο κλώνος επανήλθε

-Μα, η εμβάθυνση η φιλοσοφική σε τίποτε εξαργυρώσιμο δεν οδηγεί, αποφάνθηκε ο οξύνους

Και τότε ο κλώνος μέτρησε το βάθος της επιπολαιότητας και της ματαιότητας της ζήσης της ανθρώπινης.

-Κάθε Ύβρις καταλήγει και σε μια Νέμεσιν, ξέσπασε ο κλώνος και δακρυσμένος στράφηκε στον χαμό του τον εκούσιο.

1-4-2026 Κεσσές Σταμάτιος ΠΕ02